૫. સળાયતનવગ્ગો

૧. અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તં

૩૮૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દાહિ [વન્દાહિ એવઞ્ચ વદેહિ (સબ્બત્થ) અઞ્ઞસુત્તેસુ પન નત્થિ] – ‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. યેન ચાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દાહિ [વન્દાહિ એવઞ્ચ વદેહિ (સબ્બત્થ) અઞ્ઞસુત્તેસુ પન નત્થિ] – ‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ.

‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો પુરિસો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ. યેન ચાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ; એવઞ્ચ વદેતિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હીભાવેન.

૩૮૪. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય આયસ્મતા આનન્દેન પચ્છાસમણેન યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, ગહપતિ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ તે દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ?

‘‘ન મે, ભન્તે સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભન્તે સારિપુત્ત, બલવા પુરિસો તિણ્હેન સિખરેન મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] અભિમત્થેય્ય [અભિમન્થેય્ય (સી. પી.)]; એવમેવ ખો મે, ભન્તે સારિપુત્ત, અધિમત્તા વાતા મુદ્ધનિ [ઓહનન્તિ (સ્યા. કં.)] ઊહનન્તિ [અધિમત્તા વાતા સીલં પરિકન્તન્તિ (સી. સ્યા. કં.)]. ન મે, ભન્તે સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભન્તે સારિપુત્ત, બલવા પુરિસો દળ્હેન વરત્તખણ્ડેન સીસે સીસવેઠં દદેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે સારિપુત્ત, અધિમત્તા સીસે સીસવેદના. ન મે, ભન્તે સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભન્તે સારિપુત્ત, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિં પરિકન્તેય્ય; એવમેવ ખો મે, ભન્તે સારિપુત્ત, અધિમત્તા વાતા કુચ્છિં પરિકન્તન્તિ. ન મે, ભન્તે સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, ભન્તે સારિપુત્ત, દ્વે બલવન્તો પુરિસા દુબ્બલતરં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુયા સન્તાપેય્યું, સમ્પરિતાપેય્યું; એવમેવ ખો મે, ભન્તે સારિપુત્ત, અધિમત્તો કાયસ્મિં ડાહો. ન મે, ભન્તે સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ.

૩૮૫. ‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચક્ખું ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે ચક્ખુનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન સોતં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે સોતનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ઘાનં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે ઘાનનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન જિવ્હં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે જિવ્હાનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન કાયં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે કાયનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન મનં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે મનોનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન રૂપં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે રૂપનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન સદ્દં ઉપાદિયિસ્સામિ…પે… ન ગન્ધં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન રસં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન ફોટ્ઠબ્બં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન ધમ્મં ઉપાદિયિસ્સામિ ન ચ મે ધમ્મનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે ચક્ખુવિઞ્ઞાણનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન સોતવિઞ્ઞાણં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન ઘાનવિઞ્ઞાણં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન જિવ્હાવિઞ્ઞાણં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન કાયવિઞ્ઞાણં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન મનોવિઞ્ઞાણં ઉપાદિયિસ્સામિ ન ચ મે મનોવિઞ્ઞાણનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચક્ખુસમ્ફસ્સં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે ચક્ખુસમ્ફસ્સનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન સોતસમ્ફસ્સં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન ઘાનસમ્ફસ્સં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન જિવ્હાસમ્ફસ્સં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન કાયસમ્ફસ્સં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન મનોસમ્ફસ્સં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે મનોસમ્ફસ્સનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે ચક્ખુસમ્ફસ્સજાવેદનાનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન સોતસમ્ફસ્સજં વેદનં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન ઘાનસમ્ફસ્સજં વેદનં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન જિવ્હાસમ્ફસ્સજં વેદનં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન કાયસમ્ફસ્સજં વેદનં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે મનોસમ્ફસ્સજાવેદનાનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

૩૮૬. ‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન પથવીધાતું ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે પથવીધાતુનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન આપોધાતું ઉપાદિયિસ્સામિ… ન તેજોધાતું ઉપાદિયિસ્સામિ… ન વાયોધાતું ઉપાદિયિસ્સામિ… ન આકાસધાતું ઉપાદિયિસ્સામિ… ન વિઞ્ઞાણધાતું ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન રૂપં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે રૂપનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન વેદનં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન સઞ્ઞં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન સઙ્ખારે ઉપાદિયિસ્સામિ… ન વિઞ્ઞાણં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે વિઞ્ઞાણનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપાદિયિસ્સામિ… ન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપાદિયિસ્સામિ ન ચ મે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ઇધલોકં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે ઇધલોકનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન પરલોકં ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે પરલોકનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બં. તસ્માતિહ તે, ગહપતિ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યમ્પિ મે દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુપરિયેસિતં અનુચરિતં મનસા તમ્પિ ન ઉપાદિયિસ્સામિ, ન ચ મે તંનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ તે, ગહપતિ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

૩૮૭. એવં વુત્તે, અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ પરોદિ, અસ્સૂનિ પવત્તેસિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘ઓલીયસિ ખો ત્વં, ગહપતિ, સંસીદસિ ખો ત્વં, ગહપતી’’તિ? ‘‘નાહં, ભન્તે આનન્દ, ઓલીયામિ, નપિ સંસીદામિ; અપિ ચ મે દીઘરત્તં સત્થા પયિરુપાસિતો મનોભાવનીયા ચ ભિક્ખૂ; ન ચ મે એવરૂપી ધમ્મી કથા સુતપુબ્બા’’તિ. ‘‘ન ખો, ગહપતિ, ગિહીનં ઓદાતવસનાનં એવરૂપી ધમ્મી કથા પટિભાતિ; પબ્બજિતાનં ખો, ગહપતિ, એવરૂપી ધમ્મી કથા પટિભાતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે સારિપુત્ત, ગિહીનમ્પિ ઓદાતવસનાનં એવરૂપી ધમ્મી કથા પટિભાતુ. સન્તિ હિ, ભન્તે, કુલપુત્તા અપ્પરજક્ખજાતિકા, અસ્સવનતા ધમ્મસ્સ પરિહાયન્તિ; ભવિસ્સન્તિ ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ આનન્દો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ, અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે ચ સારિપુત્તે આયસ્મન્તે ચ આનન્દે, કાલમકાસિ તુસિતં કાયં ઉપપજ્જિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો ભગવન્તં ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘ઇદઞ્હિ તં જેતવનં, ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતં;

આવુત્થં ધમ્મરાજેન, પીતિસઞ્જનનં મમ.

‘‘કમ્મં વિજ્જા ચ ધમ્મો ચ, સીલં જીવિતમુત્તમં;

એતેન મચ્ચા સુજ્ઝન્તિ, ન ગોત્તેન ધનેન વા.

‘‘તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો;

યોનિસો વિચિને ધમ્મં, એવં તત્થ વિસુજ્ઝતિ.

‘‘સારિપુત્તોવ પઞ્ઞાય, સીલેન ઉપસમેન;

યોપિ પારઙ્ગતો ભિક્ખુ, એતાવપરમો સિયા’’તિ.

ઇદમવોચ અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો – ‘‘સમનુઞ્ઞો મે સત્થા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

૩૮૮. અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇમં, ભિક્ખવે, રત્તિં અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સો દેવપુત્તો મં ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘ઇદઞ્હિ તં જેતવનં, ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતં;

આવુત્થં ધમ્મરાજેન, પીતિસઞ્જનનં મમ.

‘‘કમ્મં વિજ્જા ચ ધમ્મો ચ, સીલં જીવિતમુત્તમં;

એતેન મચ્ચા સુજ્ઝન્તિ, ન ગોત્તેન ધનેન વા.

‘‘તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો;

યોનિસો વિચિને ધમ્મં, એવં તત્થ વિસુજ્ઝતિ.

‘‘સારિપુત્તોવ પઞ્ઞાય, સીલેન ઉપસમેન;

યોપિ પારઙ્ગતો ભિક્ખુ, એતાવપરમો સિયા’’તિ.

‘‘ઇદમવોચ, ભિક્ખવે, સો દેવપુત્તો. ‘સમનુઞ્ઞો મે સત્થા’તિ મં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયી’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સો હિ નૂન સો, ભન્તે, અનાથપિણ્ડિકો દેવપુત્તો ભવિસ્સતિ. અનાથપિણ્ડિકો, ભન્તે, ગહપતિ આયસ્મન્તે સારિપુત્તે અભિપ્પસન્નો અહોસી’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધુ, આનન્દ! યાવતકં ખો, આનન્દ, તક્કાય પત્તબ્બં, અનુપ્પત્તં તં તયા. અનાથપિણ્ડિકો સો, આનન્દ, દેવપુત્તો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.

૨. છન્નોવાદસુત્તં

૩૮૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો આયસ્મા ચ છન્નો ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે વિહરન્તિ. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા છન્નો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા મહાચુન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાચુન્દં એતદવોચ – ‘‘આયામાવુસો ચુન્દ, યેનાયસ્મા છન્નો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ ગિલાનપુચ્છકા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા મહાચુન્દો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો યેનાયસ્મા છન્નો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા છન્નેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં છન્નં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, આવુસો છન્ન, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ તે દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ?

‘‘ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો સારિપુત્ત, બલવા પુરિસો તિણ્હેન સિખરેન મુદ્ધનિ અભિમત્થેય્ય; એવમેવ ખો મે, આવુસો સારિપુત્ત, અધિમત્તા વાતા મુદ્ધનિ ઊહનન્તિ. ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો સારિપુત્ત, બલવા પુરિસો દળ્હેન વરત્તક્ખણ્ડેન સીસે સીસવેઠં દદેય્ય; એવમેવ ખો મે, આવુસો સારિપુત્ત, અધિમત્તા સીસે સીસવેદના. ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો સારિપુત્ત, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિં પરિકન્તેય્ય; એવમેવ ખો મે, આવુસો સારિપુત્ત, અધિમત્તા વાતા કુચ્છિં પરિકન્તન્તિ. ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સેય્યથાપિ, આવુસો સારિપુત્ત, દ્વે બલવન્તો પુરિસા દુબ્બલતરં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુયા સન્તાપેય્યું સમ્પરિતાપેય્યું; એવમેવ ખો મે, આવુસો સારિપુત્ત, અધિમત્તો કાયસ્મિં ડાહો. ન મે, આવુસો સારિપુત્ત, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો. સત્થં, આવુસો સારિપુત્ત, આહરિસ્સામિ, નાવકઙ્ખામિ જીવિત’’ન્તિ.

૩૯૦. ‘‘માયસ્મા છન્નો સત્થં આહરેસિ. યાપેતાયસ્મા છન્નો. યાપેન્તં મયં આયસ્મન્તં છન્નં ઇચ્છામ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, અહં આયસ્મતો છન્નસ્સ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ પરિયેસિસ્સામિ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, અહં આયસ્મતો છન્નસ્સ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ પરિયેસિસ્સામિ. સચે આયસ્મતો છન્નસ્સ નત્થિ પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા, અહં આયસ્મન્તં છન્નં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ. માયસ્મા છન્નો સત્થં આહરેસિ. યાપેતાયસ્મા છન્નો. યાપેન્તં મયં આયસ્મન્તં છન્નં ઇચ્છામા’’તિ.

‘‘નપિ મે, આવુસો સારિપુત્ત, નત્થિ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ; નપિ મે નત્થિ સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ; નપિ મે નત્થિ પતિરૂપા ઉપટ્ઠાકા; અપિ ચાવુસો સારિપુત્ત, પરિચિણ્ણો મે સત્થા દીઘરત્તં મનાપેનેવ નો અમનાપેન. એતઞ્હિ, આવુસો સારિપુત્ત, સાવકસ્સ પતિરૂપં યં સત્થારં પરિચરેય્ય મનાપેનેવ નો અમનાપેન. ‘અનુપવજ્જં છન્નો ભિક્ખુ સત્થં આહરિસ્સતી’તિ એવમેતં [એવમેવ ખો ત્વં (ક.)], આવુસો સારિપુત્ત, ધારેહી’’તિ. ‘‘પુચ્છેય્યામ મયં આયસ્મન્તં છન્નં કઞ્ચિદેવ દેસં, સચે આયસ્મા છન્નો ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ. ‘‘પુચ્છાવુસો સારિપુત્ત, સુત્વા વેદિસ્સામી’’તિ.

૩૯૧. ‘‘ચક્ખું, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ? સોતં, આવુસો છન્ન, સોતવિઞ્ઞાણં…પે… ઘાનં, આવુસો છન્ન, ઘાનવિઞ્ઞાણં… જિવ્હં, આવુસો છન્ન, જિવ્હાવિઞ્ઞાણં … કાયં, આવુસો છન્ન, કાયવિઞ્ઞાણં… મનં, આવુસો છન્ન, મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સસી’’તિ?

‘‘ચક્ખું, આવુસો સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ. સોતં, આવુસો સારિપુત્ત…પે… ઘાનં, આવુસો સારિપુત્ત… જિવ્હં, આવુસો સારિપુત્ત… કાયં, આવુસો સારિપુત્ત… મનં, આવુસો સારિપુત્ત, મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામી’’તિ.

૩૯૨. ‘‘ચક્ખુસ્મિં, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય ચક્ખું ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસિ? સોતસ્મિં, આવુસો છન્ન, સોતવિઞ્ઞાણે … ઘાનસ્મિં, આવુસો છન્ન, ઘાનવિઞ્ઞાણે… જિવ્હાય, આવુસો છન્ન, જિવ્હાવિઞ્ઞાણે… કાયસ્મિં, આવુસો છન્ન, કાયવિઞ્ઞાણે… મનસ્મિં, આવુસો છન્ન, મનોવિઞ્ઞાણે મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કિં દિસ્વા કિં અભિઞ્ઞાય મનં મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સસી’’તિ?

‘‘ચક્ખુસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞાય ચક્ખું ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામિ. સોતસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, સોતવિઞ્ઞાણે… ઘાનસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, ઘાનવિઞ્ઞાણે… જિવ્હાય, આવુસો સારિપુત્ત, જિવ્હાવિઞ્ઞાણે… કાયસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, કાયવિઞ્ઞાણે… મનસ્મિં, આવુસો સારિપુત્ત, મનોવિઞ્ઞાણે મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ નિરોધં દિસ્વા નિરોધં અભિઞ્ઞા મનં મનોવિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સામી’’તિ.

૩૯૩. એવં વુત્તે, આયસ્મા મહાચુન્દો આયસ્મન્તં છન્નં એતદવોચ – ‘‘તસ્માતિહ, આવુસો છન્ન, ઇદમ્પિ તસ્સ ભગવતો સાસનં [વચનં (સી.)], નિચ્ચકપ્પં મનસિ કાતબ્બં – ‘નિસ્સિતસ્સ ચલિતં, અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થિ. ચલિતે અસતિ પસ્સદ્ધિ, પસ્સદ્ધિયા સતિ નતિ ન હોતિ. નતિયા અસતિ આગતિગતિ ન હોતિ. આગતિગતિયા અસતિ ચુતૂપપાતો ન હોતિ. ચુતૂપપાતે અસતિ નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’’તિ. અથ ખો આયસ્મા ચ સારિપુત્તો આયસ્મા ચ મહાચુન્દો આયસ્મન્તં છન્નં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિંસુ.

૩૯૪. અથ ખો આયસ્મા છન્નો અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે ચ સારિપુત્તે આયસ્મન્તે ચ મહાચુન્દે સત્થં આહરેસિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મતા, ભન્તે, છન્નેન સત્થં આહરિતં. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘નનુ તે, સારિપુત્ત, છન્નેન ભિક્ખુના સમ્મુખાયેવ અનુપવજ્જતા બ્યાકતા’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે, પુબ્બજિરં [પપ્પજિતઞ્હિતં (ક.), ઉપવજ્જિતં (ક.), પુબ્બવિજ્જનં, પુબ્બવિજ્ઝનં, પુબ્બવિચિરં (સંયુત્તકે)] નામ વજ્જિગામો. તત્થાયસ્મતો છન્નસ્સ મિત્તકુલાનિ સુહજ્જકુલાનિ ઉપવજ્જકુલાની’’તિ. ‘‘હોન્તિ [પોસન્તિ (ક.)] હેતે, સારિપુત્ત, છન્નસ્સ ભિક્ખુનો મિત્તકુલાનિ સુહજ્જકુલાનિ ઉપવજ્જકુલાનિ. નાહં, સારિપુત્ત, એત્તાવતા ‘સઉપવજ્જો’તિ વદામિ. યો ખો, સારિપુત્ત, ઇમઞ્ચ કાયં નિક્ખિપતિ અઞ્ઞઞ્ચ કાયં ઉપાદિયતિ તમહં ‘સઉપવજ્જો’તિ વદામિ. તં છન્નસ્સ ભિક્ખુનો નત્થિ. ‘અનુપવજ્જો છન્નો ભિક્ખુ સત્થં આહરેસી’તિ એવમેતં, સારિપુત્ત, ધારેહી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

છન્નોવાદસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.

૩. પુણ્ણોવાદસુત્તં

૩૯૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા પુણ્ણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મં, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, પુણ્ણ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા પુણ્ણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સન્તિ ખો, પુણ્ણ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તં ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી [નન્દિ (સ્યા. કં.)]. ‘નન્દીસમુદયા દુક્ખસમુદયો, પુણ્ણા’તિ વદામિ.

‘‘સન્તિ ખો, પુણ્ણ, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા… મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તં ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જતિ નન્દી. ‘નન્દીસમુદયા દુક્ખસમુદયો, પુણ્ણા’તિ વદામિ.

‘‘સન્તિ ચ ખો, પુણ્ણ, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તં ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો નન્દી નિરુજ્ઝતિ. ‘નન્દીનિરોધા દુક્ખનિરોધો, પુણ્ણા’તિ વદામિ.

‘‘સન્તિ ચ ખો, પુણ્ણ, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા… મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. તં ચે ભિક્ખુ નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો નન્દી નિરુજ્ઝતિ. ‘નન્દીનિરોધા દુક્ખનિરોધો, પુણ્ણા’તિ વદામિ.

‘‘ઇમિના ચ ત્વં પુણ્ણ, મયા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિતો કતરસ્મિં જનપદે વિહરિસ્સસી’’તિ? ‘‘ઇમિનાહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિતો, અત્થિ સુનાપરન્તો નામ જનપદો, તત્થાહં વિહરિસ્સામી’’તિ.

૩૯૬. ‘‘ચણ્ડા ખો, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા; ફરુસા ખો, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા. સચે તં, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા અક્કોસિસ્સન્તિ પરિભાસિસ્સન્તિ, તત્થ તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા અક્કોસિસ્સન્તિ પરિભાસિસ્સન્તિ, તત્થ મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા [ભદ્રકા (ક.)] વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે નયિમે પાણિના પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ [એવમ્મેત્થ (?)], ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા પાણિના પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા પાણિના પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે નયિમે લેડ્ડુના પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા લેડ્ડુના પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા લેડ્ડુના પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે નયિમે દણ્ડેન પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા દણ્ડેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા દણ્ડેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મે નયિમે સત્થેન પહારં દેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા સત્થેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચે મે, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા સત્થેન પહારં દસ્સન્તિ, તત્થ મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘ભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, સુભદ્દકા વતિમે સુનાપરન્તકા મનુસ્સા, યં મં [યં મે (સી. પી. ક.)] નયિમે તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેન્તી’તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તં, પુણ્ણ, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેસ્સન્તિ, તત્થ પન તે, પુણ્ણ, કિન્તિ ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચે મં, ભન્તે, સુનાપરન્તકા મનુસ્સા તિણ્હેન સત્થેન જીવિતા વોરોપેસ્સન્તિ, તત્થ મે એવં ભવિસ્સતિ – ‘સન્તિ ખો ભગવતો સાવકા કાયે ચ જીવિતે ચ અટ્ટીયમાના હરાયમાના જિગુચ્છમાના સત્થહારકં પરિયેસન્તિ. તં મે ઇદં અપરિયિટ્ઠંયેવ સત્થહારકં લદ્ધ’ન્તિ. એવમેત્થ, ભગવા, ભવિસ્સતિ; એવમેત્થ, સુગત, ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધુ, પુણ્ણ! સક્ખિસ્સસિ ખો ત્વં, પુણ્ણ, ઇમિના દમૂપસમેન સમન્નાગતો સુનાપરન્તસ્મિં જનપદે વિહરિતું. યસ્સદાનિ ત્વં, પુણ્ણ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ.

૩૯૭. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સુનાપરન્તો જનપદો તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સુનાપરન્તો જનપદો તદવસરિ. તત્ર સુદં આયસ્મા પુણ્ણો સુનાપરન્તસ્મિં જનપદે વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો તેનેવન્તરવસ્સેન પઞ્ચમત્તાનિ ઉપાસકસતાનિ પટિવેદેસિ [પટિપાદેસિ (સી. પી.), પટિદેસેસિ (સ્યા. કં.)], તેનેવન્તરવસ્સેન પઞ્ચમત્તાનિ ઉપાસિકસતાનિ પટિવેદેસિ, તેનેવન્તરવસ્સેન તિસ્સો વિજ્જા સચ્છાકાસિ. અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો અપરેન સમયેન પરિનિબ્બાયિ.

અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘યો સો, ભન્તે, પુણ્ણો નામ કુલપુત્તો ભગવતા સંખિત્તેન ઓવાદેન ઓવદિતો સો કાલઙ્કતો. તસ્સ કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’’તિ? ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, પુણ્ણો કુલપુત્તો પચ્ચપાદિ [સચ્ચવાદી ધમ્મવાદી (ક.)] ધમ્મસ્સાનુધમ્મં, ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેઠેસિ. પરિનિબ્બુતો, ભિક્ખવે, પુણ્ણો કુલપુત્તો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

પુણ્ણોવાદસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.

૪. નન્દકોવાદસુત્તં

૩૯૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો મહાપજાપતિગોતમી પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુનિસતેહિ સદ્ધિં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો મહાપજાપતિગોતમી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઓવદતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુનિયો; અનુસાસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુનિયો; કરોતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખુનીનં ધમ્મિં કથ’’ન્તિ [ધમ્મિકથન્તિ (સ્યા. કં. ક.)].

તેન ખો પન સમયેન થેરા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઓવદન્તિ પરિયાયેન. આયસ્મા નન્દકો ન ઇચ્છતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું પરિયાયેન. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘કસ્સ નુ ખો, આનન્દ, અજ્જ પરિયાયો ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું પરિયાયેના’’તિ? ‘‘સબ્બેહેવ, ભન્તે, કતો [નન્દકસ્સ ભન્તે (સી. પી.)] પરિયાયો ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું પરિયાયેન. અયં, ભન્તે, આયસ્મા નન્દકો ન ઇચ્છતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું પરિયાયેના’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દકં આમન્તેસિ – ‘‘ઓવદ, નન્દક, ભિક્ખુનિયો; અનુસાસ, નન્દક, ભિક્ખુનિયો; કરોહિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુનીનં ધમ્મિં કથ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા નન્દકો ભગવતો પટિસ્સુત્વા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો અત્તદુતિયો યેન રાજકારામો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસંસુ ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મન્તં નન્દકં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન આસનં પઞ્ઞાપેસું, ઉદકઞ્ચ પાદાનં ઉપટ્ઠપેસું. નિસીદિ ખો આયસ્મા નન્દકો પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ પાદે પક્ખાલેસિ. તાપિ ખો ભિક્ખુનિયો આયસ્મન્તં નન્દકં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મા નન્દકો એતદવોચ – ‘‘પટિપુચ્છકથા ખો, ભગિનિયો, ભવિસ્સતિ. તત્થ આજાનન્તીહિ – ‘આજાનામા’ તિસ્સ વચનીયં, ન આજાનન્તીહિ – ‘ન આજાનામા’ તિસ્સ વચનીયં. યસ્સા વા પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા અહમેવ તત્થ પટિપુચ્છિતબ્બો – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ ક્વત્થો’’’તિ? ‘‘એત્તકેનપિ મયં, ભન્તે, અય્યસ્સ નન્દકસ્સ અત્તમના અભિરદ્ધા [અભિનન્દામ (સ્યા. કં.)] યં નો અય્યો નન્દકો પવારેતી’’તિ.

૩૯૯. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, સોતં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે…પે… ઘાનં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’… ‘‘જિવ્હા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’… ‘‘કાયો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’… ‘‘મનો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘પુબ્બેવ નો એતં, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં – ‘ઇતિપિમે છ અજ્ઝત્તિકા આયતના અનિચ્ચા’’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૦૦. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, રૂપા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, સદ્દા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે…પે… ગન્ધા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’… ‘‘રસા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’… ‘‘ફોટ્ઠબ્બા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’… ‘‘ધમ્મા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘પુબ્બેવ નો એતં, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં – ‘ઇતિપિમે છ બાહિરા આયતના અનિચ્ચા’’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૦૧. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, સોતવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે…પે… ઘાનવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’… ‘‘જિવ્હાવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’… ‘‘કાયવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’… ‘‘મનોવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વાતિ’’? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘પુબ્બેવ નો એતં, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં – ‘ઇતિપિમે છ વિઞ્ઞાણકાયા અનિચ્ચા’’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૦૨. ‘‘સેય્યથાપિ, ભગિનિયો, તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, વટ્ટિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, અચ્ચિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, આભાપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા. યો નુ ખો, ભગિનિયો, એવં વદેય્ય – ‘અમુસ્સ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, વટ્ટિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, અચ્ચિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા; યા ચ ખ્વાસ્સ આભા સા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા’તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુસ્સ હિ, ભન્તે, તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, વટ્ટિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, અચ્ચિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા; પગેવસ્સ આભા અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભગિનિયો, યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘છ ખોમે અજ્ઝત્તિકા આયતના અનિચ્ચા [અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા (?)]; યઞ્ચ ખો છ અજ્ઝત્તિકે આયતને પટિચ્ચ પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મ’ન્તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘તજ્જં તજ્જં, ભન્તે, પચ્ચયં પટિચ્ચ તજ્જા તજ્જા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. તજ્જસ્સ તજ્જસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા તજ્જા તજ્જા વેદના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૦૩. ‘‘સેય્યથાપિ, ભગિનિયો, મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો મૂલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, ખન્ધોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામધમ્મો, સાખાપલાસમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, છાયાપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા. યો નુ ખો, ભગિનિયો, એવં વદેય્ય – ‘અમુસ્સ મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો મૂલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, ખન્ધોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામધમ્મો, સાખાપલાસમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, યા ચ ખ્વાસ્સ છાયા સા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા’તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુસ્સ હિ, ભન્તે, મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો મૂલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, ખન્ધોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામધમ્મો, સાખાપલાસમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં; પગેવસ્સ છાયા અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભગિનિયો, યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘છ ખોમે બાહિરા આયતના અનિચ્ચા [અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા (સી. પી.)]. યઞ્ચ ખો છ બાહિરે આયતને પટિચ્ચ પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મ’ન્તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘તજ્જં તજ્જં, ભન્તે, પચ્ચયં પટિચ્ચ તજ્જા તજ્જા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. તજ્જસ્સ તજ્જસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા તજ્જા તજ્જા વેદના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ, સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૦૪. ‘‘સેય્યથાપિ, ભગિનિયો, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા ગાવિં વધિત્વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન ગાવિં સઙ્કન્તેય્ય અનુપહચ્ચ અન્તરં મંસકાયં અનુપહચ્ચ બાહિરં ચમ્મકાયં. યં યદેવ તત્થ અન્તરા વિલિમંસં [વિલિમં (સી. પી. ક.)] અન્તરા ન્હારુ અન્તરા બન્ધનં તં તદેવ તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન સઞ્છિન્દેય્ય સઙ્કન્તેય્ય સમ્પકન્તેય્ય સમ્પરિકન્તેય્ય. સઞ્છિન્દિત્વા સઙ્કન્તિત્વા સમ્પકન્તિત્વા સમ્પરિકન્તિત્વા વિધુનિત્વા બાહિરં ચમ્મકાયં તેનેવ ચમ્મેન તં ગાવિં પટિચ્છાદેત્વા એવં વદેય્ય – ‘તથેવાયં ગાવી સંયુત્તા ઇમિનાવ ચમ્મેના’તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુ હિ, ભન્તે, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા ગાવિં વધિત્વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન ગાવિં સઙ્કન્તેય્ય અનુપહચ્ચ અન્તરં મંસકાયં અનુપહચ્ચ બાહિરં ચમ્મકાયં. યં યદેવ તત્થ અન્તરા વિલિમંસં અન્તરા ન્હારુ અન્તરા બન્ધનં તં તદેવ તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન સઞ્છિન્દેય્ય સઙ્કન્તેય્ય સમ્પકન્તેય્ય સમ્પરિકન્તેય્ય. સઞ્છિન્દિત્વા સઙ્કન્તિત્વા સમ્પકન્તિત્વા સમ્પરિકન્તિત્વા વિધુનિત્વા બાહિરં ચમ્મકાયં તેનેવ ચમ્મેન તં ગાવિં પટિચ્છાદેત્વા કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય – ‘તથેવાયં ગાવી સંયુત્તા ઇમિનાવ ચમ્મેના’તિ; અથ ખો સા ગાવી વિસંયુત્તા તેનેવ ચમ્મેના’’તિ.

‘‘ઉપમા ખો મે અયં, ભગિનિયો, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયમેવેત્થ અત્થો; ‘અન્તરા મંસકાયો’તિ ખો, ભગિનિયો, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં; ‘બાહિરો ચમ્મકાયો’તિ ખો ભગિનિયો, છન્નેતં બાહિરાનં આયતનાનં અધિવચનં; ‘અન્તરા વિલિમંસં, અન્તરા ન્હારુ, અન્તરા બન્ધન’ન્તિ ખો, ભગિનિયો, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનં; ‘તિણ્હં ગોવિકન્તન’ન્તિ ખો, ભગિનિયો, અરિયાયેતં પઞ્ઞાય અધિવચનં; યાયં અરિયા પઞ્ઞા અન્તરા કિલેસં અન્તરા સંયોજનં અન્તરા બન્ધનં સઞ્છિન્દતિ સઙ્કન્તતિ સમ્પકન્તતિ સમ્પરિકન્તતિ.

૪૦૫. ‘‘સત્ત ખો પનિમે, ભગિનિયો, બોજ્ઝઙ્ગા, યેસં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. કતમે સત્ત? ઇધ, ભગિનિયો, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. ઇમે ખો, ભગિનિયો, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, યેસં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ.

૪૦૬. અથ ખો આયસ્મા નન્દકો તા ભિક્ખુનિયો ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉય્યોજેસિ – ‘‘ગચ્છથ, ભગિનિયો; કાલો’’તિ. અથ ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મતો નન્દકસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં નન્દકં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો તા ભિક્ખુનિયો ભગવા એતદવોચ – ‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખુનિયો; કાલો’’તિ. અથ ખો તા ભિક્ખુનિયો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ. અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તીસુ તાસુ ભિક્ખુનીસુ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે ન હોતિ બહુનોજનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા – ‘ઊનો નુ ખો ચન્દો, પુણ્ણો નુ ખો ચન્દો’તિ, અથ ખો ઊનો ચન્દોત્વેવ હોતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તા ભિક્ખુનિયો નન્દકસ્સ ધમ્મદેસનાય અત્તમના હોન્તિ નો ચ ખો પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા’’તિ.

૪૦૭. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દકં આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ ત્વં, નન્દક, સ્વેપિ તા ભિક્ખુનિયો તેનેવોવાદેન ઓવદેય્યાસી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા નન્દકો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો આયસ્મા નન્દકો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો અત્તદુતિયો યેન રાજકારામો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસંસુ ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મન્તં નન્દકં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન આસનં પઞ્ઞાપેસું, ઉદકઞ્ચ પાદાનં ઉપટ્ઠપેસું. નિસીદિ ખો આયસ્મા નન્દકો પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ પાદે પક્ખાલેસિ. તાપિ ખો ભિક્ખુનિયો આયસ્મન્તં નન્દકં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મા નન્દકો એતદવોચ – ‘‘પટિપુચ્છકથા ખો, ભગિનિયો, ભવિસ્સતિ. તત્થ આજાનન્તીહિ ‘આજાનામા’ તિસ્સ વચનીયં, ન આજાનન્તીહિ ‘ન આજાનામા’ તિસ્સ વચનીયં. યસ્સા વા પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા, અહમેવ તત્થ પટિપુચ્છિતબ્બો – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ ક્વત્થો’’’તિ. ‘‘એત્તકેનપિ મયં, ભન્તે, અય્યસ્સ નન્દકસ્સ અત્તમના અભિરદ્ધા યં નો અય્યો નન્દકો પવારેતી’’તિ.

૪૦૮. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, સોતં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે…પે… ઘાનં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે… જિવ્હા… કાયો… મનો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘પુબ્બેવ નો એતં, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં – ‘ઇતિપિમે છ અજ્ઝત્તિકા આયતના અનિચ્ચા’’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૦૯. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, રૂપા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, સદ્દા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે…પે… ગન્ધા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે… રસા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે… ફોટ્ઠબ્બા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે… ધમ્મા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘પુબ્બેવ નો એતં, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં – ‘ઇતિપિમે છ બાહિરા આયતના અનિચ્ચા’’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૧૦. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભગિનિયો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે…પે… સોતવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે… ઘાનવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે… કાયવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે… મનોવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘પુબ્બેવ નો એતં, ભન્તે, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં – ‘ઇતિપિમે છ વિઞ્ઞાણકાયા અનિચ્ચા’’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૧૧. ‘‘સેય્યથાપિ, ભગિનિયો, તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, વટ્ટિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, અચ્ચિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, આભાપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા. યો નુ ખો, ભગિનિયો, એવં વદેય્ય – ‘અમુસ્સ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, વટ્ટિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, અચ્ચિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા; યા ચ ખ્વાસ્સ આભા સા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા’તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુસ્સ હિ, ભન્તે, તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, વટ્ટિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા, અચ્ચિપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા; પગેવસ્સ આભા અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભગિનિયો, યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘છ ખોમે અજ્ઝત્તિકા આયતના અનિચ્ચા. યઞ્ચ ખો છ અજ્ઝત્તિકે આયતને પટિચ્ચ પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મ’ન્તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘તજ્જં તજ્જં, ભન્તે, પચ્ચયં પટિચ્ચ તજ્જા તજ્જા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. તજ્જસ્સ તજ્જસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા તજ્જા તજ્જા વેદના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૧૨. ‘‘સેય્યથાપિ, ભગિનિયો, મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો મૂલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, ખન્ધોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામધમ્મો, સાખાપલાસમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, છાયાપિ અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા. યો નુ ખો, ભગિનિયો, એવં વદેય્ય – ‘અમુસ્સ મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો મૂલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, ખન્ધોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામધમ્મો, સાખાપલાસમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં; યા ચ ખ્વાસ્સ છાયા સા નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા’તિ; સમ્મા નુ ખો સો ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુસ્સ હિ, ભન્તે, મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો મૂલમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં, ખન્ધોપિ અનિચ્ચો વિપરિણામધમ્મો, સાખાપલાસમ્પિ અનિચ્ચં વિપરિણામધમ્મં; પગેવસ્સ છાયા અનિચ્ચા વિપરિણામધમ્મા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભગિનિયો, યો નુ ખો એવં વદેય્ય – ‘છ ખોમે બાહિરા આયતના અનિચ્ચા. યઞ્ચ ખો બાહિરે આયતને પટિચ્ચ પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તં નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મ’ન્તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘તજ્જં તજ્જં, ભન્તે, પચ્ચયં પટિચ્ચ તજ્જા તજ્જા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ. તજ્જસ્સ તજ્જસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા તજ્જા તજ્જા વેદના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ભગિનિયો! એવઞ્હેતં, ભગિનિયો, હોતિ અરિયસાવકસ્સ યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’.

૪૧૩. ‘‘સેય્યથાપિ, ભગિનિયો, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા ગાવિં વધિત્વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન ગાવિં સઙ્કન્તેય્ય અનુપહચ્ચ અન્તરં મંસકાયં અનુપહચ્ચ બાહિરં ચમ્મકાયં. યં યદેવ તત્થ અન્તરા વિલિમંસં અન્તરા ન્હારુ અન્તરા બન્ધનં તં તદેવ તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન સઞ્છિન્દેય્ય સઙ્કન્તેય્ય સમ્પકન્તેય્ય સમ્પરિકન્તેય્ય. સઞ્છિન્દિત્વા સઙ્કન્તિત્વા સમ્પકન્તિત્વા સમ્પરિકન્તિત્વા વિધુનિત્વા બાહિરં ચમ્મકાયં તેનેવ ચમ્મેન તં ગાવિં પટિચ્છાદેત્વા એવં વદેય્ય – ‘તથેવાયં ગાવી સંયુત્તા ઇમિનાવ ચમ્મેના’તિ; સમ્મા નુ ખો સો, ભગિનિયો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુ હિ, ભન્તે, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા ગાવિં વધિત્વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન ગાવિં સઙ્કન્તેય્ય અનુપહચ્ચ અન્તરં મંસકાયં અનુપહચ્ચ બાહિરં ચમ્મકાયં. યં યદેવ તત્થ અન્તરા વિલિમંસં અન્તરા ન્હારુ અન્તરા બન્ધનં તં તદેવ તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન સઞ્છિન્દેય્ય સઙ્કન્તેય્ય સમ્પકન્તેય્ય સમ્પરિકન્તેય્ય. સઞ્છિન્દિત્વા સઙ્કન્તિત્વા સમ્પકન્તિત્વા સમ્પરિકન્તિત્વા વિધુનિત્વા બાહિરં ચમ્મકાયં તેનેવ ચમ્મેન તં ગાવિં પટિચ્છાદેત્વા કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય – ‘તથેવાયં ગાવી સંયુત્તા ઇમિનાવ ચમ્મેના’તિ; અથ ખો સા ગાવી વિસંયુત્તા તેનેવ ચમ્મેના’’તિ.

‘‘ઉપમા ખો મે અયં, ભગિનિયો, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય અયમેવેત્થ અત્થો. ‘અન્તરા મંસકાયો’તિ ખો, ભગિનિયો, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં; ‘બાહિરો ચમ્મકાયો’તિ ખો, ભગિનિયો, છન્નેતં બાહિરાનં આયતનાનં અધિવચનં; ‘અન્તરા વિલિમંસં અન્તરા ન્હારુ અન્તરા બન્ધન’ન્તિ ખો, ભગિનિયો, નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનં; ‘તિણ્હં ગોવિકન્તન’ન્તિ ખો, ભગિનિયો, અરિયાયેતં પઞ્ઞાય અધિવચનં; યાયં અરિયા પઞ્ઞા અન્તરા કિલેસં અન્તરા સંયોજનં અન્તરા બન્ધનં સઞ્છિન્દતિ સઙ્કન્તતિ સમ્પકન્તતિ સમ્પરિકન્તતિ.

૪૧૪. ‘‘સત્ત ખો પનિમે, ભગિનિયો, બોજ્ઝઙ્ગા, યેસં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. કતમે સત્ત? ઇધ, ભગિનિયો, ભિક્ખુ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. ઇમે ખો, ભગિનિયો, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા યેસં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ.

૪૧૫. અથ ખો આયસ્મા નન્દકો તા ભિક્ખુનિયો ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા ઉય્યોજેસિ – ‘‘ગચ્છથ, ભગિનિયો; કાલો’’તિ. અથ ખો તા ભિક્ખુનિયો આયસ્મતો નન્દકસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં નન્દકં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો તા ભિક્ખુનિયો ભગવા એતદવોચ –‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખુનિયો; કાલો’’તિ. અથ ખો તા ભિક્ખુનિયો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કમિંસુ. અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તીસુ તાસુ ભિક્ખુનીસુ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે પન્નરસે ન હોતિ બહુનો જનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા – ‘ઊનો નુ ખો ચન્દો, પુણ્ણો નુ ખો ચન્દો’તિ, અથ ખો પુણ્ણો ચન્દોત્વેવ હોતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, તા ભિક્ખુનિયો નન્દકસ્સ ધમ્મદેસનાય અત્તમના ચેવ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા ચ. તાસં, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુનિસતાનં યા પચ્છિમિતા ભિક્ખુની સા [યા પચ્છિમા ભિક્ખુની, સા (સી. સ્યા. કં. પી.), યા પચ્છિમિકા, તા ભિક્ખુનિયો (ક.)] સોતાપન્ના અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયના’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

નન્દકોવાદસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.

૫. ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં

૪૧૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા. યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં રાહુલં આમન્તેસિ – ‘‘ગણ્હાહિ, રાહુલ, નિસીદનં; યેન અન્ધવનં તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો પટિસ્સુત્વા નિસીદનં આદાય ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ.

તેન ખો પન સમયેન અનેકાનિ દેવતાસહસ્સાનિ ભગવન્તં અનુબન્ધાનિ હોન્તિ – ‘‘અજ્જ ભગવા આયસ્મન્તં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા અન્ધવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો રાહુલો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં રાહુલં ભગવા એતદવોચ –

૪૧૭. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે ’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, રૂપા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, ચક્ખુસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, યમિદં [યમ્પિદં (સી. ક.)] ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

૪૧૮. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ રાહુલ, સોતં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે…પે… ઘાનં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે…પે… જિવ્હા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે…પે… કાયો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે…પે… મનો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું –‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ રાહુલ, ધમ્મા નિચ્ચા વા અનિચ્ચા વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચા, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ રાહુલ, મનોવિઞ્ઞાણં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ રાહુલ, મનોસમ્ફસ્સો નિચ્ચો વા અનિચ્ચો વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચો, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં, કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, રાહુલ, યમિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં, તમ્પિ નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ? ‘‘અનિચ્ચં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં, દુક્ખં વા તં સુખં વા’’તિ? ‘‘દુક્ખં, ભન્તે’’. ‘‘યં પનાનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મં કલ્લં નુ તં સમનુપસ્સિતું – ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

૪૧૯. ‘‘એવં પસ્સં, રાહુલ, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિં [ચક્ખુસ્મિમ્પિ (સ્યા. કં.) એવમિતરેસુપિ] નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સે નિબ્બિન્દતિ, યમિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. સોતસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, સદ્દેસુ નિબ્બિન્દતિ…પે…, ઘાનસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ગન્ધેસુ નિબ્બિન્દતિ… જિવ્હાય નિબ્બિન્દતિ, રસેસુ નિબ્બિન્દતિ… કાયસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ફોટ્ઠબ્બેસુ નિબ્બિન્દતિ… મનસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણે નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સે નિબ્બિન્દતિ, યમિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદનાગતં સઞ્ઞાગતં સઙ્ખારગતં વિઞ્ઞાણગતં તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા રાહુલો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને આયસ્મતો રાહુલસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. તાસઞ્ચ અનેકાનં દેવતાસહસ્સાનં વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ.

ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.

૬. છછક્કસુત્તં

૪૨૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામિ, યદિદં – છ છક્કાનિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાનિ, છ બાહિરાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાનિ, છ વિઞ્ઞાણકાયા વેદિતબ્બા, છ ફસ્સકાયા વેદિતબ્બા, છ વેદનાકાયા વેદિતબ્બા, છ તણ્હાકાયા વેદિતબ્બા.

૪૨૧. ‘‘‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, મનાયતનં. ‘છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં પઠમં છક્કં.

‘‘‘છ બાહિરાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? રૂપાયતનં, સદ્દાયતનં, ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, ધમ્માયતનં. ‘છ બાહિરાનિ આયતનાનિ વેદિતબ્બાની’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં દુતિયં છક્કં.

‘‘‘છ વિઞ્ઞાણકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં. ‘છ વિઞ્ઞાણકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં તતિયં છક્કં.

‘‘‘છ ફસ્સકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો; મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો. ‘છ ફસ્સકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં ચતુત્થં છક્કં.

‘‘‘છ વેદનાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના; મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના. ‘છ વેદનાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં પઞ્ચમં છક્કં.

‘‘‘છ તણ્હાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા; સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં…પે… ઘાનઞ્ચ પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં… જિવ્હઞ્ચ પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં… કાયઞ્ચ પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં… મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા. ‘છ તણ્હાકાયા વેદિતબ્બા’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇદં છટ્ઠં છક્કં.

૪૨૨. ‘‘‘ચક્ખુ અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ચક્ખુસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ચક્ખુ અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા.

‘‘‘રૂપા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. રૂપાનં ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘રૂપા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા.

‘‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા.

‘‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનત્તા.

‘‘‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. વેદનાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા.

‘‘‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. તણ્હાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનત્તા, ચક્ખુસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા, તણ્હા અનત્તા.

૪૨૩. ‘‘‘સોતં અત્તા’તિ યો વદેય્ય…પે… ‘ઘાનં અત્તા’તિ યો વદેય્ય… ‘જિવ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય… ‘કાયો અત્તા’તિ યો વદેય્ય… ‘મનો અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. મનસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘મનો અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા.

‘‘‘ધમ્મા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. ધમ્માનં ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘ધમ્મા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા.

‘‘‘મનોવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘મનોવિઞ્ઞાણં અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા.

‘‘‘મનોસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. મનોસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘મનોસમ્ફસ્સો અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા, મનોસમ્ફસ્સો અનત્તા.

‘‘‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. વેદનાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘વેદના અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા, મનોસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા.

‘‘‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય તં ન ઉપપજ્જતિ. તણ્હાય ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ. યસ્સ ખો પન ઉપ્પાદોપિ વયોપિ પઞ્ઞાયતિ, ‘અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચા’તિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતિ. તસ્મા તં ન ઉપપજ્જતિ – ‘તણ્હા અત્તા’તિ યો વદેય્ય. ઇતિ મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા, મનોવિઞ્ઞાણં અનત્તા, મનોસમ્ફસ્સો અનત્તા, વેદના અનત્તા, તણ્હા અનત્તા.

૪૨૪. ‘‘અયં ખો પન, ભિક્ખવે, સક્કાયસમુદયગામિની પટિપદા – ચક્ખું ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; રૂપે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; ચક્ખુસમ્ફસ્સં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; વેદનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; તણ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ; સોતં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… ઘાનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… જિવ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… કાયં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… મનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, ધમ્મે ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, મનોવિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, મનોસમ્ફસ્સં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, વેદનં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, તણ્હં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ.

‘‘અયં ખો પન, ભિક્ખવે, સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદા – ચક્ખું ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. રૂપે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તણ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સોતં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ…પે… ઘાનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ… જિવ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ… કાયં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ… મનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. ધમ્મે ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. મનોવિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. મનોસમ્ફસ્સં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. તણ્હં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ.

૪૨૫. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો અનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં અપ્પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં અપ્પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં અસમૂહનિત્વા અવિજ્જં અપ્પહાય વિજ્જં અનુપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘સોતઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં…પે… ઘાનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં…પે… જિવ્હઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે… કાયઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં…પે… મનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો અનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં અપ્પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં અપ્પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં અસમૂહનિત્વા અવિજ્જં અપ્પહાય વિજ્જં અનુપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૪૨૬. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો નાનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ ન કિલમતિ પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો નાનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં સમૂહનિત્વા અવિજ્જં પહાય વિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

‘‘સોતઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘ઘાનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ગન્ધે ચ ઉપ્પજ્જતિ ઘાનવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘જિવ્હઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ રસે ચ ઉપ્પજ્જતિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘કાયઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ફોટ્ઠબ્બે ચ ઉપ્પજ્જતિ કાયવિઞ્ઞાણં…પે….

‘‘મનઞ્ચ, ભિક્ખવે, પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણં તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો સુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ નાજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ રાગાનુસયો નાનુસેતિ. દુક્ખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. તસ્સ પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય ફુટ્ઠો સમાનો તસ્સા વેદનાય સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ અવિજ્જાનુસયો નાનુસેતિ. સો વત, ભિક્ખવે, સુખાય વેદનાય રાગાનુસયં પહાય દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયં પટિવિનોદેત્વા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય અવિજ્જાનુસયં સમૂહનિત્વા અવિજ્જં પહાય વિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો ભવિસ્સતીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

૪૨૭. ‘‘એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો ચક્ખુસ્મિં [ચક્ખુસ્મિમ્પિ (સ્યા. કં.) એવમિતરેસુપિ] નિબ્બિન્દતિ, રૂપેસુ નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે નિબ્બિન્દતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સે નિબ્બિન્દતિ, વેદનાય નિબ્બિન્દતિ, તણ્હાય નિબ્બિન્દતિ. સોતસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, સદ્દેસુ નિબ્બિન્દતિ…પે… ઘાનસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ગન્ધેસુ નિબ્બિન્દતિ… જિવ્હાય નિબ્બિન્દતિ, રસેસુ નિબ્બિન્દતિ… કાયસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ફોટ્ઠબ્બેસુ નિબ્બિન્દતિ… મનસ્મિં નિબ્બિન્દતિ, ધમ્મેસુ નિબ્બિન્દતિ, મનોવિઞ્ઞાણે નિબ્બિન્દતિ, મનોસમ્ફસ્સે નિબ્બિન્દતિ, વેદનાય નિબ્બિન્દતિ, તણ્હાય નિબ્બિન્દતિ. નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ, વિરાગા વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. ઇમસ્મિં ખો પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને સટ્ઠિમત્તાનં ભિક્ખૂનં અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તાનિ વિમુચ્ચિંસૂતિ.

છછક્કસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.

૭. મહાસળાયતનિકસુત્તં

૪૨૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘મહાસળાયતનિકં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

૪૨૯. ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, રૂપે અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, ચક્ખુસમ્ફસ્સં અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, યમિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, ચક્ખુસ્મિં સારજ્જતિ, રૂપેસુ સારજ્જતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે સારજ્જતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સે સારજ્જતિ, યમિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ સારજ્જતિ.

‘‘તસ્સ સારત્તસ્સ સંયુત્તસ્સ સમ્મૂળ્હસ્સ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો આયતિં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ઉપચયં ગચ્છન્તિ. તણ્હા ચસ્સ પોનોબ્ભવિકા નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની, સા ચસ્સ પવડ્ઢતિ. તસ્સ કાયિકાપિ દરથા પવડ્ઢન્તિ, ચેતસિકાપિ દરથા પવડ્ઢન્તિ; કાયિકાપિ સન્તાપા પવડ્ઢન્તિ, ચેતસિકાપિ સન્તાપા પવડ્ઢન્તિ; કાયિકાપિ પરિળાહા પવડ્ઢન્તિ, ચેતસિકાપિ પરિળાહા પવડ્ઢન્તિ. સો કાયદુક્ખમ્પિ [કાયિકદુક્ખમ્પિ (સ્યા. કં.), કાયિકં દુક્ખમ્પિ (ક.)] ચેતોદુક્ખમ્પિ પટિસંવેદેતિ.

‘‘સોતં, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં…પે… ઘાનં, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં…પે… જિવ્હં, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં…પે… કાયં, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં…પે… મનં, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, ધમ્મે, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, મનોવિઞ્ઞાણં, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, મનોસમ્ફસ્સં, ભિક્ખવે, અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, યમિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ અજાનં અપસ્સં યથાભૂતં, મનસ્મિં સારજ્જતિ, ધમ્મેસુ સારજ્જતિ, મનોવિઞ્ઞાણે સારજ્જતિ, મનોસમ્ફસ્સે સારજ્જતિ, યમિદં મનોસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ સારજ્જતિ.

‘‘તસ્સ સારત્તસ્સ સંયુત્તસ્સ સમ્મૂળ્હસ્સ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો આયતિં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ઉપચયં ગચ્છન્તિ. તણ્હા ચસ્સ પોનોબ્ભવિકા નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની, સા ચસ્સ પવડ્ઢતિ. તસ્સ કાયિકાપિ દરથા પવડ્ઢન્તિ, ચેતસિકાપિ દરથા પવડ્ઢન્તિ; કાયિકાપિ સન્તાપા પવડ્ઢન્તિ, ચેતસિકાપિ સન્તાપા પવડ્ઢન્તિ; કાયિકાપિ પરિળાહા પવડ્ઢન્તિ, ચેતસિકાપિ પરિળાહા પવડ્ઢન્તિ. સો કાયદુક્ખમ્પિ ચેતોદુક્ખમ્પિ પટિસંવેદેતિ.

૪૩૦. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, જાનં પસ્સં યથાભૂતં, રૂપે જાનં પસ્સં યથાભૂતં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં જાનં પસ્સં યથાભૂતં, ચક્ખુસમ્ફસ્સં જાનં પસ્સં યથાભૂતં, યમિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તમ્પિ જાનં પસ્સં યથાભૂતં, ચક્ખુસ્મિં ન સારજ્જતિ, રૂપેસુ ન સારજ્જતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ન સારજ્જતિ, ચક્ખુસમ્ફસ્સે ન સારજ્જતિ, યમિદં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ વેદયિતં સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા તસ્મિમ્પિ ન સારજ્જતિ.

‘‘તસ્સ અસારત્તસ્સ અસંયુત્તસ્સ અસમ્મૂળ્હસ્સ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો આયતિં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા અપચયં ગચ્છન્તિ. તણ્હા ચસ્સ પોનોબ્ભવિકા નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની, સા ચસ્સ પહીયતિ. તસ્સ કાયિકાપિ દરથા પહીયન્તિ, ચેતસિકાપિ દરથા પહીયન્તિ; કાયિકાપિ સન્તાપા પહીયન્તિ, ચેતસિકાપિ સન્તાપા પહીયન્તિ; કાયિકાપિ પરિળાહા પહીયન્તિ, ચેતસિકાપિ પરિળાહા પહીયન્તિ. સો કાયસુખમ્પિ ચેતોસુખમ્પિ પટિસંવેદેતિ.

૪૩૧. ‘‘યા તથાભૂતસ્સ [યથાભૂતસ્સ (સી. પી.)] દિટ્ઠિ સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ; યો તથાભૂતસ્સ [યથાભૂતસ્સ (સી. પી.)] સઙ્કપ્પો સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસઙ્કપ્પો; યો તથાભૂતસ્સ [યથાભૂતસ્સ (સી. પી.)] વાયામો સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માવાયામો; યા તથાભૂતસ્સ [યથાભૂતસ્સ (સી. પી.)] સતિ સાસ્સ હોતિ સમ્માસતિ; યો તથાભૂતસ્સ [યથાભૂતસ્સ (સી. પી.)] સમાધિ સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસમાધિ. પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતિ. એવમસ્સાયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ.

‘‘તસ્સ એવં ઇમં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવયતો ચત્તારોપિ સતિપટ્ઠાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, ચત્તારોપિ સમ્મપ્પધાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, ચત્તારોપિ ઇદ્ધિપાદા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, પઞ્ચપિ ઇન્દ્રિયાનિ ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, પઞ્ચપિ બલાનિ ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, સત્તપિ બોજ્ઝઙ્ગા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘તસ્સિમે દ્વે ધમ્મા યુગનન્ધા [યુગનદ્ધા (સી. સ્યા. કં.)] વત્તન્તિ – સમથો ચ વિપસ્સના ચ. સો યે ધમ્મા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞેય્યા તે ધમ્મે અભિઞ્ઞા પરિજાનાતિ. યે ધમ્મા અભિઞ્ઞા પહાતબ્બા તે ધમ્મે અભિઞ્ઞા પજહતિ. યે ધમ્મા અભિઞ્ઞા ભાવેતબ્બા તે ધમ્મે અભિઞ્ઞા ભાવેતિ. યે ધમ્મા અભિઞ્ઞા સચ્છિકાતબ્બા તે ધમ્મે અભિઞ્ઞા સચ્છિકરોતિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞેય્યા? ‘પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’ તિસ્સ વચનીયં, સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો. ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞા પરિઞ્ઞેય્યા.