૬. છછક્કસુત્તં

૪૨૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામિ, યદિદં – છ છક્કાનિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાનિ, છ બાહિરાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાનિ, છ વિઞ્ઞાણકાયા વેદિતબ્બા, છ ફસ્સકાયા વેદિતબ્બા, છ વેદનાકાયા વેદિતબ્બા, છ તણ્હાકાયા વેદિતબ્બા.

૪૨૧. ‘‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, મનાયતનં. ‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં પઠમં છક્કં.

‘‘‘છ બાહિરાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? રૂપાયતનં, સદ્દાયતનં, ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, ધમ્માયતનં. ‘છ બાહિરાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં દુતિયં છક્કં.

‘‘‘છ વિઞ્ઞાણકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. ‘છ વિઞ્ઞાણકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં તતિયં છક્કં.

‘‘‘છ ફસ્સકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ‘છ ફસ્સકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં ચતુત્થં છક્કં.

‘‘‘છ વેદનાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના. ‘છ વેદનાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં પઞ્ચમં છક્કં.

‘‘‘છ તણ્હાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં…પે… ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં… કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. ‘છ તણ્હાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં છટ્ઠં છક્કં.

૪૨૨. ‘‘‘ચક્ખુ અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ચક્ખુ અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા.

‘‘‘રૂપા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. રૂપાનં ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘રૂપા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા.

‘‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા.

‘‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનત્તા.

‘‘‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. વેદનાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા.

‘‘‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. તણ્હાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા, તણ્હા અનત્તા.

૪૨૩. ‘‘‘સોતં અત્તા’તિ યો વદેય્ય…પે… ‘ઘાનં અત્તા’તિ યો વદેય્ય… ‘જિવ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય… ‘કાયો અત્તા’તિ યો વદેય્ય… ‘મનો અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. મનસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘મનો અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા.

‘‘‘ધમ્મા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ધમ્માનં ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ધમ્મા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા.

‘‘‘મનોવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘મનોવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા.

‘‘‘મનોસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. મનોસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘મનોસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા, મનોસમ્ફસ્સો અનત્તા.

‘‘‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. વેદનાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા, મનોસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા.

‘‘‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. તણ્હાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા, મનોસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા, તણ્હા અનત્તા.

૪૨૪. ‘‘અયં ખો પન, ભિક્ખવે, સક્કાયસમુદયગામિની પટિપદા – ચક્ખું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; રૂપે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; ચક્ખુસમ્ફસ્સં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; વેદનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; તણ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સોતં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… ઘાનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… જિવ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… કાયં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… મનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, મનોવિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, મનોસમ્ફસ્સં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, વેદનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, તણ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ.

‘‘અયં ખો પન, ભિક્ખવે, સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદા – ચક્ખું ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. રૂપે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તણ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સોતં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… ઘાનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ… જિવ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ… કાયં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ… મનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. મનોવિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. મનોસમ્ફસ્સં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તણ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ.

૪૨૫. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો અનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં અપ્પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં અપ્પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં અસમૂહનિત્વા અવિજ્જં અપ્પહાય વિજ્જં અનુપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘સોતઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં…પે… ઘાનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં…પે… જિવ્હઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે… કાયઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં…પે… મનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો અનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં અપ્પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં અપ્પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં અસમૂહનિત્વા અવિજ્જં અપ્પહાય વિજ્જં અનુપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૪૨૬. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો નાનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ ન કિલમતિ પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો નાનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં સમૂહનિત્વા અવિજ્જં પહાય વિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

‘‘સોતઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘ઘાનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘જિવ્હઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘કાયઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘મનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો નાનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો નાનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં સમૂહનિત્વા અવિજ્જં પહાય વિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

૪૨૭. ‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિં [ચક્ખુસ્મિમ્પિ (સ્યા. કં.) એવમિતરેસુપિ] નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સે નિબ્બિન્દતિ, વેદનાય નિબ્બિન્દતિ, તણ્હાય નિબ્બિન્દતિ. સોતસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, સદ્દેસુ નિબ્બિન્દતિ…પે… ઘાનસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ગન્ધેસુ નિબ્બિન્દતિ… જિવ્હાય નિબ્બિન્દતિ, રસેસુ નિબ્બિન્દતિ… કાયસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ફોટ્ઠબ્બેસુ નિબ્બિન્દતિ… મનસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણે નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સે નિબ્બિન્દતિ, વેદનાય નિબ્બિન્દતિ, તણ્હાય નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. ઇમસ્મિં ખો પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસૂતિ.

છછક્કસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.