૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સત્તજટિલસુત્તં

૧૨૨. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો બહિદ્વારકોટ્ઠકે નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તેન ખો પન સમયેન સત્ત ચ જટિલા સત્ત ચ નિગણ્ઠા સત્ત ચ અચેલકા સત્ત ચ એકસાટકા સત્ત ચ પરિબ્બાજકા પરૂળ્હકચ્છનખલોમા ખારિવિવિધમાદાય [ખારિવિધં આદાય (પી.) દી. નિ. ૧.૨૮૦ તદટ્ઠકથાપિ ઓલોકેતબ્બા] ભગવતો અવિદૂરે અતિક્કમન્તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દક્ખિણજાણુમણ્ડલં પથવિયં નિહન્ત્વા યેન તે સત્ત ચ જટિલા સત્ત ચ નિગણ્ઠા સત્ત ચ અચેલકા સત્ત ચ એકસાટકા સત્ત ચ પરિબ્બાજકા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા તિક્ખત્તું નામં સાવેસિ – ‘‘રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો…પે… રાજાહં, ભન્તે, પસેનદિ કોસલો’’તિ.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અચિરપક્કન્તેસુ તેસુ સત્તસુ ચ જટિલેસુ સત્તસુ ચ નિગણ્ઠેસુ સત્તસુ ચ અચેલકેસુ સત્તસુ ચ એકસાટકેસુ સત્તસુ ચ પરિબ્બાજકેસુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યે તે, ભન્તે, લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના એતે તેસં અઞ્ઞતરા’’તિ.

‘‘દુજ્જાનં ખો એતં, મહારાજ, તયા ગિહિના કામભોગિના પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેન કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેન માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેન જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેન – ‘ઇમે વા અરહન્તો, ઇમે વા અરહત્તમગ્ગં સમાપન્ના’’’તિ.

‘‘સંવાસેન ખો, મહારાજ, સીલં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સંવોહારેન ખો, મહારાજ, સોચેય્યં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. આપદાસુ ખો, મહારાજ, થામો વેદિતબ્બો. સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સાકચ્છાય, ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તે! યાવ સુભાસિતમિદં, ભન્તે, ભગવતા – ‘દુજ્જાનં ખો એતં, મહારાજ, તયા ગિહિના કામભોગિના પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેન કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેન માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેન જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેન – ઇમે વા અરહન્તો, ઇમે વા અરહત્તમગ્ગં સમાપન્ના’તિ. સંવાસેન ખો, મહારાજ, સીલં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સંવોહારેન ખો મહારાજ, સોચેય્યં વેદિતબ્બં. તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. આપદાસુ ખો, મહારાજ, થામો વેદિતબ્બો. સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સાકચ્છાય ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’’તિ.

‘‘એતે, ભન્તે, મમ પુરિસા ચરા ઓચરકા જનપદં ઓચરિત્વા આગચ્છન્તિ. તેહિ પઠમં ઓચિણ્ણં અહં પચ્છા ઓસાપયિસ્સામિ [ઓયાયિસ્સામિ (સી.), ઓહયિસ્સામિ (સ્યા. કં.)]. ઇદાનિ તે, ભન્તે, તં રજોજલ્લં પવાહેત્વા સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ ઓદાતવત્થા [ઓદાતવત્થવસના (સી.)] પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેસ્સન્તી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘ન વણ્ણરૂપેન નરો સુજાનો,

ન વિસ્સસે ઇત્તરદસ્સનેન;

સુસઞ્ઞતાનઞ્હિ વિયઞ્જનેન,

અસઞ્ઞતા લોકમિમં ચરન્તિ.

‘‘પતિરૂપકો મત્તિકાકુણ્ડલોવ,

લોહડ્ઢમાસોવ સુવણ્ણછન્નો;

ચરન્તિ લોકે [એકે (સી. પી.)] પરિવારછન્ના,

અન્તો અસુદ્ધા બહિ સોભમાના’’તિ.

૨. પઞ્ચરાજસુત્તં

૧૨૩. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચન્નં રાજૂનં પસેનદિપમુખાનં પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતાનં સમઙ્ગીભૂતાનં પરિચારયમાનાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘કિં નુ ખો કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ? તત્રેકચ્ચે [તત્રેકે (સી. પી.)] એવમાહંસુ – ‘‘રૂપા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘સદ્દા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘ગન્ધા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘રસા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘ફોટ્ઠબ્બા કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ. યતો ખો તે રાજાનો નાસક્ખિંસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપેતું.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો તે રાજાનો એતદવોચ – ‘‘આયામ, મારિસા, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતમત્થં પટિપુચ્છિસ્સામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ [ધારેય્યામાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. ‘‘એવં, મારિસા’’તિ ખો તે રાજાનો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પચ્ચસ્સોસું.

અથ ખો તે પઞ્ચ રાજાનો પસેનદિપમુખા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, અમ્હાકં પઞ્ચન્નં રાજૂનં પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતાનં સમઙ્ગીભૂતાનં પરિચારયમાનાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘કિં નુ ખો કામાનં અગ્ગ’ન્તિ? એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘રૂપા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘સદ્દા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘ગન્ધા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘રસા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘ફોટ્ઠબ્બા કામાનં અગ્ગ’ન્તિ. કિં નુ ખો, ભન્તે, કામાનં અગ્ગ’’ન્તિ?

‘‘મનાપપરિયન્તં ખ્વાહં, મહારાજ, પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અગ્ગન્તિ વદામિ. તેવ [તે ચ (સી. પી. ક.), યે ચ (સ્યા. કં.)], મહારાજ, રૂપા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ [તે ચ (સી. પી. ક.)] રૂપા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો રૂપેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ રૂપેહિ અઞ્ઞં રૂપં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ રૂપા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ રૂપા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, સદ્દા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ સદ્દા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો સદ્દેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ સદ્દેહિ અઞ્ઞં સદ્દં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ સદ્દા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ સદ્દા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, ગન્ધા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ ગન્ધા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો ગન્ધેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ ગન્ધેહિ અઞ્ઞં ગન્ધં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ ગન્ધા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ ગન્ધા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, રસા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ રસા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો રસેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ રસેહિ અઞ્ઞં રસં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ રસા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ રસા અનુત્તરા હોન્તિ.

‘‘તેવ, મહારાજ, ફોટ્ઠબ્બા એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, તેવ ફોટ્ઠબ્બા એકચ્ચસ્સ અમનાપા હોન્તિ. યેહિ ચ યો ફોટ્ઠબ્બેહિ અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો, સો તેહિ ફોટ્ઠબ્બેહિ અઞ્ઞં ફોટ્ઠબ્બં ઉત્તરિતરં વા પણીતતરં વા ન પત્થેતિ. તે તસ્સ ફોટ્ઠબ્બા પરમા હોન્તિ. તે તસ્સ ફોટ્ઠબ્બા અનુત્તરા હોન્તી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પટિભાતિ મં ભગવા, પટિભાતિ મં સુગતા’’તિ. ‘‘પટિભાતુ તં ચન્દનઙ્ગલિકા’’તિ ભગવા અવોચ.

અથ ખો ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો ભગવતો સમ્મુખા તદનુરૂપાય ગાથાય અભિત્થવિ –

‘‘પદુમં યથા કોકનદં સુગન્ધં,

પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં,

તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ.

અથ ખો તે પઞ્ચ રાજાનો ચન્દનઙ્ગલિકં ઉપાસકં પઞ્ચહિ ઉત્તરાસઙ્ગેહિ અચ્છાદેસું. અથ ખો ચન્દનઙ્ગલિકો ઉપાસકો તેહિ પઞ્ચહિ ઉત્તરાસઙ્ગેહિ ભગવન્તં અચ્છાદેસીતિ.

૩. દોણપાકસુત્તં

૧૨૪. સાવત્થિનિદાનં. તેન ખો પન સમયેન રાજા પસેનદિ કોસલો દોણપાકકુરં [દોણપાકસુદં (સી.), દોણપાકં સુદં (પી.)] ભુઞ્જતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભુત્તાવી મહસ્સાસી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

અથ ખો ભગવા રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભુત્તાવિં મહસ્સાસિં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો,

મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;

તનુકસ્સ [તનુ તસ્સ (સી. પી.)] ભવન્તિ વેદના,

સણિકં જીરતિ આયુપાલય’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સુદસ્સનો માણવો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પિટ્ઠિતો ઠિતો હોતિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો સુદસ્સનં માણવં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, તાત સુદસ્સન, ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં પરિયાપુણિત્વા મમ ભત્તાભિહારે (ભત્તાભિહારે) [( ) સી. સ્યા. કં. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] ભાસ. અહઞ્ચ તે દેવસિકં કહાપણસતં (કહાપણસતં) [( ) સી. સ્યા. કં. પોત્થકેસુ નત્થિ] નિચ્ચં ભિક્ખં પવત્તયિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં દેવા’’તિ ખો સુદસ્સનો માણવો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પટિસ્સુત્વા ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં પરિયાપુણિત્વા રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ ભત્તાભિહારે સુદં ભાસતિ –

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો,

મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;

તનુકસ્સ ભવન્તિ વેદના,

સણિકં જીરતિ આયુપાલય’’ન્તિ.

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અનુપુબ્બેન નાળિકોદનપરમતાય [નાળિકોદનમત્તાય (ક.)] સણ્ઠાસિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અપરેન સમયેન સુસલ્લિખિતગત્તો પાણિના ગત્તાનિ અનુમજ્જન્તો તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘ઉભયેન વત મં સો ભગવા અત્થેન અનુકમ્પિ – દિટ્ઠધમ્મિકેન ચેવ અત્થેન સમ્પરાયિકેન ચા’’તિ.

૪. પઠમસઙ્ગામસુત્તં

૧૨૫. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં અબ્ભુય્યાસિ યેન કાસિ. અસ્સોસિ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો – ‘‘રાજા કિર માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા મમં અબ્ભુય્યાતો યેન કાસી’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં પચ્ચુય્યાસિ યેન કાસિ. અથ ખો રાજા ચ માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો રાજા ચ પસેનદિ કોસલો સઙ્ગામેસું. તસ્મિં ખો પન સઙ્ગામે રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો રાજાનં પસેનદિં કોસલં પરાજેસિ. પરાજિતો ચ રાજા પસેનદિ કોસલો સકમેવ [સઙ્ગામા (ક.)] રાજધાનિં સાવત્થિં પચ્ચુય્યાસિ [પાયાસિ (સી. પી.)].

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં અબ્ભુય્યાસિ યેન કાસિ. અસ્સોસિ ખો, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો – ‘રાજા કિર માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા મમં અબ્ભુય્યાતો યેન કાસી’તિ. અથ ખો, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં પચ્ચુય્યાસિ યેન કાસિ. અથ ખો, ભન્તે, રાજા ચ માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો રાજા ચ પસેનદિ કોસલો સઙ્ગામેસું. તસ્મિં ખો પન, ભન્તે, સઙ્ગામે રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો રાજાનં પસેનદિં કોસલં પરાજેસિ. પરાજિતો ચ, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો સકમેવ રાજધાનિં સાવત્થિં પચ્ચુય્યાસી’’તિ.

‘‘રાજા, ભિક્ખવે, માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો પાપમિત્તો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો; રાજા ચ ખો, ભિક્ખવે, પસેનદિ કોસલો કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. અજ્જેવ [અજ્જતઞ્ચ (સી. પી.), અજ્જેવં (સ્યા. કં.)], ભિક્ખવે, રાજા પસેનદિ કોસલો ઇમં રત્તિં દુક્ખં સેતિ પરાજિતો’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘જયં વેરં પસવતિ, દુક્ખં સેતિ પરાજિતો;

ઉપસન્તો સુખં સેતિ, હિત્વા જયપરાજય’’ન્તિ.

૫. દુતિયસઙ્ગામસુત્તં

૧૨૬. [એત્થ ‘‘અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં અબ્ભુય્યાસી’’તિ આદિના પાઠેન ભવિતબ્બં. અટ્ઠકથાયં હિ ‘‘અબ્ભુય્યાસીતિ પરાજયે ગરહપ્પત્તો…પે… વુત્તજયકારણં સુત્વા અભિઉય્યાસી’’તિ વુત્તં] અથ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં અબ્ભુય્યાસિ યેન કાસિ. અસ્સોસિ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો – ‘‘રાજા કિર માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા મમં અબ્ભુય્યાતો યેન કાસી’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં પચ્ચુય્યાસિ યેન કાસિ. અથ ખો રાજા ચ માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો રાજા ચ પસેનદિ કોસલો સઙ્ગામેસું. તસ્મિં ખો પન સઙ્ગામે રાજા પસેનદિ કોસલો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં પરાજેસિ, જીવગ્ગાહઞ્ચ નં અગ્ગહેસિ. અથ ખો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કિઞ્ચાપિ ખો મ્યાયં રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો અદુબ્ભન્તસ્સ દુબ્ભતિ, અથ ચ પન મે ભાગિનેય્યો હોતિ. યંનૂનાહં રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુનો વેદેહિપુત્તસ્સ સબ્બં હત્થિકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં અસ્સકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં રથકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં પત્તિકાયં પરિયાદિયિત્વા જીવન્તમેવ નં ઓસજ્જેય્ય’’ન્તિ [ઓસ્સજ્જેય્યન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)].

અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુનો વેદેહિપુત્તસ્સ સબ્બં હત્થિકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં અસ્સકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં રથકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં પત્તિકાયં પરિયાદિયિત્વા જીવન્તમેવ નં ઓસજ્જિ [ઓસ્સજિ (સી.), ઓસ્સજ્જિ (સ્યા. કં. પી.)].

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘ઇધ, ભન્તે, રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં અબ્ભુય્યાસિ યેન કાસિ. અસ્સોસિ ખો, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો – ‘રાજા કિર માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા મમં અબ્ભુય્યાતો યેન કાસી’તિ. અથ ખો, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં પચ્ચુય્યાસિ યેન કાસિ. અથ ખો, ભન્તે, રાજા ચ માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો રાજા ચ પસેનદિ કોસલો સઙ્ગામેસું. તસ્મિં ખો પન, ભન્તે, સઙ્ગામે રાજા પસેનદિ કોસલો રાજાનં માગધં અજાતસત્તું વેદેહિપુત્તં પરાજેસિ, જીવગ્ગાહઞ્ચ નં અગ્ગહેસિ. અથ ખો, ભન્તે, રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ એતદહોસિ – ‘કિઞ્ચાપિ ખો મ્યાયં રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો અદુબ્ભન્તસ્સ દુબ્ભતિ, અથ ચ પન મે ભાગિનેય્યો હોતિ. યંનૂનાહં રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુનો વેદેહિપુત્તસ્સ સબ્બં હત્થિકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં અસ્સકાયં સબ્બં રથકાયં સબ્બં પત્તિકાયં પરિયાદિયિત્વા જીવન્તમેવ નં ઓસજ્જેય્ય’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભન્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુનો વેદેહિપુત્તસ્સ સબ્બં હત્થિકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં અસ્સકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં રથકાયં પરિયાદિયિત્વા સબ્બં પત્તિકાયં પરિયાદિયિત્વા જીવન્તમેવ નં ઓસજ્જી’’તિ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘વિલુમ્પતેવ પુરિસો, યાવસ્સ ઉપકપ્પતિ;

યદા ચઞ્ઞે વિલુમ્પન્તિ, સો વિલુત્તો વિલુપ્પતિ [વિલુમ્પતિ (સી. પી. ક.)].

‘‘ઠાનઞ્હિ મઞ્ઞતિ બાલો, યાવ પાપં ન પચ્ચતિ;

યદા ચ પચ્ચતિ પાપં, અથ દુક્ખં નિગચ્છતિ.

‘‘હન્તા લભતિ [લભતિ હન્તા (સી. સ્યા. કં.)] હન્તારં, જેતારં લભતે જયં;

અક્કોસકો ચ અક્કોસં, રોસેતારઞ્ચ રોસકો;

અથ કમ્મવિવટ્ટેન, સો વિલુત્તો વિલુપ્પતી’’તિ.

૬. મલ્લિકાસુત્તં

૧૨૭. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો પુરિસો યેન રાજા પસેનદિ કોસલો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ ઉપકણ્ણકે આરોચેસિ – ‘‘મલ્લિકા, દેવ, દેવી ધીતરં વિજાતા’’તિ. એવં વુત્તે, રાજા પસેનદિ કોસલો અનત્તમનો અહોસિ.

અથ ખો ભગવા રાજાનં પસેનદિં કોસલં અનત્તમનતં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘ઇત્થીપિ હિ એકચ્ચિયા, સેય્યા પોસ જનાધિપ;

મેધાવિની સીલવતી, સસ્સુદેવા પતિબ્બતા.

‘‘તસ્સા યો જાયતિ પોસો, સૂરો હોતિ દિસમ્પતિ;

તાદિસા સુભગિયા [સુભરિયાપુત્તો (ક.)] પુત્તો, રજ્જમ્પિ અનુસાસતી’’તિ.

૭. અપ્પમાદસુત્તં

૧૨૮. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, એકો ધમ્મો યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં સમ્પરાયિકઞ્ચા’’તિ?

‘‘અત્થિ ખો, મહારાજ, એકો ધમ્મો યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં સમ્પરાયિકઞ્ચા’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભન્તે, એકો ધમ્મો, યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં સમ્પરાયિકઞ્ચા’’તિ?

‘‘અપ્પમાદો ખો, મહારાજ, એકો ધમ્મો, યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં સમ્પરાયિકઞ્ચાતિ. સેય્યથાપિ, મહારાજ, યાનિ કાનિચિ જઙ્ગલાનં [જઙ્ગમાનં (સી. પી.)] પાણાનં પદજાતાનિ, સબ્બાનિ તાનિ હત્થિપદે સમોધાનં ગચ્છન્તિ, હત્થિપદં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ – યદિદં મહન્તત્તેન; એવમેવ ખો, મહારાજ, અપ્પમાદો એકો ધમ્મો, યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં સમ્પરાયિકઞ્ચા’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘આયું અરોગિયં વણ્ણં, સગ્ગં ઉચ્ચાકુલીનતં;

રતિયો પત્થયન્તેન, ઉળારા અપરાપરા.

‘‘અપ્પમાદં પસંસન્તિ, પુઞ્ઞકિરિયાસુ પણ્ડિતા;

અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે, અધિગ્ગણ્હાતિ પણ્ડિતો.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

૮. કલ્યાણમિત્તસુત્તં

૧૨૯. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સો ચ ખો કલ્યાણમિત્તસ્સ કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ, નો પાપમિત્તસ્સ નો પાપસહાયસ્સ નો પાપસમ્પવઙ્કસ્સા’’’તિ.

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! સ્વાક્ખાતો, મહારાજ, મયા ધમ્મો. સો ચ ખો કલ્યાણમિત્તસ્સ કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ, નો પાપમિત્તસ્સ નો પાપસહાયસ્સ નો પાપસમ્પવઙ્કસ્સાતિ.

‘‘એકમિદાહં, મહારાજ, સમયં સક્કેસુ વિહરામિ નગરકં નામ સક્યાનં નિગમો. અથ ખો, મહારાજ, આનન્દો ભિક્ખુ યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો, મહારાજ, આનન્દો ભિક્ખુ મં એતદવોચ – ‘ઉપડ્ઢમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયસ્સ – યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’’તિ.

‘‘એવં વુત્તાહં, મહારાજ, આનન્દં ભિક્ખું એતદવોચં – ‘મા હેવં, આનન્દ, મા હેવં, આનન્દ! સકલમેવ હિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં – યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. કલ્યાણમિત્તસ્સેતં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતિ’’’.

‘‘કથઞ્ચ, આનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં, સમ્માસઙ્કપ્પં ભાવેતિ…પે… સમ્માવાચં ભાવેતિ…પે… સમ્માકમ્મન્તં ભાવેતિ…પે… સમ્માઆજીવં ભાવેતિ…પે… સમ્માવાયામં ભાવેતિ…પે… સમ્માસતિં ભાવેતિ…પે… સમ્માસમાધિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. એવં ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોતિ. તદમિનાપેતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમેવિદં બ્રહ્મચરિયં – યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ.

‘‘મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, બ્યાધિધમ્મા સત્તા બ્યાધિતો પરિમુચ્ચન્તિ, મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. ઇમિના ખો એતં, આનન્દ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા સકલમેવિદં બ્રહ્મચરિયં – યદિદં કલ્યાણમિત્તતા કલ્યાણસહાયતા કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ તે, મહારાજ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કલ્યાણમિત્તો ભવિસ્સામિ કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો’તિ. એવઞ્હિ તે, મહારાજ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘કલ્યાણમિત્તસ્સ તે, મહારાજ, કલ્યાણસહાયસ્સ કલ્યાણસમ્પવઙ્કસ્સ અયં એકો ધમ્મો ઉપનિસ્સાય વિહાતબ્બો – અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

‘‘અપ્પમત્તસ્સ તે, મહારાજ, વિહરતો અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય, ઇત્થાગારસ્સ અનુયન્તસ્સ એવં ભવિસ્સતિ – ‘રાજા ખો અપ્પમત્તો વિહરતિ, અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય. હન્દ, મયમ્પિ અપ્પમત્તા વિહરામ, અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાયા’’’તિ.

‘‘અપ્પમત્તસ્સ તે, મહારાજ, વિહરતો અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય, ખત્તિયાનમ્પિ અનુયન્તાનં એવં ભવિસ્સતિ – ‘રાજા ખો અપ્પમત્તો વિહરતિ અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય. હન્દ, મયમ્પિ અપ્પમત્તા વિહરામ, અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાયા’’’તિ.

‘‘અપ્પમત્તસ્સ તે, મહારાજ, વિહરતો અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય, બલકાયસ્સપિ એવં ભવિસ્સતિ – ‘રાજા ખો અપ્પમત્તો વિહરતિ અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય. હન્દ, મયમ્પિ અપ્પમત્તા વિહરામ, અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાયા’’’તિ.

‘‘અપ્પમત્તસ્સ તે, મહારાજ, વિહરતો અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય, નેગમજાનપદસ્સપિ એવં ભવિસ્સતિ – ‘રાજા ખો અપ્પમત્તો વિહરતિ, અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય. હન્દ, મયમ્પિ અપ્પમત્તા વિહરામ, અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાયા’’’તિ?

‘‘અપ્પમત્તસ્સ તે, મહારાજ, વિહરતો અપ્પમાદં ઉપનિસ્સાય, અત્તાપિ ગુત્તો રક્ખિતો ભવિસ્સતિ – ઇત્થાગારમ્પિ ગુત્તં રક્ખિતં ભવિસ્સતિ, કોસકોટ્ઠાગારમ્પિ ગુત્તં રક્ખિતં ભવિસ્સતી’’તિ. ઇદમવોચ…પે…

‘‘ભોગે પત્થયમાનેન, ઉળારે અપરાપરે;

અપ્પમાદં પસંસન્તિ, પુઞ્ઞકિરિયાસુ પણ્ડિતા.

‘‘અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે, અધિગ્ગણ્હાતિ પણ્ડિતો;

દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

૯. પઠમઅપુત્તકસુત્તં

૧૩૦. સાવત્થિનિદાનં. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો દિવા દિવસ્સ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભગવા એતદવોચ – ‘‘હન્દ, કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવા દિવસ્સા’’તિ?

‘‘ઇધ, ભન્તે, સાવત્થિયં સેટ્ઠિ ગહપતિ કાલઙ્કતો. તમહં અપુત્તકં સાપતેય્યં રાજન્તેપુરં અતિહરિત્વા આગચ્છામિ. અસીતિ, ભન્તે, સતસહસ્સાનિ હિરઞ્ઞસ્સેવ, કો પન વાદો રૂપિયસ્સ! તસ્સ ખો પન, ભન્તે, સેટ્ઠિસ્સ ગહપતિસ્સ એવરૂપો ભત્તભોગો અહોસિ – કણાજકં ભુઞ્જતિ બિલઙ્ગદુતિયં. એવરૂપો વત્થભોગો અહોસિ – સાણં ધારેતિ તિપક્ખવસનં. એવરૂપો યાનભોગો અહોસિ – જજ્જરરથકેન યાતિ પણ્ણછત્તકેન ધારિયમાનેના’’તિ.

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! અસપ્પુરિસો ખો, મહારાજ, ઉળારે ભોગે લભિત્વા નેવત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન માતાપિતરો સુખેતિ પીણેતિ, ન પુત્તદારં સુખેતિ પીણેતિ, ન દાસકમ્મકરપોરિસે સુખેતિ પીણેતિ, ન મિત્તામચ્ચે સુખેતિ પીણેતિ, ન સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. તસ્સ તે ભોગે એવં સમ્મા અપરિભુઞ્જિયમાને [અપરિભુઞ્જમાનો (સબ્બત્થ)] રાજાનો વા હરન્તિ ચોરા વા હરન્તિ અગ્ગિ વા ડહતિ ઉદકં વા વહતિ અપ્પિયા વા દાયાદા હરન્તિ. એવંસ તે [એવં સન્તે (સી. પી.)], મહારાજ, ભોગા સમ્મા અપરિભુઞ્જિયમાના પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, નો પરિભોગં.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, અમનુસ્સટ્ઠાને પોક્ખરણી અચ્છોદકા સીતોદકા સાતોદકા સેતોદકા સુપતિત્થા રમણીયા. તં જનો નેવ હરેય્ય ન પિવેય્ય ન નહાયેય્ય ન યથાપચ્ચયં વા કરેય્ય. એવઞ્હિ તં, મહારાજ, ઉદકં સમ્મા અપરિભુઞ્જિયમાનં [અપરિભુઞ્જમાનં (સ્યા. કં.)] પરિક્ખયં ગચ્છેય્ય, નો પરિભોગં. એવમેવ ખો, મહારાજ, અસપ્પુરિસો ઉળારે ભોગે લભિત્વા નેવત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન માતાપિતરો સુખેતિ પીણેતિ, ન પુત્તદારં સુખેતિ પીણેતિ, ન દાસકમ્મકરપોરિસે સુખેતિ પીણેતિ, ન મિત્તામચ્ચે સુખેતિ પીણેતિ, ન સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. તસ્સ તે ભોગે એવં સમ્મા અપરિભુઞ્જિયમાને રાજાનો વા હરન્તિ ચોરા વા હરન્તિ અગ્ગિ વા ડહતિ ઉદકં વા વહતિ અપ્પિયા વા દાયાદા હરન્તિ. એવંસ તે [એવં સન્તે (સી. પી.)], મહારાજ, ભોગા સમ્મા અપરિભુઞ્જિયમાના પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, નો પરિભોગં.

‘‘સપ્પુરિસો ચ ખો, મહારાજ, ઉળારે ભોગે લભિત્વા અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, માતાપિતરો સુખેતિ પીણેતિ, પુત્તદારં સુખેતિ પીણેતિ, દાસકમ્મકરપોરિસે સુખેતિ પીણેતિ, મિત્તામચ્ચે સુખેતિ પીણેતિ, સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. તસ્સ તે ભોગે એવં સમ્મા પરિભુઞ્જિયમાને નેવ રાજાનો હરન્તિ, ન ચોરા હરન્તિ, ન અગ્ગિ ડહતિ, ન ઉદકં વહતિ, ન અપ્પિયા દાયાદા હરન્તિ. એવંસ તે, મહારાજ, ભોગા સમ્મા પરિભુઞ્જિયમાના પરિભોગં ગચ્છન્તિ, નો પરિક્ખયં.

‘‘સેય્યથાપિ, મહારાજ, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે પોક્ખરણી અચ્છોદકા સીતોદકા સાતોદકા સેતોદકા સુપતિત્થા રમણીયા. તઞ્ચ ઉદકં જનો હરેય્યપિ પિવેય્યપિ નહાયેય્યપિ યથાપચ્ચયમ્પિ કરેય્ય. એવઞ્હિ તં, મહારાજ, ઉદકં સમ્મા પરિભુઞ્જિયમાનં પરિભોગં ગચ્છેય્ય, નો પરિક્ખયં. એવમેવ ખો, મહારાજ, સપ્પુરિસો ઉળારે ભોગે લભિત્વા અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, માતાપિતરો સુખેતિ પીણેતિ, પુત્તદારં સુખેતિ પીણેતિ, દાસકમ્મકરપોરિસે સુખેતિ પીણેતિ, મિત્તામચ્ચે સુખેતિ પીણેતિ, સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. તસ્સ તે ભોગે એવં સમ્મા પરિભુઞ્જિયમાને નેવ રાજાનો હરન્તિ, ન ચોરા હરન્તિ, ન અગ્ગિ ડહતિ, ન ઉદકં વહતિ, ન અપ્પિયા દાયાદા હરન્તિ. એવંસ તે, મહારાજ, ભોગા સમ્મા પરિભુઞ્જિયમાના પરિભોગં ગચ્છન્તિ, નો પરિક્ખય’’ન્તિ.

‘‘અમનુસ્સટ્ઠાને ઉદકંવ સીતં,

તદપેય્યમાનં પરિસોસમેતિ;

એવં ધનં કાપુરિસો લભિત્વા,

નેવત્તના ભુઞ્જતિ નો દદાતિ.

ધીરો ચ વિઞ્ઞૂ અધિગમ્મ ભોગે,

સો ભુઞ્જતિ કિચ્ચકરો ચ હોતિ;

સો ઞાતિસઙ્ઘં નિસભો ભરિત્વા,

અનિન્દિતો સગ્ગમુપેતિ ઠાન’’ન્તિ.

૧૦. દુતિયઅપુત્તકસુત્તં

૧૩૧. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો દિવા દિવસ્સ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજાનં પસેનદિં કોસલં ભગવા એતદવોચ – ‘‘હન્દ, કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવા દિવસ્સા’’તિ?

‘‘ઇધ, ભન્તે, સાવત્થિયં સેટ્ઠિ ગહપતિ કાલઙ્કતો. તમહં અપુત્તકં સાપતેય્યં રાજન્તેપુરં અતિહરિત્વા આગચ્છામિ. સતં, ભન્તે, સતસહસ્સાનિ હિરઞ્ઞસ્સેવ, કો પન વાદો રૂપિયસ્સ! તસ્સ ખો પન, ભન્તે, સેટ્ઠિસ્સ ગહપતિસ્સ એવરૂપો ભત્તભોગો અહોસિ – કણાજકં ભુઞ્જતિ બિલઙ્ગદુતિયં. એવરૂપો વત્થભોગો અહોસિ – સાણં ધારેતિ તિપક્ખવસનં. એવરૂપો યાનભોગો અહોસિ – જજ્જરરથકેન યાતિ પણ્ણછત્તકેન ધારિયમાનેના’’તિ.

‘‘એવમેતં, મહારાજ, એવમેતં, મહારાજ! ભૂતપુબ્બં સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ ગહપતિ તગ્ગરસિખિં નામ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં પિણ્ડપાતેન પટિપાદેસિ. ‘દેથ સમણસ્સ પિણ્ડ’ન્તિ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. દત્વા ચ પન પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસિ – ‘વરમેતં પિણ્ડપાતં દાસા વા કમ્મકરા વા ભુઞ્જેય્યુ’ન્તિ. ભાતુ ચ પન એકપુત્તકં સાપતેય્યસ્સ કારણા જીવિતા વોરોપેસિ.

‘‘યં ખો સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ ગહપતિ તગ્ગરસિખિં પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં પિણ્ડપાતેન પટિપાદેસિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન સત્તક્ખત્તું સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિ. તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા સત્તક્ખત્તું સેટ્ઠિત્તં કારેસિ. યં ખો સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ ગહપતિ દત્વા પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસિ – ‘વરમેતં પિણ્ડપાતં દાસા વા કમ્મકરા વા ભુઞ્જેય્યુ’ન્તિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન નાસ્સુળારાય ભત્તભોગાય ચિત્તં નમતિ, નાસ્સુળારાય વત્થભોગાય ચિત્તં નમતિ, નાસ્સુળારાય યાનભોગાય ચિત્તં નમતિ, નાસ્સુળારાનં પઞ્ચન્નં કામગુણાનં ભોગાય ચિત્તં નમતિ. યં ખો સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ ગહપતિ ભાતુ ચ પન એકપુત્તકં સાપતેય્યસ્સ કારણા જીવિતા વોરોપેસિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન બહૂનિ વસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતાનિ બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્થ. તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન ઇદં સત્તમં અપુત્તકં સાપતેય્યં રાજકોસં પવેસેતિ. તસ્સ ખો, મહારાજ, સેટ્ઠિસ્સ ગહપતિસ્સ પુરાણઞ્ચ પુઞ્ઞં પરિક્ખીણં, નવઞ્ચ પુઞ્ઞં અનુપચિતં. અજ્જ પન, મહારાજ, સેટ્ઠિ ગહપતિ મહારોરુવે નિરયે પચ્ચતી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે, સેટ્ઠિ ગહપતિ મહારોરુવં નિરયં ઉપપન્નો’’તિ. ‘‘એવં, મહારાજ, સેટ્ઠિ ગહપતિ મહારોરુવં નિરયં ઉપપન્નો’’તિ. ઇદમવોચ…પે….

‘‘ધઞ્ઞં ધનં રજતં જાતરૂપં, પરિગ્ગહં વાપિ યદત્થિ કિઞ્ચિ;

દાસા કમ્મકરા પેસ્સા, યે ચસ્સ અનુજીવિનો.

‘‘સબ્બં નાદાય ગન્તબ્બં, સબ્બં નિક્ખિપ્પગામિનં [નિક્ખીપગામિનં (સ્યા. કં. ક.)];

યઞ્ચ કરોતિ કાયેન, વાચાય ઉદ ચેતસા.

‘‘તઞ્હિ તસ્સ સકં હોતિ, તઞ્ચ આદાય ગચ્છતિ;

તઞ્ચસ્સ અનુગં હોતિ, છાયાવ અનપાયિની.

‘‘તસ્મા કરેય્ય કલ્યાણં, નિચયં સમ્પરાયિકં;

પુઞ્ઞાનિ પરલોકસ્મિં, પતિટ્ઠા હોન્તિ પાણિન’’ન્તિ.

દુતિયો વગ્ગો.

તસ્સુદ્દાનં –

જટિલા પઞ્ચ રાજાનો, દોણપાકકુરેન ચ;

સઙ્ગામેન દ્વે વુત્તાનિ, મલ્લિકા [ધીતરા (બહૂસુ)] દ્વે અપ્પમાદેન ચ;

અપુત્તકેન દ્વે વુત્તા, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.