૨. નન્દનવગ્ગો

૧. નન્દનસુત્તં

૧૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતરા તાવતિંસકાયિકા દેવતા નન્દને વને અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતા દિબ્બેહિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારિયમાના [પરિચારિયમાના (સ્યા. કં. ક.)] તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ન તે સુખં પજાનન્તિ, યે ન પસ્સન્તિ નન્દનં;

આવાસં નરદેવાનં, તિદસાનં યસસ્સિન’’ન્તિ.

‘‘એવં વુત્તે, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતરા દેવતા તં દેવતં ગાથાય પચ્ચભાસિ –

‘‘ન ત્વં બાલે પજાનાસિ, યથા અરહતં વચો;

અનિચ્ચા સબ્બસઙ્ખારા [સબ્બે સઙ્ખારા (સી. સ્યા. કં.)], ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો’’તિ.

૨. નન્દતિસુત્તં

૧૨. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘નન્દતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા,

ગોમા [ગોમિકો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ગોહિ તથેવ નન્દતિ;

ઉપધીહિ નરસ્સ નન્દના,

ન હિ સો નન્દતિ યો નિરૂપધી’’તિ.

‘‘સોચતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા,

ગોમા ગોહિ તથેવ સોચતિ;

ઉપધીહિ નરસ્સ સોચના,

ન હિ સો સોચતિ યો નિરૂપધી’’તિ.

૩. નત્થિપુત્તસમસુત્તં

૧૩. સાવત્થિનિદાનં. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા ભગવતો સન્તિકે ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘નત્થિ પુત્તસમં પેમં, નત્થિ ગોસમિતં ધનં;

નત્થિ સૂરિયસમા [સુરિયસમા (સી. સ્યા. કં. પી.)] આભા, સમુદ્દપરમા સરા’’તિ.

‘‘નત્થિ અત્તસમં પેમં, નત્થિ ધઞ્ઞસમં ધનં;

નત્થિ પઞ્ઞાસમા આભા, વુટ્ઠિ વે પરમા સરા’’તિ.

૪. ખત્તિયસુત્તં

૧૪. ‘‘ખત્તિયો દ્વિપદં સેટ્ઠો, બલીબદ્દો [બલિવદ્દો (સી. પી.), બલિબદ્દો (સ્યા. કં. ક.)] ચતુપ્પદં.

કોમારી સેટ્ઠા ભરિયાનં, યો ચ પુત્તાન પુબ્બજો’’તિ.

‘‘સમ્બુદ્ધો દ્વિપદં સેટ્ઠો, આજાનીયો ચતુપ્પદં;

સુસ્સૂસા સેટ્ઠા ભરિયાનં, યો ચ પુત્તાનમસ્સવો’’તિ.

૫. સણમાનસુત્તં

૧૫. ‘‘ઠિતે મજ્ઝન્હિકે [મજ્ઝન્તિકે (સબ્બત્થ)] કાલે, સન્નિસીવેસુ પક્ખિસુ.

સણતેવ બ્રહારઞ્ઞં [મહારઞ્ઞં (ક. સી. સ્યા. કં. ક.)], તં ભયં પટિભાતિ મ’’ન્તિ.

‘‘ઠિતે મજ્ઝન્હિકે કાલે, સન્નિસીવેસુ પક્ખિસુ;

સણતેવ બ્રહારઞ્ઞં, સા રતિ પટિભાતિ મ’’ન્તિ.

૬. નિદ્દાતન્દીસુત્તં

૧૬. ‘‘નિદ્દા તન્દી વિજમ્ભિતા [તન્દિ વિજમ્ભિકા (સી. પી.)], અરતી ભત્તસમ્મદો.

એતેન નપ્પકાસતિ, અરિયમગ્ગો ઇધ પાણિન’’ન્તિ.

‘‘નિદ્દં તન્દિં વિજમ્ભિતં, અરતિં ભત્તસમ્મદં;

વીરિયેન [વિરિયેન (સી. સ્યા. કં. પી.)] નં પણામેત્વા, અરિયમગ્ગો વિસુજ્ઝતી’’તિ.

૭. દુક્કરસુત્તં

૧૭. ‘‘દુક્કરં દુત્તિતિક્ખઞ્ચ, અબ્યત્તેન ચ સામઞ્ઞં.

બહૂહિ તત્થ સમ્બાધા, યત્થ બાલો વિસીદતી’’તિ.

‘‘કતિહં ચરેય્ય સામઞ્ઞં, ચિત્તં ચે ન નિવારયે;

પદે પદે વિસીદેય્ય, સઙ્કપ્પાનં વસાનુગો’’તિ.

‘‘કુમ્મોવ અઙ્ગાનિ સકે કપાલે,

સમોદહં ભિક્ખુ મનોવિતક્કે;

અનિસ્સિતો અઞ્ઞમહેઠયાનો,

પરિનિબ્બુતો નૂપવદેય્ય કઞ્ચી’’તિ.

૮. હિરીસુત્તં

૧૮. ‘‘હિરીનિસેધો પુરિસો, કોચિ લોકસ્મિં વિજ્જતિ.

યો નિન્દં અપબોધતિ [અપબોધેતિ (સ્યા. કં. ક.)], અસ્સો ભદ્રો કસામિવા’’તિ.

‘‘હિરીનિસેધા તનુયા, યે ચરન્તિ સદા સતા;

અન્તં દુક્ખસ્સ પપ્પુય્ય, ચરન્તિ વિસમે સમ’’ન્તિ.

૯. કુટિકાસુત્તં

૧૯. ‘‘કચ્ચિ તે કુટિકા નત્થિ, કચ્ચિ નત્થિ કુલાવકા;

કચ્ચિ સન્તાનકા નત્થિ, કચ્ચિ મુત્તોસિ બન્ધના’’તિ.

‘‘તગ્ઘ મે કુટિકા નત્થિ, તગ્ઘ નત્થિ કુલાવકા;

તગ્ઘ સન્તાનકા નત્થિ, તગ્ઘ મુત્તોમ્હિ બન્ધના’’તિ.

‘‘કિન્તાહં કુટિકં બ્રૂમિ, કિં તે બ્રૂમિ કુલાવકં;

કિં તે સન્તાનકં બ્રૂમિ, કિન્તાહં બ્રૂમિ બન્ધન’’ન્તિ.

‘‘માતરં કુટિકં બ્રૂસિ, ભરિયં બ્રૂસિ કુલાવકં;

પુત્તે સન્તાનકે બ્રૂસિ, તણ્હં મે બ્રૂસિ બન્ધન’’ન્તિ.

‘‘સાહુ તે કુટિકા નત્થિ, સાહુ નત્થિ કુલાવકા;

સાહુ સન્તાનકા નત્થિ, સાહુ મુત્તોસિ બન્ધના’’તિ.

૧૦. સમિદ્ધિસુત્તં

૨૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ તપોદારામે. અથ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદા તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. તપોદે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિ ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો. અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં તપોદં ઓભાસેત્વા યેન આયસ્મા સમિદ્ધિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા વેહાસં ઠિતા આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘અભુત્વા ભિક્ખસિ ભિક્ખુ, ન હિ ભુત્વાન ભિક્ખસિ;

ભુત્વાન ભિક્ખુ ભિક્ખસ્સુ, મા તં કાલો ઉપચ્ચગા’’તિ.

‘‘કાલં વોહં ન જાનામિ, છન્નો કાલો ન દિસ્સતિ;

તસ્મા અભુત્વા ભિક્ખામિ, મા મં કાલો ઉપચ્ચગા’’તિ.

અથ ખો સા દેવતા પથવિયં [પઠવિયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] પતિટ્ઠહિત્વા આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં એતદવોચ – ‘‘દહરો ત્વં ભિક્ખુ, પબ્બજિતો સુસુ કાળકેસો, ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો, પઠમેન વયસા, અનિક્કીળિતાવી કામેસુ. ભુઞ્જ, ભિક્ખુ, માનુસકે કામે; મા સન્દિટ્ઠિકં હિત્વા કાલિકં અનુધાવી’’તિ.

‘‘ન ખ્વાહં, આવુસો, સન્દિટ્ઠિકં હિત્વા કાલિકં અનુધાવામિ. કાલિકઞ્ચ ખ્વાહં, આવુસો, હિત્વા સન્દિટ્ઠિકં અનુધાવામિ. કાલિકા હિ, આવુસો, કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા; આદીનવો એત્થ ભિય્યો. સન્દિટ્ઠિકો અયં ધમ્મો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખુ, કાલિકા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો? કથં સન્દિટ્ઠિકો અયં ધમ્મો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ?

‘‘અહં ખો, આવુસો, નવો અચિરપબ્બજિતો અધુનાગતો ઇમં ધમ્મવિનયં. ન તાહં [ન ખ્વાહં (સી. પી.)] સક્કોમિ વિત્થારેન આચિક્ખિતું. અયં સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો રાજગહે વિહરતિ તપોદારામે. તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છ. યથા તે ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાસી’’તિ.

‘‘ન ખો, ભિક્ખુ, સુકરો સો ભગવા અમ્હેહિ ઉપસઙ્કમિતું, અઞ્ઞાહિ મહેસક્ખાહિ દેવતાહિ પરિવુતો. સચે ખો ત્વં, ભિક્ખુ, તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છેય્યાસિ, મયમ્પિ આગચ્છેય્યામ ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ તસ્સા દેવતાય પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદા તેનુપસઙ્કમિં ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. તપોદે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિં ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો. અથ ખો, ભન્તે, અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં તપોદં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા વેહાસં ઠિતા ઇમાય ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘અભુત્વા ભિક્ખસિ ભિક્ખુ, ન હિ ભુત્વાન ભિક્ખસિ;

ભુત્વાન ભિક્ખુ ભિક્ખસ્સુ, મા તં કાલો ઉપચ્ચગા’’તિ.

‘‘એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, તં દેવતં ગાથાય પચ્ચભાસિં –

‘‘કાલં વોહં ન જાનામિ, છન્નો કાલો ન દિસ્સતિ;

તસ્મા અભુત્વા ભિક્ખામિ, મા મં કાલો ઉપચ્ચગા’’તિ.

‘‘અથ ખો, ભન્તે, સા દેવતા પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા મં એતદવોચ – ‘દહરો ત્વં, ભિક્ખુ, પબ્બજિતો સુસુ કાળકેસો, ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો, પઠમેન વયસા, અનિક્કીળિતાવી કામેસુ. ભુઞ્જ, ભિક્ખુ, માનુસકે કામે; મા સન્દિટ્ઠિકં હિત્વા કાલિકં અનુધાવી’’’તિ.

‘‘એવં વુત્તાહં, ભન્તે, તં દેવતં એતદવોચં – ‘ન ખ્વાહં, આવુસો, સન્દિટ્ઠિકં હિત્વા કાલિકં અનુધાવામિ; કાલિકઞ્ચ ખ્વાહં, આવુસો, હિત્વા સન્દિટ્ઠિકં અનુધાવામિ. કાલિકા હિ, આવુસો, કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા; આદીનવો એત્થ ભિય્યો. સન્દિટ્ઠિકો અયં ધમ્મો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’’તિ.

‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘કથઞ્ચ, ભિક્ખુ, કાલિકા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા; આદીનવો એત્થ ભિય્યો? કથં સન્દિટ્ઠિકો અયં ધમ્મો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ? એવં વુત્તાહં, ભન્તે, તં દેવતં એતદવોચં – ‘અહં ખો, આવુસો, નવો અચિરપબ્બજિતો અધુનાગતો ઇમં ધમ્મવિનયં, ન તાહં સક્કોમિ વિત્થારેન આચિક્ખિતું. અયં સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો રાજગહે વિહરતિ તપોદારામે. તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છ. યથા તે ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાસી’’’તિ.

‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘ન ખો, ભિક્ખુ, સુકરો સો ભગવા અમ્હેહિ ઉપસઙ્કમિતું, અઞ્ઞાહિ મહેસક્ખાહિ દેવતાહિ પરિવુતો. સચે ખો, ત્વં ભિક્ખુ, તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છેય્યાસિ, મયમ્પિ આગચ્છેય્યામ ધમ્મસ્સવનાયા’તિ. સચે, ભન્તે, તસ્સા દેવતાય સચ્ચં વચનં, ઇધેવ સા દેવતા અવિદૂરે’’તિ.

એવં વુત્તે, સા દેવતા આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં એતદવોચ – ‘‘પુચ્છ, ભિક્ખુ, પુચ્છ, ભિક્ખુ, યમહં અનુપ્પત્તા’’તિ.

અથ ખો ભગવા તં દેવતં ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘અક્ખેય્યસઞ્ઞિનો સત્તા, અક્ખેય્યસ્મિં પતિટ્ઠિતા;

અક્ખેય્યં અપરિઞ્ઞાય, યોગમાયન્તિ મચ્ચુનો.

‘‘અક્ખેય્યઞ્ચ પરિઞ્ઞાય, અક્ખાતારં ન મઞ્ઞતિ;

તઞ્હિ તસ્સ ન હોતીતિ, યેન નં વજ્જા ન તસ્સ અત્થિ;

સચે વિજાનાસિ વદેહિ યક્ખા’’તિ [યક્ખીતિ (પી. ક.)].

‘‘ન ખ્વાહં, ભન્તે, ઇમસ્સ ભગવતા સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા તથા ભાસતુ યથાહં ઇમસ્સ ભગવતા સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં જાનેય્ય’’ન્તિ.

‘‘સમો વિસેસી ઉદ વા [અથવા (સી. પી.)] નિહીનો,

યો મઞ્ઞતી સો વિવદેથ [સોપિ વદેથ (ક.)] તેન;

તીસુ વિધાસુ અવિકમ્પમાનો,

સમો વિસેસીતિ ન તસ્સ હોતિ;

સચે વિજાનાસિ વદેહિ યક્ખા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સાપિ ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ ન વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા તથા ભાસતુ યથાહં ઇમસ્સ ભગવતા સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં જાનેય્ય’’ન્તિ.

‘‘પહાસિ સઙ્ખં ન વિમાનમજ્ઝગા, અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (સ્યા. કં. ક.)] તણ્હં ઇધ નામરૂપે;

તં છિન્નગન્થં અનિઘં નિરાસં, પરિયેસમાના નાજ્ઝગમું;

દેવા મનુસ્સા ઇધ વા હુરં વા, સગ્ગેસુ વા સબ્બનિવેસનેસુ;

સચે વિજાનાસિ વદેહિ યક્ખા’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખ્વાહં, ભન્તે, ભગવતા સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ –

‘‘પાપં ન કયિરા વચસા મનસા,

કાયેન વા કિઞ્ચન સબ્બલોકે;

કામે પહાય સતિમા સમ્પજાનો,

દુક્ખં ન સેવેથ અનત્થસંહિત’’ન્તિ.

નન્દનવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

નન્દના નન્દતિ ચેવ, નત્થિપુત્તસમેન ચ;

ખત્તિયો સણમાનો ચ, નિદ્દાતન્દી ચ દુક્કરં;

હિરી કુટિકા નવમો, દસમો વુત્તો સમિદ્ધિનાતિ.