નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

મજ્ઝિમનિકાયે

ઉપરિપણ્ણાસપાળિ

૧. દેવદહવગ્ગો

૧. દેવદહસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ દેવદહં નામ સક્યાનં નિગમો. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’તિ. એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા.

‘‘એવંવાદાહં, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠે ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદામિ – ‘સચ્ચં કિર તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’તિ? તે ચ મે, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા એવં પુટ્ઠા ‘આમા’તિ પટિજાનન્તિ.

‘‘ત્યાહં એવં વદામિ – ‘કિં પન તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, જાનાથ – અહુવમ્હેવ મયં પુબ્બે, ન નાહુવમ્હા’તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’.

‘‘‘કિં પન તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, જાનાથ – અકરમ્હેવ મયં પુબ્બે પાપકમ્મં, ન નાકરમ્હા’તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’.

‘‘‘કિં પન તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, જાનાથ – એવરૂપં વા એવરૂપં વા પાપકમ્મં અકરમ્હા’તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’.

‘‘‘કિં પન તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, જાનાથ – એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં, એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જીરેતબ્બં, એત્તકમ્હિ વા દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’.

‘‘‘કિં પન તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, જાનાથ – દિટ્ઠેવ ધમ્મે અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદ’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’.

૨. ‘‘ઇતિ કિર તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, ન જાનાથ – અહુવમ્હેવ મયં પુબ્બે, ન નાહુવમ્હાતિ, ન જાનાથ – અકરમ્હેવ મયં પુબ્બે પાપકમ્મં, ન નાકરમ્હાતિ, ન જાનાથ – એવરૂપં વા એવરૂપં વા પાપકમ્મં અકરમ્હાતિ, ન જાનાથ – એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં, એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જીરેતબ્બં, એત્તકમ્હિ વા દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતીતિ, ન જાનાથ – દિટ્ઠેવ ધમ્મે અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં; એવં સન્તે આયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં ન કલ્લમસ્સ વેય્યાકરણાય – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘સચે પન તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, જાનેય્યાથ – અહુવમ્હેવ મયં પુબ્બે, ન નાહુવમ્હાતિ, જાનેય્યાથ – અકરમ્હેવ મયં પુબ્બે પાપકમ્મં, ન નાકરમ્હાતિ, જાનેય્યાથ – એવરૂપં વા એવરૂપં વા પાપકમ્મં અકરમ્હાતિ, જાનેય્યાથ – એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં, એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જીરેતબ્બં, એત્તકમ્હિ વા દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતીતિ, જાનેય્યાથ – દિટ્ઠેવ ધમ્મે અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં; એવં સન્તે આયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં કલ્લમસ્સ વેય્યાકરણાય – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’’તિ.

૩. ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો નિગણ્ઠા, પુરિસો સલ્લેન વિદ્ધો અસ્સ સવિસેન ગાળ્હૂપલેપનેન [ગાળ્હપલેપનેન (ક.)]; સો સલ્લસ્સપિ વેધનહેતુ [વેદનાહેતુ (સી. પી. ક.)] દુક્ખા તિબ્બા [તિપ્પા (સી. સ્યા. કં. પી.)] કટુકા વેદના વેદિયેય્ય. તસ્સ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા ભિસક્કં સલ્લકત્તં ઉપટ્ઠાપેય્યું. તસ્સ સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સત્થેન વણમુખં પરિકન્તેય્ય; સો સત્થેનપિ વણમુખસ્સ પરિકન્તનહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેય્ય. તસ્સ સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો એસનિયા સલ્લં એસેય્ય; સો એસનિયાપિ સલ્લસ્સ એસનાહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેય્ય. તસ્સ સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સલ્લં અબ્બુહેય્ય [અબ્બુય્હેય્ય (સી.), અબ્ભૂણ્હેય્ય (સ્યા. કં.)]; સો સલ્લસ્સપિ અબ્બુહનહેતુ [અબ્બુય્હનહેતુ (સી.), અબ્ભૂણ્હનહેતુ (સ્યા. કં.)] દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેય્ય. તસ્સ સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો અગદઙ્ગારં વણમુખે ઓદહેય્ય; સો અગદઙ્ગારસ્સપિ વણમુખે ઓદહનહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેય્ય. સો અપરેન સમયેન રૂળ્હેન વણેન સઞ્છવિના અરોગો અસ્સ સુખી સેરી સયંવસી યેન કામઙ્ગમો. તસ્સ એવમસ્સ – અહં ખો પુબ્બે સલ્લેન વિદ્ધો અહોસિં સવિસેન ગાળ્હૂપલેપનેન. સોહં સલ્લસ્સપિ વેધનહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયિં. તસ્સ મે મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા ભિસક્કં સલ્લકત્તં ઉપટ્ઠપેસું. તસ્સ મે સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સત્થેન વણમુખં પરિકન્તિ; સોહં સત્થેનપિ વણમુખસ્સ પરિકન્તનહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયિં. તસ્સ મે સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો એસનિયા સલ્લં એસિ; સો અહં એસનિયાપિ સલ્લસ્સ એસનાહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયિં. તસ્સ મે સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સલ્લં અબ્બુહિ [અબ્બુય્હિ (સી.), અબ્ભૂણ્હિ (સ્યા. કં.)]; સોહં સલ્લસ્સપિ અબ્બુહનહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયિં. તસ્સ મે સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો અગદઙ્ગારં વણમુખે ઓદહિ; સોહં અગદઙ્ગારસ્સપિ વણમુખે ઓદહનહેતુ દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયિં. સોમ્હિ એતરહિ રૂળ્હેન વણેન સઞ્છવિના અરોગો સુખી સેરી સયંવસી યેન કામઙ્ગમો’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, આવુસો નિગણ્ઠા, સચે તુમ્હે જાનેય્યાથ – અહુવમ્હેવ મયં પુબ્બે, ન નાહુવમ્હાતિ, જાનેય્યાથ – અકરમ્હેવ મયં પુબ્બે પાપકમ્મં, ન નાકરમ્હાતિ, જાનેય્યાથ – એવરૂપં વા એવરૂપં વા પાપકમ્મં અકરમ્હાતિ, જાનેય્યાથ – એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં, એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જીરેતબ્બં, એત્તકમ્હિ વા દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતીતિ, જાનેય્યાથ – દિટ્ઠેવ ધમ્મે અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં; એવં સન્તે આયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં કલ્લમસ્સ વેય્યાકરણાય – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘યસ્મા ચ ખો તુમ્હે, આવુસો નિગણ્ઠા, ન જાનાથ – અહુવમ્હેવ મયં પુબ્બે, ન નાહુવમ્હાતિ, ન જાનાથ – અકરમ્હેવ મયં પુબ્બે પાપકમ્મં, ન નાકરમ્હાતિ, ન જાનાથ – એવરૂપં વા એવરૂપં વા પાપકમ્મં અકરમ્હાતિ, ન જાનાથ – એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં, એત્તકં વા દુક્ખં નિજ્જીરેતબ્બં, એત્તકમ્હિ વા દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતીતિ, ન જાનાથ – દિટ્ઠેવ ધમ્મે અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનં, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં; તસ્મા આયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં ન કલ્લમસ્સ વેય્યાકરણાય – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’’તિ.

૪. ‘‘એવં વુત્તે, ભિક્ખવે, તે નિગણ્ઠા મં એતદવોચું – ‘નિગણ્ઠો, આવુસો, નાટપુત્તો [નાથપુત્તો (સી.)] સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી, અપરિસેસં ઞાણદસ્સનં પટિજાનાતિ. ચરતો ચ મે તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિત’ન્તિ. સો એવમાહ – ‘અત્થિ ખો વો, આવુસો નિગણ્ઠા, પુબ્બેવ પાપકમ્મં કતં, તં ઇમાય કટુકાય દુક્કરકારિકાય નિજ્જીરેથ, યં પનેત્થ એતરહિ કાયેન સંવુતા વાચાય સંવુતા મનસા સંવુતા તં આયતિં પાપકમ્મસ્સ અકરણં. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’તિ. તઞ્ચ પનમ્હાકં રુચ્ચતિ ચેવ ખમતિ ચ, તેન ચમ્હા અત્તમના’’તિ.

૫. ‘‘એવં વુત્તે અહં, ભિક્ખવે, તે નિગણ્ઠે એતદવોચં – ‘પઞ્ચ ખો ઇમે, આવુસો નિગણ્ઠા, ધમ્મા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દ્વિધાવિપાકા. કતમે પઞ્ચ? સદ્ધા, રુચિ, અનુસ્સવો, આકારપરિવિતક્કો, દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ – ઇમે ખો, આવુસો નિગણ્ઠા, પઞ્ચ ધમ્મા દિટ્ઠેવ ધમ્મે દ્વિધાવિપાકા. તત્રાયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં કા અતીતંસે સત્થરિ સદ્ધા, કા રુચિ, કો અનુસ્સવો, કો આકારપરિવિતક્કો, કા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તી’તિ. એવંવાદી [એવંવાદીસુ (ક.)] ખો અહં, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠેસુ ન કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ (સી. પી. ક.)] સહધમ્મિકં વાદપટિહારં સમનુપસ્સામિ.

‘‘પુન ચપરાહં [પુન ચ પનાહં (સી. પી. ક.)], ભિક્ખવે, તે નિગણ્ઠે એવં વદામિ – ‘તં કિં મઞ્ઞથ, આવુસો નિગણ્ઠા. યસ્મિં વો સમયે તિબ્બો [તિપ્પો (પી.)] ઉપક્કમો હોતિ તિબ્બં પધાનં, તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથ; યસ્મિં પન વો સમયે ન તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ ન તિબ્બં પધાનં, ન તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથા’તિ? ‘યસ્મિં નો, આવુસો ગોતમ, સમયે તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ તિબ્બં પધાનં, તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયામ; યસ્મિં પન નો સમયે ન તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ ન તિબ્બં પધાનં, ન તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયામા’’’તિ.

૬. ‘‘ઇતિ કિર, આવુસો નિગણ્ઠા, યસ્મિં વો સમયે તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ તિબ્બં પધાનં, તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથ; યસ્મિં પન વો સમયે ન તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ ન તિબ્બં પધાનં, ન તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથ. એવં સન્તે આયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં ન કલ્લમસ્સ વેય્યાકરણાય – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતીતિ. સચે, આવુસો નિગણ્ઠા, યસ્મિં વો સમયે તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ તિબ્બં પધાનં, ન તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથ; યસ્મિં પન વો સમયે ન તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ ન તિબ્બં પધાનં, તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથ [પધાનં, તિટ્ઠેય્યેવ તસ્મિં સમયે… વેદના (સી. સ્યા. કં. પી.)]; એવં સન્તે આયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં કલ્લમસ્સ વેય્યાકરણાય – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’’તિ.

‘‘‘યસ્મા ચ ખો, આવુસો નિગણ્ઠા, યસ્મિં વો સમયે તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ તિબ્બં પધાનં, તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથ; યસ્મિં પન વો સમયે ન તિબ્બો ઉપક્કમો હોતિ ન તિબ્બં પધાનં, ન તિબ્બા તસ્મિં સમયે ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયેથ; તે તુમ્હે સામંયેવ ઓપક્કમિકા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદયમાના અવિજ્જા અઞ્ઞાણા સમ્મોહા વિપચ્ચેથ – યં કિઞ્ચાયં પુરિસપુગ્ગલો પટિસંવેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સબ્બં તં પુબ્બેકતહેતુ. ઇતિ પુરાણાનં કમ્માનં તપસા બ્યન્તીભાવા, નવાનં કમ્માનં અકરણા, આયતિં અનવસ્સવો; આયતિં અનવસ્સવા કમ્મક્ખયો; કમ્મક્ખયા દુક્ખક્ખયો; દુક્ખક્ખયા વેદનાક્ખયો; વેદનાક્ખયા સબ્બં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં ભવિસ્સતી’તિ. એવંવાદીપિ [એવંવાદીસુપિ (ક.)] ખો અહં, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠેસુ ન કઞ્ચિ સહધમ્મિકં વાદપટિહારં સમનુપસ્સામિ.

૭. ‘‘પુન ચપરાહં, ભિક્ખવે, તે નિગણ્ઠે એવં વદામિ – ‘તં કિં મઞ્ઞથાવુસો નિગણ્ઠા, યમિદં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા સમ્પરાયવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘યં પનિદં કમ્મં સમ્પરાયવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘તં કિં મઞ્ઞથાવુસો નિગણ્ઠા, યમિદં કમ્મં સુખવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા દુક્ખવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘યં પનિદં કમ્મં દુક્ખવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા સુખવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘તં કિં મઞ્ઞથાવુસો નિગણ્ઠા, યમિદં કમ્મં પરિપક્કવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા અપરિપક્કવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘યં પનિદં કમ્મં અપરિપક્કવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા પરિપક્કવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘તં કિં મઞ્ઞથાવુસો નિગણ્ઠા, યમિદં કમ્મં બહુવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા અપ્પવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘યં પનિદં કમ્મં અપ્પવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા બહુવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘તં કિં મઞ્ઞથાવુસો નિગણ્ઠા, યમિદં કમ્મં સવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા અવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’. ‘યં પનિદં કમ્મં અવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા સવેદનીયં હોતૂતિ લબ્ભમેત’ન્તિ? ‘નો હિદં, આવુસો’.

૮. ‘‘ઇતિ કિર, આવુસો નિગણ્ઠા, યમિદં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા સમ્પરાયવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યં પનિદં કમ્મં સમ્પરાયવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં સુખવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા દુક્ખવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં દુક્ખવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા સુખવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં પરિપક્કવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા અપરિપક્કવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં અપરિપક્કવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા પરિપક્કવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં બહુવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા અપ્પવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં અપ્પવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા બહુવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં સવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા અવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં, યમિદં કમ્મં અવેદનીયં તં ઉપક્કમેન વા પધાનેન વા સવેદનીયં હોતૂતિ અલબ્ભમેતં; એવં સન્તે આયસ્મન્તાનં નિગણ્ઠાનં અફલો ઉપક્કમો હોતિ, અફલં પધાનં’’.

‘‘એવંવાદી, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા. એવંવાદીનં, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠાનં દસ સહધમ્મિકા વાદાનુવાદા ગારય્હં ઠાનં આગચ્છન્તિ.

૯. ‘‘સચે, ભિક્ખવે, સત્તા પુબ્બેકતહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા પુબ્બે દુક્કટકમ્મકારિનો યં એતરહિ એવરૂપા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા પાપકેન ઇસ્સરેન નિમ્મિતા યં એતરહિ એવરૂપા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા સઙ્ગતિભાવહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા પાપસઙ્ગતિકા યં એતરહિ એવરૂપા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા અભિજાતિહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા પાપાભિજાતિકા યં એતરહિ એવરૂપા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા દિટ્ઠધમ્મૂપક્કમહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા એવરૂપા દિટ્ઠધમ્મૂપક્કમા યં એતરહિ એવરૂપા દુક્ખા તિબ્બા કટુકા વેદના વેદિયન્તિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, સત્તા પુબ્બેકતહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા; નો ચે સત્તા પુબ્બેકતહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા; નો ચે સત્તા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા સઙ્ગતિભાવહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા; નો ચે સત્તા સઙ્ગતિભાવહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા અભિજાતિહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા; નો ચે સત્તા અભિજાતિહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા દિટ્ઠધમ્મૂપક્કમહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા; નો ચે સત્તા દિટ્ઠધમ્મૂપક્કમહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, ગારય્હા નિગણ્ઠા. એવંવાદી, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા. એવંવાદીનં, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠાનં ઇમે દસ સહધમ્મિકા વાદાનુવાદા ગારય્હં ઠાનં આગચ્છન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અફલો ઉપક્કમો હોતિ, અફલં પધાનં.

૧૦. ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ અનદ્ધભૂતં અત્તાનં દુક્ખેન અદ્ધભાવેતિ, ધમ્મિકઞ્ચ સુખં ન પરિચ્ચજતિ, તસ્મિઞ્ચ સુખે અનધિમુચ્છિતો હોતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઇમસ્સ ખો મે દુક્ખનિદાનસ્સ સઙ્ખારં પદહતો સઙ્ખારપ્પધાના વિરાગો હોતિ, ઇમસ્સ પન મે દુક્ખનિદાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખતો ઉપેક્ખં ભાવયતો વિરાગો હોતી’તિ. સો યસ્સ હિ ખ્વાસ્સ [યસ્સ ખો પનસ્સ (સી.), યસ્સ ખ્વાસ્સ (પી.)] દુક્ખનિદાનસ્સ સઙ્ખારં પદહતો સઙ્ખારપ્પધાના વિરાગો હોતિ, સઙ્ખારં તત્થ પદહતિ. યસ્સ પનસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખતો ઉપેક્ખં ભાવયતો વિરાગો હોતિ, ઉપેક્ખં તત્થ ભાવેતિ. તસ્સ તસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ સઙ્ખારં પદહતો સઙ્ખારપ્પધાના વિરાગો હોતિ – એવમ્પિસ્સ તં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં હોતિ. તસ્સ તસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખતો ઉપેક્ખં ભાવયતો વિરાગો હોતિ – એવમ્પિસ્સ તં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં હોતિ.

૧૧. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો ઇત્થિયા સારત્તો પટિબદ્ધચિત્તો તિબ્બચ્છન્દો તિબ્બાપેક્ખો. સો તં ઇત્થિં પસ્સેય્ય અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠન્તિં સલ્લપન્તિં સઞ્જગ્ઘન્તિં સંહસન્તિં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તસ્સ પુરિસસ્સ અમું ઇત્થિં દિસ્વા અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠન્તિં સલ્લપન્તિં સઞ્જગ્ઘન્તિં સંહસન્તિં ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુ હિ, ભન્તે, પુરિસો અમુસ્સા ઇત્થિયા સારત્તો પટિબદ્ધચિત્તો તિબ્બચ્છન્દો તિબ્બાપેક્ખો. તસ્મા તં ઇત્થિં દિસ્વા અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠન્તિં સલ્લપન્તિં સઞ્જગ્ઘન્તિં સંહસન્તિં ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા’’તિ. ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, તસ્સ પુરિસસ્સ એવમસ્સ – ‘અહં ખો અમુસ્સા ઇત્થિયા સારત્તો પટિબદ્ધચિત્તો તિબ્બચ્છન્દો તિબ્બાપેક્ખો. તસ્સ મે અમું ઇત્થિં દિસ્વા અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠન્તિં સલ્લપન્તિં સઞ્જગ્ઘન્તિં સંહસન્તિં ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા. યંનૂનાહં યો મે અમુસ્સા ઇત્થિયા છન્દરાગો તં પજહેય્ય’ન્તિ. સો યો અમુસ્સા ઇત્થિયા છન્દરાગો તં પજહેય્ય. સો તં ઇત્થિં પસ્સેય્ય અપરેન સમયેન અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠન્તિં સલ્લપન્તિં સઞ્જગ્ઘન્તિં સંહસન્તિં. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તસ્સ પુરિસસ્સ અમું ઇત્થિં દિસ્વા અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠન્તિં સલ્લપન્તિં સઞ્જગ્ઘન્તિં સંહસન્તિં ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અમુ હિ, ભન્તે, પુરિસો અમુસ્સા ઇત્થિયા વિરાગો. તસ્મા તં ઇત્થિં દિસ્વા અઞ્ઞેન પુરિસેન સદ્ધિં સન્તિટ્ઠન્તિં સલ્લપન્તિં સઞ્જગ્ઘન્તિં સંહસન્તિં ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા’’તિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ અનદ્ધભૂતં અત્તાનં દુક્ખેન અદ્ધભાવેતિ, ધમ્મિકઞ્ચ સુખં ન પરિચ્ચજતિ, તસ્મિઞ્ચ સુખે અનધિમુચ્છિતો હોતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘ઇમસ્સ ખો મે દુક્ખનિદાનસ્સ સઙ્ખારં પદહતો સઙ્ખારપ્પધાના વિરાગો હોતિ, ઇમસ્સ પન મે દુક્ખનિદાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખતો ઉપેક્ખં ભાવયતો વિરાગો હોતી’તિ. સો યસ્સ હિ ખ્વાસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ સઙ્ખારં પદહતો સઙ્ખારપ્પધાના વિરાગો હોતિ, સઙ્ખારં તત્થ પદહતિ; યસ્સ પનસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખતો ઉપેક્ખં ભાવયતો વિરાગો હોતિ, ઉપેક્ખં તત્થ ભાવેતિ. તસ્સ તસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ સઙ્ખારં પદહતો સઙ્ખારપ્પધાના વિરાગો હોતિ – એવમ્પિસ્સ તં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં હોતિ. તસ્સ તસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખતો ઉપેક્ખં ભાવયતો વિરાગો હોતિ – એવમ્પિસ્સ તં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણં હોતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

૧૨. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યથાસુખં ખો મે વિહરતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; દુક્ખાય પન મે અત્તાનં પદહતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. યંનૂનાહં દુક્ખાય અત્તાનં પદહેય્ય’ન્તિ. સો દુક્ખાય અત્તાનં પદહતિ. તસ્સ દુક્ખાય અત્તાનં પદહતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. સો ન અપરેન સમયેન દુક્ખાય અત્તાનં પદહતિ. તં કિસ્સ હેતુ? યસ્સ હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થાય દુક્ખાય અત્તાનં પદહેય્ય સ્વાસ્સ અત્થો અભિનિપ્ફન્નો હોતિ. તસ્મા ન અપરેન સમયેન દુક્ખાય અત્તાનં પદહતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉસુકારો તેજનં દ્વીસુ અલાતેસુ આતાપેતિ પરિતાપેતિ ઉજું કરોતિ કમ્મનિયં. યતો ખો, ભિક્ખવે, ઉસુકારસ્સ તેજનં દ્વીસુ અલાતેસુ આતાપિતં હોતિ પરિતાપિતં ઉજું કતં [ઉજું કતં હોતિ (સી.)] કમ્મનિયં, ન સો તં અપરેન સમયેન ઉસુકારો તેજનં દ્વીસુ અલાતેસુ આતાપેતિ પરિતાપેતિ ઉજું કરોતિ કમ્મનિયં. તં કિસ્સ હેતુ? યસ્સ હિ સો, ભિક્ખવે, અત્થાય ઉસુકારો તેજનં દ્વીસુ અલાતેસુ આતાપેય્ય પરિતાપેય્ય ઉજું કરેય્ય કમ્મનિયં સ્વાસ્સ અત્થો અભિનિપ્ફન્નો હોતિ. તસ્મા ન અપરેન સમયેન ઉસુકારો તેજનં દ્વીસુ અલાતેસુ આતાપેતિ પરિતાપેતિ ઉજું કરોતિ કમ્મનિયં. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યથાસુખં ખો મે વિહરતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; દુક્ખાય પન મે અત્તાનં પદહતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. યંનૂનાહં દુક્ખાય અત્તાનં પદહેય્ય’ન્તિ. સો દુક્ખાય અત્તાનં પદહતિ. તસ્સ દુક્ખાય અત્તાનં પદહતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. સો ન અપરેન સમયેન દુક્ખાય અત્તાનં પદહતિ. તં કિસ્સ હેતુ? યસ્સ હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થાય દુક્ખાય અત્તાનં પદહેય્ય સ્વાસ્સ અત્થો અભિનિપ્ફન્નો હોતિ. તસ્મા ન અપરેન સમયેન દુક્ખાય અત્તાનં પદહતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

૧૩. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ. સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય, અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ.

૧૪. ‘‘સો એવં પબ્બજિતો સમાનો ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો, લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ. અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી, અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરતિ. અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી હોતિ આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા. મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ. પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ; ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય – ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ. ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ; યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ. સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં. સો બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતિ. એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો વિરતો વિકાલભોજના. નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ. માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો હોતિ. જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. અજેળકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. કુક્કુટસૂકરપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. હત્થિગવસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ. દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ. કયવિક્કયા પટિવિરતો હોતિ. તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટા પટિવિરતો હોતિ. ઉક્કોટનવઞ્ચનનિકતિસાચિયોગા [સાવિયોગા (સ્યા. કં. ક.) એત્થ સાચિસદ્દો કુટિલપરિયાયો] પટિવિરતો હોતિ. છેદનવધબન્ધનવિપરામોસઆલોપસહસાકારા પટિવિરતો હોતિ [પસ્સ મ. નિ. ૧.૨૯૩ ચૂળહત્થિપદોપમે].

‘‘સો સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સેય્યથાપિ નામ પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ સપત્તભારોવ ડેતિ, એવમેવ ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન; સો યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતિ.

૧૫. ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે [સમ્મિઞ્જિતે (સી. સ્યા. કં. પી.)] પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ.

૧૬. ‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, (ઇમાય ચ અરિયાય સન્તુટ્ઠિયા સમન્નાગતો,) [પસ્સ મ. નિ. ૧.૨૯૬ ચૂળહત્થિપદોપમે] ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા, ઉજું કાયં પણિધાય, પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ.

‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ. યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા, અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

૧૭. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં [સેય્યથીદં (સી. સ્યા. કં. પી.)] – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

૧૮. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં.

૧૯. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, સફલો ઉપક્કમો હોતિ, સફલં પધાનં. એવંવાદી, ભિક્ખવે, તથાગતા. એવંવાદીનં, ભિક્ખવે, તથાગતાનં [તથાગતો, એવંવાદિં ભિક્ખવે તથાગતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] દસ સહધમ્મિકા પાસંસટ્ઠાના આગચ્છન્તિ.

૨૦. ‘‘સચે, ભિક્ખવે, સત્તા પુબ્બેકતહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, તથાગતો પુબ્બે સુકતકમ્મકારી યં એતરહિ એવરૂપા અનાસવા સુખા વેદના વેદેતિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, તથાગતો ભદ્દકેન ઇસ્સરેન નિમ્મિતો યં એતરહિ એવરૂપા અનાસવા સુખા વેદના વેદેતિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા સઙ્ગતિભાવહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, તથાગતો કલ્યાણસઙ્ગતિકો યં એતરહિ એવરૂપા અનાસવા સુખા વેદના વેદેતિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા અભિજાતિહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, તથાગતો કલ્યાણાભિજાતિકો યં એતરહિ એવરૂપા અનાસવા સુખા વેદના વેદેતિ. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા દિટ્ઠધમ્મૂપક્કમહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ; અદ્ધા, ભિક્ખવે, તથાગતો કલ્યાણદિટ્ઠધમ્મૂપક્કમો યં એતરહિ એવરૂપા અનાસવા સુખા વેદના વેદેતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, સત્તા પુબ્બેકતહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો; નો ચે સત્તા પુબ્બેકતહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો; નો ચે સત્તા ઇસ્સરનિમ્માનહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા સઙ્ગતિભાવહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો; નો ચે સત્તા સઙ્ગતિભાવહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા અભિજાતિહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો; નો ચે સત્તા અભિજાતિહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો. સચે, ભિક્ખવે, સત્તા દિટ્ઠધમ્મૂપક્કમહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો; નો ચે સત્તા દિટ્ઠધમ્મૂપક્કમહેતુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, પાસંસો તથાગતો. એવંવાદી, ભિક્ખવે, તથાગતા. એવંવાદીનં, ભિક્ખવે, તથાગતાનં ઇમે દસ સહધમ્મિકા પાસંસટ્ઠાના આગચ્છન્તી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

દેવદહસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.

૨. પઞ્ચત્તયસુત્તં [પઞ્ચાયતનસુત્ત (ક.)]

૨૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા અપરન્તકપ્પિકા અપરન્તાનુદિટ્ઠિનો અપરન્તં આરબ્ભ અનેકવિહિતાનિ અધિવુત્તિપદાનિ [અધિમુત્તિપદાનિ (સ્યા. કં. ક.)] અભિવદન્તિ. ‘સઞ્ઞી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ; ‘અસઞ્ઞી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ; ‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ; સતો વા પન સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેન્તિ [પઞ્ઞાપેન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)], દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં વા પનેકે અભિવદન્તિ. ઇતિ સન્તં વા અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં [પરં મરણા. ઇતિ ઇમાનિ (ક.)] પરં મરણા, સતો વા પન સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેન્તિ, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં વા પનેકે અભિવદન્તિ. ઇતિ ઇમાનિ પઞ્ચ [પરં મરણા. ઇતિ ઇમાનિ (ક.)] હુત્વા તીણિ હોન્તિ, તીણિ હુત્વા પઞ્ચ હોન્તિ – અયમુદ્દેસો પઞ્ચત્તયસ્સ.

૨૨. ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અરૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિઞ્ચ અરૂપિઞ્ચ વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નેવરૂપિં નારૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, એકત્તસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નાનત્તસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, પરિત્તસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અપ્પમાણસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, એતં [એવં (ક.)] વા પનેકેસં [પનેતેસં (સ્યા. કં.)] ઉપાતિવત્તતં વિઞ્ઞાણકસિણમેકે અભિવદન્તિ અપ્પમાણં આનેઞ્જં. તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ [પજાનાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા]. યે ખો તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અરૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિઞ્ચ અરૂપિઞ્ચ વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નેવરૂપિં નારૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, એકત્તસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નાનત્તસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, પરિત્તસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અપ્પમાણસઞ્ઞિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા [મરણાતિ (ક.)], યા વા પનેતાસં સઞ્ઞાનં પરિસુદ્ધા પરમા અગ્ગા અનુત્તરિયા અક્ખાયતિ – યદિ રૂપસઞ્ઞાનં યદિ અરૂપસઞ્ઞાનં યદિ એકત્તસઞ્ઞાનં યદિ નાનત્તસઞ્ઞાનં. ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેકે અભિવદન્તિ અપ્પમાણં આનેઞ્જં. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૨૩. ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અરૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિઞ્ચ અરૂપિઞ્ચ વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નેવરૂપિં નારૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા. તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા તેસમેતે પટિક્કોસન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સઞ્ઞા રોગો સઞ્ઞા ગણ્ડો સઞ્ઞા સલ્લં, એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ‘અસઞ્ઞ’ન્તિ. તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ યે ખો તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અરૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિઞ્ચ અરૂપિઞ્ચ વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નેવરૂપિં નારૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા. યો હિ કોચિ, ભિક્ખવે, સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવં વદેય્ય – ‘અહમઞ્ઞત્ર રૂપા, અઞ્ઞત્ર વેદનાય, અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય, અઞ્ઞત્ર સઙ્ખારેહિ, વિઞ્ઞાણસ્સ [અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણા (સ્યા. કં.), અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞાણેન (ક.)] આગતિં વા ગતિં વા ચુતિં વા ઉપપત્તિં વા વુદ્ધિં વા વિરૂળ્હિં વા વેપુલ્લં વા પઞ્ઞપેસ્સામી’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૨૪. ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અરૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિઞ્ચ અરૂપિઞ્ચ વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નેવરૂપિં નારૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા. તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા તેસમેતે પટિક્કોસન્તિ, યેપિ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા તેસમેતે પટિક્કોસન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સઞ્ઞા રોગો સઞ્ઞા ગણ્ડો સઞ્ઞા સલ્લં, અસઞ્ઞા સમ્મોહો, એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં – ‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞ’ન્તિ. [નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાતિ (સ્યા. કં. પી. ક.) એતન્તિપદં મનસિકાતબ્બં] તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ. યે ખો તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, અરૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, રૂપિઞ્ચ અરૂપિઞ્ચ વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા, નેવરૂપિં નારૂપિં વા તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા. યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા [સમણબ્રાહ્મણા (સી. પી.)] દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ખારમત્તેન એતસ્સ આયતનસ્સ ઉપસમ્પદં પઞ્ઞપેન્તિ, બ્યસનઞ્હેતં, ભિક્ખવે, અક્ખાયતિ [આયતનમક્ખાયતિ (ક.)] એતસ્સ આયતનસ્સ ઉપસમ્પદાય. ન હેતં, ભિક્ખવે, આયતનં સઙ્ખારસમાપત્તિપત્તબ્બમક્ખાયતિ; સઙ્ખારાવસેસસમાપત્તિપત્તબ્બમેતં, ભિક્ખવે, આયતનમક્ખાયતિ. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૨૫. ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેન્તિ, તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા સઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા તેસમેતે પટિક્કોસન્તિ, યેપિ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા અસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા તેસમેતે પટિક્કોસન્તિ, યેપિ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞિં અત્તાનં પઞ્ઞપેન્તિ અરોગં પરં મરણા તેસમેતે પટિક્કોસન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સબ્બેપિમે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા ઉદ્ધં સરં [ઉદ્ધંસરા (સી. પી.), ઉદ્ધં પરામસન્તિ (સ્યા. કં.)] આસત્તિંયેવ અભિવદન્તિ – ‘ઇતિ પેચ્ચ ભવિસ્સામ, ઇતિ પેચ્ચ ભવિસ્સામા’તિ. સેય્યથાપિ નામ વાણિજસ્સ વાણિજ્જાય ગચ્છતો એવં હોતિ – ‘ઇતો મે ઇદં ભવિસ્સતિ, ઇમિના ઇદં લચ્છામી’તિ, એવમેવિમે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા વાણિજૂપમા મઞ્ઞે પટિભન્તિ – ‘ઇતિ પેચ્ચ ભવિસ્સામ, ઇતિ પેચ્ચ ભવિસ્સામા’તિ. તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ. યે ખો તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેન્તિ તે સક્કાયભયા સક્કાયપરિજેગુચ્છા સક્કાયઞ્ઞેવ અનુપરિધાવન્તિ અનુપરિવત્તન્તિ. સેય્યથાપિ નામ સા ગદ્દુલબદ્ધો દળ્હે થમ્ભે વા ખિલે [ખીલે (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા ઉપનિબદ્ધો, તમેવ થમ્ભં વા ખિલં વા અનુપરિધાવતિ અનુપરિવત્તતિ; એવમેવિમે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા સક્કાયભયા સક્કાયપરિજેગુચ્છા સક્કાયઞ્ઞેવ અનુપરિધાવન્તિ અનુપરિવત્તન્તિ. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૨૬. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અપરન્તકપ્પિકા અપરન્તાનુદિટ્ઠિનો અપરન્તં આરબ્ભ અનેકવિહિતાનિ અધિવુત્તિપદાનિ અભિવદન્તિ, સબ્બે તે ઇમાનેવ પઞ્ચાયતનાનિ અભિવદન્તિ એતેસં વા અઞ્ઞતરં.

૨૭. ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા પુબ્બન્તકપ્પિકા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનો પુબ્બન્તં આરબ્ભ અનેકવિહિતાનિ અધિવુત્તિપદાનિ અભિવદન્તિ. ‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘અસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચ અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘નેવસસ્સતો નાસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘અન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘અનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘અન્તવા ચ અનન્તવા ચ અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘નેવન્તવા નાનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘એકત્તસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘નાનત્તસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘પરિત્તસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘અપ્પમાણસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘એકન્તસુખી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘એકન્તદુક્ખી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘સુખદુક્ખી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ, ‘અદુક્ખમસુખી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – ઇત્થેકે અભિવદન્તિ.

૨૮. ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ, તેસં વત અઞ્ઞત્રેવ સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા પચ્ચત્તંયેવ ઞાણં ભવિસ્સતિ પરિસુદ્ધં પરિયોદાતન્તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. પચ્ચત્તં ખો પન, ભિક્ખવે, ઞાણે અસતિ પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે યદપિ [યદિપિ (ક.)] તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા તત્થ ઞાણભાગમત્તમેવ પરિયોદપેન્તિ તદપિ તેસં ભવતં સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપાદાનમક્ખાયતિ. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૨૯. ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યે તે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘અસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ…પે… [યથા સસ્સતવારે, તથા વિત્થારેતબ્બં] સસ્સતો ચ અસસ્સતો ચ અત્તા ચ લોકો ચ… નેવસસ્સતો નાસસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ… અન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ… અનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ… અન્તવા ચ અનન્તવા ચ અત્તા ચ લોકો ચ… નેવન્તવા નાનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ… એકત્તસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ… નાનત્તસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ… પરિત્તસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ… અપ્પમાણસઞ્ઞી અત્તા ચ લોકો ચ… એકન્તસુખી અત્તા ચ લોકો ચ… એકન્તદુક્ખી અત્તા ચ લોકો ચ… સુખદુક્ખી અત્તા ચ લોકો ચ… અદુક્ખમસુખી અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ, તેસં વત અઞ્ઞત્રેવ સદ્ધાય અઞ્ઞત્ર રુચિયા અઞ્ઞત્ર અનુસ્સવા અઞ્ઞત્ર આકારપરિવિતક્કા અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા પચ્ચત્તંયેવ ઞાણં ભવિસ્સતિ પરિસુદ્ધં પરિયોદાતન્તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. પચ્ચત્તં ખો પન, ભિક્ખવે, ઞાણે અસતિ પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે યદપિ તે ભોન્તો સમણબ્રાહ્મણા તત્થ ઞાણભાગમત્તમેવ પરિયોદપેન્તિ તદપિ તેસં ભવતં સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપાદાનમક્ખાયતિ. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૩૦. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકં પીતિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં પવિવેકં પીતિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’તિ. તસ્સ સા પવિવેકા પીતિ નિરુજ્ઝતિ. પવિવેકાય પીતિયા નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં, દોમનસ્સસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યં છાયા જહતિ તં આતપો ફરતિ, યં આતપો જહતિ તં છાયા ફરતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પવિવેકાય પીતિયા નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં, દોમનસ્સસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતિ. તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ. અયં ખો ભવં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકં પીતિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં પવિવેકં પીતિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’તિ. તસ્સ સા પવિવેકા પીતિ નિરુજ્ઝતિ. પવિવેકાય પીતિયા નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ દોમનસ્સં, દોમનસ્સસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતિ. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૩૧. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકાય પીતિયા સમતિક્કમા નિરામિસં સુખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં નિરામિસં સુખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’તિ. તસ્સ તં નિરામિસં સુખં નિરુજ્ઝતિ. નિરામિસસ્સ સુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતિ, પવિવેકાય પીતિયા નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યં છાયા જહતિ તં આતપો ફરતિ, યં આતપો જહતિ તં છાયા ફરતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતિ, પવિવેકાય પીતિયા નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં. તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ. અયં ખો ભવં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકાય પીતિયા સમતિક્કમા, નિરામિસં સુખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં નિરામિસં સુખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’તિ. તસ્સ તં નિરામિસં સુખં નિરુજ્ઝતિ. નિરામિસસ્સ સુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતિ, પવિવેકાય પીતિયા નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૩૨. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકાય પીતિયા સમતિક્કમા, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ સમતિક્કમા, અદુક્ખમસુખં વેદનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં અદુક્ખમસુખં વેદનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’તિ. તસ્સ સા અદુક્ખમસુખા વેદના નિરુજ્ઝતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યં છાયા જહતિ તં આતપો ફરતિ, યં આતપો જહતિ તં છાયા ફરતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ. અયં ખો ભવં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકાય પીતિયા સમતિક્કમા, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ સમતિક્કમા, અદુક્ખમસુખં વેદનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં અદુક્ખમસુખં વેદનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’તિ. તસ્સ સા અદુક્ખમસુખા વેદના નિરુજ્ઝતિ. અદુક્ખમસુખાય વેદનાય નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ નિરામિસં સુખં, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

૩૩. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકાય પીતિયા સમતિક્કમા, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ સમતિક્કમા, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમતિક્કમા – ‘સન્તોહમસ્મિ, નિબ્બુતોહમસ્મિ, અનુપાદાનોહમસ્મી’તિ સમનુપસ્સતિ. તયિદં, ભિક્ખવે, તથાગતો અભિજાનાતિ. અયં ખો ભવં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, અપરન્તાનુદિટ્ઠીનઞ્ચ પટિનિસ્સગ્ગા, સબ્બસો કામસંયોજનાનં અનધિટ્ઠાના, પવિવેકાય પીતિયા સમતિક્કમા, નિરામિસસ્સ સુખસ્સ સમતિક્કમા, અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમતિક્કમા – ‘સન્તોહમસ્મિ, નિબ્બુતોહમસ્મિ, અનુપાદાનોહમસ્મી’તિ સમનુપસ્સતિ; અદ્ધા અયમાયસ્મા નિબ્બાનસપ્પાયંયેવ પટિપદં અભિવદતિ. અથ ચ પનાયં ભવં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિં વા ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતિ, અપરન્તાનુદિટ્ઠિં વા ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતિ, કામસંયોજનં વા ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતિ, પવિવેકં વા પીતિં ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતિ, નિરામિસં વા સુખં ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતિ, અદુક્ખમસુખં વા વેદનં ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતિ. યઞ્ચ ખો અયમાયસ્મા – ‘સન્તોહમસ્મિ, નિબ્બુતોહમસ્મિ, અનુપાદાનોહમસ્મી’તિ સમનુપસ્સતિ તદપિ ઇમસ્સ ભોતો સમણસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ઉપાદાનમક્ખાયતિ. ‘તયિદં સઙ્ખતં ઓળારિકં અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો અત્થેત’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા તસ્સ નિસ્સરણદસ્સાવી તથાગતો તદુપાતિવત્તો.

‘‘ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, તથાગતેન અનુત્તરં સન્તિવરપદં અભિસમ્બુદ્ધં યદિદં – છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા [અનુપાદાવિમોક્ખો. તયિદં ભિક્ખવે તથાગતેન અનુત્તરં સન્તિવરપદં અભિસમ્બુદ્ધં, યદિદં છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદાવિમોક્ખોતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] અનુપાદાવિમોક્ખો’’તિ [અનુપાદાવિમોક્ખો. તયિદં ભિક્ખવે તથાગતેન અનુત્તરં સન્તિવરપદં અભિસમ્બુદ્ધં, યદિદં છન્નં ફસ્સાયતનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ અદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદાવિમોક્ખોતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)].

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

પઞ્ચત્તયસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.

૩. કિન્તિસુત્તં

૩૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા પિસિનારાયં [કુસિનારાયં (સી.)] વિહરતિ બલિહરણે વનસણ્ડે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘કિન્તિ વો, ભિક્ખવે, મયિ હોતિ – ‘ચીવરહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ, પિણ્ડપાતહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ, સેનાસનહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ, ઇતિભવાભવહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતી’’’તિ? ‘‘ન ખો નો, ભન્તે, ભગવતિ એવં હોતિ – ‘ચીવરહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ, પિણ્ડપાતહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ, સેનાસનહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ, ઇતિભવાભવહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતી’’’તિ.

‘‘ન ચ કિર વો, ભિક્ખવે, મયિ એવં હોતિ – ‘ચીવરહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ…પે… ઇતિભવાભવહેતુ વા સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતી’તિ; અથ કિન્તિ ચરહિ વો [અથ કિન્તિ વો (સી. પી.), અથ કિઞ્ચરહિ વો (ક.)], ભિક્ખવે, મયિ હોતી’’તિ? ‘‘એવં ખો નો, ભન્તે, ભગવતિ હોતિ – ‘અનુકમ્પકો ભગવા હિતેસી; અનુકમ્પં ઉપાદાય ધમ્મં દેસેતી’’’તિ. ‘‘એવઞ્ચ [એવં (સી. પી.)] કિર વો, ભિક્ખવે, મયિ હોતિ – ‘અનુકમ્પકો ભગવા હિતેસી; અનુકમ્પં ઉપાદાય ધમ્મં દેસેતી’’’તિ.

૩૫. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, યે વો [યે તે (ક.)] મયા ધમ્મા અભિઞ્ઞા દેસિતા, સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, તત્થ સબ્બેહેવ સમગ્ગેહિ સમ્મોદમાનેહિ અવિવદમાનેહિ સિક્ખિતબ્બં. તેસઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, સમગ્ગાનં સમ્મોદમાનાનં અવિવદમાનાનં સિક્ખતં સિયંસુ [સિયું (સી. સ્યા. કં.) સદ્દનીતિ ઓલોકેતબ્બા] દ્વે ભિક્ખૂ અભિધમ્મે નાનાવાદા. તત્ર ચે તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘ઇમેસં ખો આયસ્મન્તાનં અત્થતો ચેવ નાનં બ્યઞ્જનતો ચ નાન’ન્તિ, તત્થ યં ભિક્ખું સુવચતરં [સુબ્બચતરં (ક.)] મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો ચેવ નાનં, બ્યઞ્જનતો ચ નાનં. તદમિનાપેતં [તદિમિનાપેતં (સ્યા. કં.)] આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો ચેવ નાનં, બ્યઞ્જનતો ચ નાનં. માયસ્મન્તો વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. અથાપરેસં એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો ચેવ નાનં, બ્યઞ્જનતો ચ નાનં. તદમિનાપેતં આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો ચેવ નાનં, બ્યઞ્જનતો ચ નાનં. માયસ્મન્તો વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. ઇતિ દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં, સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં. દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેત્વા સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેત્વા [ઇતિ દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં, દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.) અનન્તરવારત્તયે પન ઇદં પાઠનાનત્તં નત્થિ] યો ધમ્મો યો વિનયો સો ભાસિતબ્બો.

૩૬. ‘‘તત્ર ચે તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘ઇમેસં ખો આયસ્મન્તાનં અત્થતો હિ ખો નાનં, બ્યઞ્જનતો સમેતી’તિ, તત્થ યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો હિ નાનં, બ્યઞ્જનતો સમેતિ. તદમિનાપેતં આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો હિ ખો નાનં, બ્યઞ્જનતો સમેતિ. માયસ્મન્તો વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. અથાપરેસં એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો હિ ખો નાનં, બ્યઞ્જનતો સમેતિ. તદમિનાપેતં આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો હિ ખો નાનં, બ્યઞ્જનતો સમેતિ. માયસ્મન્તો વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. ઇતિ દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં, સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં. દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેત્વા સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેત્વા યો ધમ્મો યો વિનયો સો ભાસિતબ્બો.

૩૭. ‘‘તત્ર ચે તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘ઇમેસં ખો આયસ્મન્તાનં અત્થતો હિ ખો સમેતિ, બ્યઞ્જનતો નાન’ન્તિ, તત્થ યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો હિ સમેતિ, બ્યઞ્જનતો નાનં. તદમિનાપેતં આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો હિ ખો સમેતિ, બ્યઞ્જનતો નાનં. અપ્પમત્તકં ખો પનેતં યદિદં – બ્યઞ્જનં. માયસ્મન્તો અપ્પમત્તકે વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. અથાપરેસં એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો હિ સમેતિ, બ્યઞ્જનતો નાનં. તદમિનાપેતં આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો હિ ખો સમેતિ, બ્યઞ્જનતો નાનં. અપ્પમત્તકં ખો પનેતં યદિદં – બ્યઞ્જનં. માયસ્મન્તો અપ્પમત્તકે [અપ્પમત્તકેહિ (સી. પી.)] વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. ઇતિ સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં, દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં. સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેત્વા દુગ્ગહિતં દુગ્ગહિતતો ધારેત્વા યો ધમ્મો યો વિનયો સો ભાસિતબ્બો.

૩૮. ‘‘તત્ર ચે તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘ઇમેસં ખો આયસ્મન્તાનં અત્થતો ચેવ સમેતિ બ્યઞ્જનતો ચ સમેતી’તિ, તત્થ યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો ચેવ સમેતિ, બ્યઞ્જનતો ચ સમેતિ. તદમિનાપેતં આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો ચેવ સમેતિ બ્યઞ્જનતો ચ સમેતિ. માયસ્મન્તો વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. અથાપરેસં એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘આયસ્મન્તાનં ખો અત્થતો ચેવ સમેતિ બ્યઞ્જનતો ચ સમેતિ. તદમિનાપેતં આયસ્મન્તો જાનાથ – યથા અત્થતો ચેવ સમેતિ બ્યઞ્જનતો ચ સમેતિ. માયસ્મન્તો વિવાદં આપજ્જિત્થા’તિ. ઇતિ સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેતબ્બં. સુગ્ગહિતં સુગ્ગહિતતો ધારેત્વા યો ધમ્મો યો વિનયો સો ભાસિતબ્બો.

૩૯. ‘‘તેસઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, સમગ્ગાનં સમ્મોદમાનાનં અવિવદમાનાનં સિક્ખતં સિયા અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિ સિયા વીતિક્કમો, તત્ર, ભિક્ખવે, ન ચોદનાય તરિતબ્બં [ચોદિતબ્બં (સ્યા. કં. ક.) તુરિતબ્બં (?)]. પુગ્ગલો ઉપપરિક્ખિતબ્બો – ‘ઇતિ મય્હઞ્ચ અવિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ અનુપઘાતો, પરો હિ પુગ્ગલો અક્કોધનો અનુપનાહી અદળ્હદિટ્ઠી સુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, સક્કોમિ ચાહં એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, એવમસ્સ, કલ્લં વચનાય.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, એવમસ્સ – ‘મય્હં ખો અવિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ ઉપઘાતો, પરો હિ પુગ્ગલો કોધનો ઉપનાહી અદળ્હદિટ્ઠી સુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, સક્કોમિ ચાહં એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતું. અપ્પમત્તકં ખો પનેતં યદિદં – પરસ્સ [યદિદં મય્હઞ્ચ વિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ (ક.)] પુગ્ગલસ્સ ઉપઘાતો. અથ ખો એતદેવ બહુતરં – સ્વાહં સક્કોમિ એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, એવમસ્સ, કલ્લં વચનાય.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, એવમસ્સ – ‘મય્હં ખો વિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ અનુપઘાતો. પરો હિ પુગ્ગલો અક્કોધનો અનુપનાહી દળ્હદિટ્ઠી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, સક્કોમિ ચાહં એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતું. અપ્પમત્તકં ખો પનેતં યદિદં – મય્હં વિહેસા [મય્હઞ્ચ વિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ ઉપઘાતો (ક.)]. અથ ખો એતદેવ બહુતરં – સ્વાહં સક્કોમિ એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, એવમસ્સ, કલ્લં વચનાય.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, એવમસ્સ – ‘મય્હઞ્ચ ખો વિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ ઉપઘાતો. પરો હિ પુગ્ગલો કોધનો ઉપનાહી દળ્હદિટ્ઠી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, સક્કોમિ ચાહં એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતું. અપ્પમત્તકં ખો પનેતં યદિદં – મય્હઞ્ચ વિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ ઉપઘાતો. અથ ખો એતદેવ બહુતરં – સ્વાહં સક્કોમિ એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ. સચે, ભિક્ખવે, એવમસ્સ, કલ્લં વચનાય.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, એવમસ્સ – ‘મય્હઞ્ચ ખો વિહેસા ભવિસ્સતિ પરસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ ઉપઘાતો. પરો હિ પુગ્ગલો કોધનો ઉપનાહી દળ્હદિટ્ઠી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, ન ચાહં સક્કોમિ એતં પુગ્ગલં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ. એવરૂપે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે ઉપેક્ખા નાતિમઞ્ઞિતબ્બા.

૪૦. ‘‘તેસઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, સમગ્ગાનં સમ્મોદમાનાનં અવિવદમાનાનં સિક્ખતં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચીસંહારો [વચીસઙ્ખારો (સી. પી.)] ઉપ્પજ્જેય્ય દિટ્ઠિપળાસો [દિટ્ઠિપલાસો (સી. ક.)] ચેતસો આઘાતો અપ્પચ્ચયો અનભિરદ્ધિ. તત્થ એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘યં નો, આવુસો, અમ્હાકં સમગ્ગાનં સમ્મોદમાનાનં અવિવદમાનાનં સિક્ખતં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચીસંહારો ઉપ્પન્નો દિટ્ઠિપળાસો ચેતસો આઘાતો અપ્પચ્ચયો અનભિરદ્ધિ, તં જાનમાનો સમણો ગરહેય્યા’તિ [સમાનો (સી. ક.)]. સમ્મા બ્યાકરમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં બ્યાકરેય્ય – ‘યં નો, આવુસો, અમ્હાકં સમગ્ગાનં સમ્મોદમાનાનં અવિવદમાનાનં સિક્ખતં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચીસંહારો ઉપ્પન્નો દિટ્ઠિપળાસો ચેતસો આઘાતો અપ્પચ્ચયો અનભિરદ્ધિ, તં જાનમાનો સમણો ગરહેય્યાતિ. એતં પનાવુસો, ધમ્મં અપ્પહાય નિબ્બાનં સચ્છિકરેય્યા’તિ. સમ્મા બ્યાકરમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં બ્યાકરેય્ય – ‘એતં, આવુસો, ધમ્મં અપ્પહાય ન નિબ્બાનં સચ્છિકરેય્યા’તિ.

‘‘અથાપરેસં એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં યં ભિક્ખું સુવચતરં મઞ્ઞેય્યાથ, સો ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘યં નો, આવુસો, અમ્હાકં સમગ્ગાનં સમ્મોદમાનાનં અવિવદમાનાનં સિક્ખતં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચીસંહારો ઉપ્પન્નો દિટ્ઠિપળાસો ચેતસો આઘાતો અપ્પચ્ચયો અનભિરદ્ધિ, તં જાનમાનો સમણો ગરહેય્યા’તિ. સમ્મા બ્યાકરમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં બ્યાકરેય્ય – ‘યં નો, આવુસો, અમ્હાકં સમગ્ગાનં સમ્મોદમાનાનં અવિવદમાનાનં સિક્ખતં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચીસંહારો ઉપ્પન્નો દિટ્ઠિપળાસો ચેતસો આઘાતો અપ્પચ્ચયો અનભિરદ્ધિ તં જાનમાનો સમણો ગરહેય્યાતિ. એતં પનાવુસો, ધમ્મં અપ્પહાય નિબ્બાનં સચ્છિકરેય્યા’તિ. સમ્મા બ્યાકરમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં બ્યાકરેય્ય – ‘એતં ખો, આવુસો, ધમ્મં અપ્પહાય ન નિબ્બાનં સચ્છિકરેય્યા’’’તિ.

‘‘તં ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખું પરે એવં પુચ્છેય્યું – ‘આયસ્મતા નો એતે ભિક્ખૂ અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠાપિતા’તિ? સમ્મા બ્યાકરમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં બ્યાકરેય્ય – ‘ઇધાહં, આવુસો, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિં, તસ્સ મે ભગવા ધમ્મં દેસેસિ, તાહં ધમ્મં સુત્વા તેસં ભિક્ખૂનં અભાસિં. તં તે ભિક્ખૂ ધમ્મં સુત્વા અકુસલા વુટ્ઠહિંસુ, કુસલે પતિટ્ઠહિંસૂ’તિ. એવં બ્યાકરમાનો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન ચેવ અત્તાનં ઉક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોતિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

કિન્તિસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.

૪. સામગામસુત્તં

૪૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ સામગામે. તેન ખો પન સમયેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો [નાથપુત્તો (સી. પી.)] પાવાયં અધુનાકાલઙ્કતો [કાલકતો (સી. સ્યા. કં. પી.)] હોતિ. તસ્સ કાલઙ્કિરિયાય ભિન્ના નિગણ્ઠા દ્વેધિકજાતા [દ્વેળ્હકજાતા (સ્યા. કં. ક.)] ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ – ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસિ, અહં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનામિ. કિં ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનિસ્સસિ! મિચ્છાપટિપન્નો ત્વમસિ, અહમસ્મિ સમ્માપટિપન્નો. સહિતં મે, અસહિતં તે. પુરેવચનીયં પચ્છા અવચ, પચ્છાવચનીયં પુરે અવચ. અધિચિણ્ણં [અવિચિણ્ણં (સી. પી.)] તે વિપરાવત્તં. આરોપિતો તે વાદો. નિગ્ગહિતોસિ, ચર વાદપ્પમોક્ખાય; નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસી’’તિ. વધોયેવ ખો [વધોયેવેકો (સ્યા. કં. ક.)] મઞ્ઞે નિગણ્ઠેસુ નાટપુત્તિયેસુ વત્તતિ. યેપિ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ સાવકા ગિહી ઓદાતવસના તેપિ નિગણ્ઠેસુ નાટપુત્તિયેસુ નિબ્બિન્નરૂપા [નિબ્બિન્દરૂપા (સ્યા. કં. ક.)] વિરત્તરૂપા પટિવાનરૂપા યથા તં દુરક્ખાતે ધમ્મવિનયે દુપ્પવેદિતે અનિય્યાનિકે અનુપસમસંવત્તનિકે અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતે ભિન્નથૂપે અપ્પટિસરણે.

૪૨. અથ ખો ચુન્દો સમણુદ્દેસો પાવાયં વસ્સંવુટ્ઠો [વસ્સંવુત્થો (સી. સ્યા. કં. પી.)] યેન સામગામો યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ચુન્દો સમણુદ્દેસો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘નિગણ્ઠો, ભન્તે, નાટપુત્તો પાવાયં અધુનાકાલઙ્કતો. તસ્સ કાલઙ્કિરિયાય ભિન્ના નિગણ્ઠા દ્વેધિકજાતા…પે… ભિન્નથૂપે અપ્પટિસરણે’’તિ. એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો ચુન્દં સમણુદ્દેસં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ ખો ઇદં, આવુસો ચુન્દ, કથાપાભતં ભગવન્તં દસ્સનાય. આયામ, આવુસો ચુન્દ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં ભગવતો આરોચેસ્સામા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો ચુન્દો સમણુદ્દેસો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ આનન્દો ચુન્દો ચ સમણુદ્દેસો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અયં, ભન્તે, ચુન્દો સમણુદ્દેસો એવમાહ – ‘નિગણ્ઠો, ભન્તે, નાટપુત્તો પાવાયં અધુનાકાલઙ્કતો. તસ્સ કાલઙ્કિરિયાય ભિન્ના નિગણ્ઠા દ્વેધિકજાતા…પે… ભિન્નથૂપે અપ્પટિસરણે’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘માહેવ ભગવતો અચ્ચયેન સઙ્ઘે વિવાદો ઉપ્પજ્જિ; સ્વાસ્સ [સો (સી. પી.), સ્વાયં (ક.)] વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાન’’’ન્તિ.

૪૩. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આનન્દ, યે વો મયા ધમ્મા અભિઞ્ઞા દેસિતા, સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, પસ્સસિ નો ત્વં, આનન્દ, ઇમેસુ ધમ્મેસુ દ્વેપિ ભિક્ખૂ નાનાવાદે’’તિ? ‘‘યે મે, ભન્તે, ધમ્મા ભગવતા અભિઞ્ઞા દેસિતા, સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, નાહં પસ્સામિ ઇમેસુ ધમ્મેસુ દ્વેપિ ભિક્ખૂ નાનાવાદે. યે ચ ખો [સન્તિ ચ ખો (સ્યા. કં.), સન્તિ ચ (ક.)], ભન્તે, પુગ્ગલા ભગવન્તં પતિસ્સયમાનરૂપા વિહરન્તિ તેપિ ભગવતો અચ્ચયેન સઙ્ઘે વિવાદં જનેય્યું અજ્ઝાજીવે વા અધિપાતિમોક્ખે વા. સ્વાસ્સ [સોસ્સ (સી. પી.), સ્વાયં (ક.)] વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. અપ્પમત્તકો સો, આનન્દ, વિવાદો યદિદં – અજ્ઝાજીવે વા અધિપાતિમોક્ખે વા. મગ્ગે વા હિ, આનન્દ, પટિપદાય વા સઙ્ઘે વિવાદો ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જેય્ય; સ્વાસ્સ વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં.

૪૪. ‘‘છયિમાનિ, આનન્દ, વિવાદમૂલાનિ. કતમાનિ છ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી. યો સો, આનન્દ, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી સો સત્થરિપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સઙ્ઘેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી હોતિ. યો સો, આનન્દ, ભિક્ખુ સત્થરિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મે… સઙ્ઘે અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી હોતિ, સો સઙ્ઘે વિવાદં જનેતિ; યો હોતિ વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય, બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. એવરૂપઞ્ચે તુમ્હે, આનન્દ, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા સમનુપસ્સેય્યાથ, તત્ર તુમ્હે, આનન્દ, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનાય વાયમેય્યાથ. એવરૂપઞ્ચે તુમ્હે, આનન્દ, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ન સમનુપસ્સેય્યાથ. તત્ર તુમ્હે, આનન્દ, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવાય પટિપજ્જેય્યાથ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનં હોતિ, એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવો હોતિ.

૪૫. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ મક્ખી હોતિ પળાસી…પે… ઇસ્સુકી હોતિ મચ્છરી…પે… સઠો હોતિ માયાવી…પે… પાપિચ્છો હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ [મિચ્છાદિટ્ઠી (સ્યા. કં. પી. ક.)] …પે… સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. યો સો, આનન્દ, ભિક્ખુ સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી સો સત્થરિપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સઙ્ઘેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી હોતિ. યો સો, આનન્દ, ભિક્ખુ સત્થરિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મે… સઙ્ઘે… સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી હોતિ સો સઙ્ઘે વિવાદં જનેતિ; યો હોતિ વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય, બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. એવરૂપઞ્ચે તુમ્હે, આનન્દ, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા સમનુપસ્સેય્યાથ. તત્ર તુમ્હે, આનન્દ, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનાય વાયમેય્યાથ. એવરૂપઞ્ચે તુમ્હે, આનન્દ, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ન સમનુપસ્સેય્યાથ, તત્ર તુમ્હે, આનન્દ, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવાય પટિપજ્જેય્યાથ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનં હોતિ, એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવો હોતિ. ઇમાનિ ખો, આનન્દ, છ વિવાદમૂલાનિ.

૪૬. ‘‘ચત્તારિમાનિ, આનન્દ, અધિકરણાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? વિવાદાધિકરણં, અનુવાદાધિકરણં, આપત્તાધિકરણં, કિચ્ચાધિકરણં – ઇમાનિ ખો, આનન્દ, ચત્તારિ અધિકરણાનિ. સત્ત ખો પનિમે, આનન્દ, અધિકરણસમથા – ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં અધિકરણાનં સમથાય વૂપસમાય સમ્મુખાવિનયો દાતબ્બો, સતિવિનયો દાતબ્બો, અમૂળ્હવિનયો દાતબ્બો, પટિઞ્ઞાય કારેતબ્બં, યેભુય્યસિકા, તસ્સપાપિયસિકા, તિણવત્થારકો.

૪૭. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સમ્મુખાવિનયો હોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂ વિવદન્તિ ધમ્મોતિ વા અધમ્મોતિ વા વિનયોતિ વા અવિનયોતિ વા. તેહાનન્દ, ભિક્ખૂહિ સબ્બેહેવ સમગ્ગેહિ સન્નિપતિતબ્બં. સન્નિપતિત્વા ધમ્મનેત્તિ સમનુમજ્જિતબ્બા. ધમ્મનેત્તિં સમનુમજ્જિત્વા યથા તત્થ સમેતિ તથા તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં. એવં ખો, આનન્દ, સમ્મુખાવિનયો હોતિ; એવઞ્ચ પનિધેકચ્ચાનં અધિકરણાનં વૂપસમો હોતિ યદિદં – સમ્મુખાવિનયેન.

૪૮. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, યેભુય્યસિકા હોતિ? તે ચે, આનન્દ, ભિક્ખૂ ન સક્કોન્તિ તં અધિકરણં તસ્મિં આવાસે વૂપસમેતું. તેહાનન્દ, ભિક્ખૂહિ યસ્મિં આવાસે બહુતરા ભિક્ખૂ સો આવાસો ગન્તબ્બો. તત્થ સબ્બેહેવ સમગ્ગેહિ સન્નિપતિતબ્બં. સન્નિપતિત્વા ધમ્મનેત્તિ સમનુમજ્જિતબ્બા. ધમ્મનેત્તિં સમનુમજ્જિત્વા યથા તત્થ સમેતિ તથા તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં. એવં ખો, આનન્દ, યેભુય્યસિકા હોતિ, એવઞ્ચ પનિધેકચ્ચાનં અધિકરણાનં વૂપસમો હોતિ યદિદં – યેભુય્યસિકાય.

૪૯. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સતિવિનયો હોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂ ભિક્ખું એવરૂપાય ગરુકાય આપત્તિયા ચોદેન્તિ પારાજિકેન વા પારાજિકસામન્તેન વા – ‘સરતાયસ્મા એવરૂપિં [એવરૂપં (સી. સ્યા. કં. પી.) એવરૂપાય-ઇતિ વુચ્ચમાનવચનેન સમેતિ. વિનયેનપિ સંસન્દેતબ્બં] ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ? સો એવમાહ – ‘ન ખો અહં, આવુસો, સરામિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ. તસ્સ ખો [તસ્સ ખો એવં (સબ્બત્થ)], આનન્દ, ભિક્ખુનો સતિવિનયો દાતબ્બો. એવં ખો, આનન્દ, સતિવિનયો હોતિ, એવઞ્ચ પનિધેકચ્ચાનં અધિકરણાનં વૂપસમો હોતિ યદિદં – સતિવિનયેન.

૫૦. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અમૂળ્હવિનયો હોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂ ભિક્ખું એવરૂપાય ગરુકાય આપત્તિયા ચોદેન્તિ પારાજિકેન વા પારાજિકસામન્તેન વા – ‘સરતાયસ્મા એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ? (સો એવમાહ – ‘ન ખો અહં, આવુસો, સરામિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ. તમેનં સો નિબ્બેઠેન્તં અતિવેઠેતિ – ‘ઇઙ્ઘાયસ્મા સાધુકમેવ જાનાહિ યદિ સરસિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ.) [( ) એત્થન્તરે પાઠો ચૂળવ. ૨૩૭ નત્થિ તસ્સપાપિયસિકાવારેએવેતેન ભવિતબ્બં] સો એવમાહ – ‘અહં ખો, આવુસો, ઉમ્માદં પાપુણિં ચેતસો વિપરિયાસં. તેન મે ઉમ્મત્તકેન બહું અસ્સામણકં અજ્ઝાચિણ્ણં ભાસિતપરિક્કન્તં [ભાસિતપરિકન્તં (સી. સ્યા. કં. પી.)]. નાહં તં સરામિ. મૂળ્હેન મે એતં કત’ન્તિ. તસ્સ ખો [તસ્સ ખો એવં (સ્યા. કં. ક.)], આનન્દ, ભિક્ખુનો અમૂળ્હવિનયો દાતબ્બો. એવં ખો, આનન્દ, અમૂળ્હવિનયો હોતિ, એવઞ્ચ પનિધેકચ્ચાનં અધિકરણાનં વૂપસમો હોતિ યદિદં – અમૂળ્હવિનયેન.

૫૧. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, પટિઞ્ઞાતકરણં હોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ ચોદિતો વા અચોદિતો વા આપત્તિં સરતિ, વિવરતિ ઉત્તાનીકરોતિ [ઉત્તાનિં કરોતિ (ક.)]. તેન, આનન્દ, ભિક્ખુના વુડ્ઢતરં ભિક્ખું [વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ચીવરં કત્વા પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, તં પટિદેસેમી’તિ. સો એવમાહ – ‘પસ્સસી’તિ? ‘આમ પસ્સામી’તિ. ‘આયતિં સંવરેય્યાસી’તિ. (‘સંવરિસ્સામી’તિ.) [( ) વિનયે નત્થિ] એવં ખો, આનન્દ, પટિઞ્ઞાતકરણં હોતિ, એવઞ્ચ પનિધેકચ્ચાનં અધિકરણાનં વૂપસમો હોતિ યદિદં – પટિઞ્ઞાતકરણેન.

૫૨. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, તસ્સપાપિયસિકા હોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ ભિક્ખું એવરૂપાય ગરુકાય આપત્તિયા ચોદેતિ પારાજિકેન વા પારાજિકસામન્તેન વા – ‘સરતાયસ્મા એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ? સો એવમાહ – ‘ન ખો અહં, આવુસો, સરામિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ. તમેનં સો નિબ્બેઠેન્તં અતિવેઠેતિ – ‘ઇઙ્ઘાયસ્મા સાધુકમેવ જાનાહિ યદિ સરસિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ. સો એવમાહ – ‘ન ખો અહં, આવુસો, સરામિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા; સરામિ ચ ખો અહં, આવુસો, એવરૂપિં અપ્પમત્તિકં આપત્તિં આપજ્જિતા’તિ. તમેનં સો નિબ્બેઠેન્તં અતિવેઠેતિ – ‘ઇઙ્ઘાયસ્મા સાધુકમેવ જાનાહિ યદિ સરસિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ? સો એવમાહ – ‘ઇમઞ્હિ નામાહં, આવુસો, અપ્પમત્તિકં આપત્તિં આપજ્જિત્વા અપુટ્ઠો પટિજાનિસ્સામિ. કિં પનાહં એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિત્વા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા પુટ્ઠો નપટિજાનિસ્સામી’તિ? સો એવમાહ – ‘ઇમઞ્હિ નામ ત્વં, આવુસો, અપ્પમત્તિકં આપત્તિં આપજ્જિત્વા અપુટ્ઠો નપટિજાનિસ્સસિ, કિં પન ત્વં એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિત્વા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા પુટ્ઠો [અપુટ્ઠો (સ્યા. કં. ક.)] પટિજાનિસ્સસિ? ઇઙ્ઘાયસ્મા સાધુકમેવ જાનાહિ યદિ સરસિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ. સો એવમાહ – ‘સરામિ ખો અહં, આવુસો, એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા. દવા મે એતં વુત્તં, રવા મે એતં વુત્તં – નાહં તં સરામિ એવરૂપિં ગરુકં આપત્તિં આપજ્જિતા પારાજિકં વા પારાજિકસામન્તં વા’તિ. એવં ખો, આનન્દ, તસ્સપાપિયસિકા હોતિ, એવઞ્ચ પનિધેકચ્ચાનં અધિકરણાનં વૂપસમો હોતિ યદિદં – તસ્સપાપિયસિકાય.

૫૩. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, તિણવત્થારકો હોતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂનં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં વિહરતં બહું અસ્સામણકં અજ્ઝાચિણ્ણં હોતિ ભાસિતપરિક્કન્તં. તેહાનન્દ, ભિક્ખૂહિ સબ્બેહેવ સમગ્ગેહિ સન્નિપતિતબ્બં. સન્નિપતિત્વા એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં બ્યત્તેન [બ્યત્તતરેન (સી. પી. ક.)] ભિક્ખુના ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા અઞ્જલિં પણામેત્વા સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇદં અમ્હાકં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં વિહરતં બહું અસ્સામણકં અજ્ઝાચિણ્ણં ભાસિતપરિક્કન્તં. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં યા ચેવ ઇમેસં આયસ્મન્તાનં આપત્તિ યા ચ અત્તનો આપત્તિ, ઇમેસઞ્ચેવ આયસ્મન્તાનં અત્થાય અત્તનો ચ અત્થાય, સઙ્ઘમજ્ઝે તિણવત્થારકેન દેસેય્યં, ઠપેત્વા થુલ્લવજ્જં ઠપેત્વા ગિહિપટિસંયુત્ત’’’ન્તિ.

‘‘અથાપરેસં એકતોપક્ખિકાનં ભિક્ખૂનં બ્યત્તેન ભિક્ખુના ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા અઞ્જલિં પણામેત્વા સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇદં અમ્હાકં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં વિહરતં બહું અસ્સામણકં અજ્ઝાચિણ્ણં ભાસિતપરિક્કન્તં. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં યા ચેવ ઇમેસં આયસ્મન્તાનં આપત્તિ યા ચ અત્તનો આપત્તિ, ઇમેસઞ્ચેવ આયસ્મન્તાનં અત્થાય અત્તનો ચ અત્થાય, સઙ્ઘમજ્ઝે તિણવત્થારકેન દેસેય્યં, ઠપેત્વા થુલ્લવજ્જં ઠપેત્વા ગિહિપટિસંયુત્ત’’’ન્તિ.

‘‘એવં ખો, આનન્દ, તિણવત્થારકો હોતિ, એવઞ્ચ પનિધેકચ્ચાનં અધિકરણાનં વૂપસમો હોતિ યદિદં – તિણવત્થારકેન.

૫૪. ‘‘છયિમે, આનન્દ, ધમ્મા સારણીયા પિયકરણા ગરુકરણા સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તન્તિ. કતમે છ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો મેત્તં કાયકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો મેત્તં વચીકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો મેત્તં મનોકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ – યે તે લાભા ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા અન્તમસો પત્તપરિયાપન્નમત્તમ્પિ તથારૂપેહિ લાભેહિ – અપટિવિભત્તભોગી હોતિ, સીલવન્તેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સાધારણભોગી. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ – યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ તથારૂપેસુ સીલેસુ – સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતિ સબ્રહ્મચારીહિ આવિ ચેવ રહો ચ. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ – યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયા તથારૂપાય દિટ્ઠિયા – દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ સબ્રહ્મચારીહિ આવિ ચેવ રહો ચ. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, આનન્દ, છ સારણીયા ધમ્મા પિયકરણા ગરુકરણા સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તન્તિ.

‘‘ઇમે ચે તુમ્હે, આનન્દ, છ સારણીયે ધમ્મે સમાદાય વત્તેય્યાથ, પસ્સથ નો તુમ્હે, આનન્દ, તં વચનપથં અણું વા થૂલં વા યં તુમ્હે નાધિવાસેય્યાથા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહાનન્દ, ઇમે છ સારણીયે ધમ્મે સમાદાય વત્તથ. તં વો ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

સામગામસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.

૫. સુનક્ખત્તસુત્તં

૫૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞા બ્યાકતા હોતિ – ‘‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામા’’તિ. અસ્સોસિ ખો સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો – ‘‘સમ્બહુલેહિ કિર ભિક્ખૂહિ ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞા બ્યાકતા હોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામા’’તિ. અથ ખો સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘સમ્બહુલેહિ કિર ભિક્ખૂહિ ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞા બ્યાકતા – ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામા’’તિ. ‘‘યે તે, ભન્તે, ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞં બ્યાકંસુ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામા’’તિ, કચ્ચિ તે, ભન્તે, ભિક્ખૂ સમ્મદેવ અઞ્ઞં બ્યાકંસુ ઉદાહુ સન્તેત્થેકચ્ચે ભિક્ખૂ અધિમાનેન અઞ્ઞં બ્યાકંસૂતિ?

૫૬. ‘‘યે તે, સુનક્ખત્ત, ભિક્ખૂ મમ સન્તિકે અઞ્ઞં બ્યાકંસુ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનામા’’તિ. ‘‘સન્તેત્થેકચ્ચે ભિક્ખૂ સમ્મદેવ અઞ્ઞં બ્યાકંસુ, સન્તિ પનિધેકચ્ચે ભિક્ખૂ અધિમાનેનપિ [અધિમાનેન (?)] અઞ્ઞં બ્યાકંસુ. તત્ર, સુનક્ખત્ત, યે તે ભિક્ખૂ સમ્મદેવ અઞ્ઞં બ્યાકંસુ તેસં તં તથેવ હોતિ; યે પન તે ભિક્ખૂ અધિમાનેન અઞ્ઞં બ્યાકંસુ તત્ર, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સ એવં હોતિ – ‘ધમ્મં નેસં દેસેસ્સ’ન્તિ [દેસેય્યન્તિ (પી. ક.)]. એવઞ્ચેત્થ, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સ હોતિ – ‘ધમ્મં નેસં દેસેસ્સ’ન્તિ. અથ ચ પનિધેકચ્ચે મોઘપુરિસા પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ. તત્ર, સુનક્ખત્ત, યમ્પિ તથાગતસ્સ એવં હોતિ – ‘ધમ્મં નેસં દેસેસ્સ’ન્તિ તસ્સપિ હોતિ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ. ‘‘એતસ્સ ભગવા કાલો, એતસ્સ સુગત કાલો, યં ભગવા ધમ્મં દેસેય્ય. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, સુનક્ખત્ત સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

૫૭. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, સુનક્ખત્ત, કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા – ઇમે ખો, સુનક્ખત્ત, પઞ્ચ કામગુણા.

૫૮. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, સુનક્ખત્ત, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો પુરિસપુગ્ગલો લોકામિસાધિમુત્તો અસ્સ. લોકામિસાધિમુત્તસ્સ ખો, સુનક્ખત્ત, પુરિસપુગ્ગલસ્સ તપ્પતિરૂપી ચેવ કથા સણ્ઠાતિ, તદનુધમ્મઞ્ચ અનુવિતક્કેતિ, અનુવિચારેતિ, તઞ્ચ પુરિસં ભજતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; આનેઞ્જપટિસંયુત્તાય ચ પન કથાય કચ્છમાનાય ન સુસ્સૂસતિ, ન સોતં ઓદહતિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતિ [ઉપટ્ઠપેતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)], ન ચ તં પુરિસં ભજતિ, ન ચ તેન વિત્તિં આપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, પુરિસો સકમ્હા ગામા વા નિગમા વા ચિરવિપ્પવુત્થો અસ્સ. સો અઞ્ઞતરં પુરિસં પસ્સેય્ય તમ્હા ગામા વા નિગમા વા અચિરપક્કન્તં. સો તં પુરિસં તસ્સ ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા ખેમતઞ્ચ સુભિક્ખતઞ્ચ અપ્પાબાધતઞ્ચ પુચ્છેય્ય; તસ્સ સો પુરિસો તસ્સ ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા ખેમતઞ્ચ સુભિક્ખતઞ્ચ અપ્પાબાધતઞ્ચ સંસેય્ય. તં કિં મઞ્ઞસિ, સુનક્ખત્ત, અપિ નુ સો પુરિસો તસ્સ પુરિસસ્સ સુસ્સૂસેય્ય, સોતં ઓદહેય્ય, અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેય્ય, તઞ્ચ પુરિસં ભજેય્ય, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો પુરિસપુગ્ગલો લોકામિસાધિમુત્તો અસ્સ. લોકામિસાધિમુત્તસ્સ ખો, સુનક્ખત્ત, પુરિસપુગ્ગલસ્સ તપ્પતિરૂપી ચેવ કથા સણ્ઠાતિ, તદનુધમ્મઞ્ચ અનુવિતક્કેતિ, અનુવિચારેતિ, તઞ્ચ પુરિસં ભજતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; આનેઞ્જપટિસંયુત્તાય ચ પન કથાય કચ્છમાનાય ન સુસ્સૂસતિ, ન સોતં ઓદહતિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતિ, ન ચ તં પુરિસં ભજતિ, ન ચ તેન વિત્તિં આપજ્જતિ. સો એવમસ્સ વેદિતબ્બો – ‘આનેઞ્જસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તો [આનેઞ્જસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તો-ઇતિ પાઠો સી. સ્યા. કં. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ, અટ્ઠકથાસુ પન તબ્બણ્ણના દિસ્સતિયેવ] લોકામિસાધિમુત્તો પુરિસપુગ્ગલો’’’તિ.

૫૯. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, સુનક્ખત્ત, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો પુરિસપુગ્ગલો આનેઞ્જાધિમુત્તો અસ્સ. આનેઞ્જાધિમુત્તસ્સ ખો, સુનક્ખત્ત, પુરિસપુગ્ગલસ્સ તપ્પતિરૂપી ચેવ કથા સણ્ઠાતિ, તદનુધમ્મઞ્ચ અનુવિતક્કેતિ, અનુવિચારેતિ, તઞ્ચ પુરિસં ભજતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; લોકામિસપટિસંયુત્તાય ચ પન કથાય કચ્છમાનાય ન સુસ્સૂસતિ, ન સોતં ઓદહતિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતિ, ન ચ તં પુરિસં ભજતિ, ન ચ તેન વિત્તિં આપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, પણ્ડુપલાસો બન્ધના પવુત્તો અભબ્બો હરિતત્તાય; એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, આનેઞ્જાધિમુત્તસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યે લોકામિસસંયોજને સે પવુત્તે. સો એવમસ્સ વેદિતબ્બો – ‘લોકામિસસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તો આનેઞ્જાધિમુત્તો પુરિસપુગ્ગલો’’’તિ.

૬૦. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, સુનક્ખત્ત, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો પુરિસપુગ્ગલો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાધિમુત્તો અસ્સ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાધિમુત્તસ્સ ખો, સુનક્ખત્ત, પુરિસપુગ્ગલસ્સ તપ્પતિરૂપી ચેવ કથા સણ્ઠાતિ, તદનુધમ્મઞ્ચ અનુવિતક્કેતિ, અનુવિચારેતિ, તઞ્ચ પુરિસં ભજતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; આનેઞ્જપટિસંયુત્તાય ચ પન કથાય કચ્છમાનાય ન સુસ્સૂસતિ, ન સોતં ઓદહતિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતિ, ન ચ તં પુરિસં ભજતિ, ન ચ તેન વિત્તિં આપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, પુથુસિલા દ્વેધાભિન્ના અપ્પટિસન્ધિકા હોતિ; એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાધિમુત્તસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યે આનેઞ્જસંયોજને સે ભિન્ને. સો એવમસ્સ વેદિતબ્બો – ‘આનેઞ્જસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાધિમુત્તો પુરિસપુગ્ગલો’’’તિ.

૬૧. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, સુનક્ખત્ત, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો પુરિસપુગ્ગલો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાધિમુત્તો અસ્સ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાધિમુત્તસ્સ ખો, સુનક્ખત્ત, પુરિસપુગ્ગલસ્સ તપ્પતિરૂપી ચેવ કથા સણ્ઠાતિ, તદનુધમ્મઞ્ચ અનુવિતક્કેતિ, અનુવિચારેતિ, તઞ્ચ પુરિસં ભજતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનપટિસંયુત્તાય ચ પન કથાય કચ્છમાનાય ન સુસ્સૂસતિ, ન સોતં ઓદહતિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતિ, ન ચ તં પુરિસં ભજતિ, ન ચ તેન વિત્તિં આપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, પુરિસો મનુઞ્ઞભોજનં ભુત્તાવી છડ્ડેય્ય [છદ્દેય્ય (?)]. તં કિં મઞ્ઞસિ, સુનક્ખત્ત, અપિ નુ તસ્સ પુરિસસ્સ તસ્મિં ભત્તે [વન્તે (ક. સી.), ભુત્તે (ક. સી. ક.)] પુન ભોત્તુકમ્યતા અસ્સા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ’’? ‘‘અદુઞ્હિ, ભન્તે, ભત્તં [વન્તં (સી.)] પટિકૂલસમ્મત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાધિમુત્તસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યે આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસંયોજને સે વન્તે. સો એવમસ્સ વેદિતબ્બો – ‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનાધિમુત્તો પુરિસપુગ્ગલો’તિ.

૬૨. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, સુનક્ખત્ત, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો પુરિસપુગ્ગલો સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તો અસ્સ. સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સ ખો, સુનક્ખત્ત, પુરિસપુગ્ગલસ્સ તપ્પતિરૂપી ચેવ કથા સણ્ઠાતિ, તદનુધમ્મઞ્ચ અનુવિતક્કેતિ, અનુવિચારેતિ, તઞ્ચ પુરિસં ભજતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનપટિસંયુત્તાય ચ પન કથાય કચ્છમાનાય ન સુસ્સૂસતિ, ન સોતં ઓદહતિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતિ, ન ચ તં પુરિસં ભજતિ, ન ચ તેન વિત્તિં આપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, તાલો મત્થકચ્છિન્નો અભબ્બો પુન વિરુળ્હિયા; એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ યે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસંયોજને સે ઉચ્છિન્નમૂલે તાલાવત્થુકતે અનભાવંકતે [અનભાવકતે (સી. પી.), અનભાવઙ્ગતે (સ્યા. કં.)] આયતિં અનુપ્પાદધમ્મે. સો એવમસ્સ વેદિતબ્બો – ‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસંયોજનેન હિ ખો વિસંયુત્તો સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તો પુરિસપુગ્ગલો’’’તિ.

૬૩. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, સુનક્ખત્ત, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો એવમસ્સ – ‘તણ્હા ખો સલ્લં સમણેન વુત્તં, અવિજ્જાવિસદોસો, છન્દરાગબ્યાપાદેન રુપ્પતિ. તં મે તણ્હાસલ્લં પહીનં, અપનીતો અવિજ્જાવિસદોસો, સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તોહમસ્મી’તિ. એવંમાનિ [એવંમાની (સી. પી. ક.), એવમાદિ (સ્યા. કં.)] અસ્સ અતથં સમાનં [અત્થં સમાનં (સ્યા. કં. પી.), અત્થસમાનં (સી.)]. સો યાનિ સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સ અસપ્પાયાનિ તાનિ અનુયુઞ્જેય્ય; અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં અનુયુઞ્જેય્ય. તસ્સ અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં અનુયુત્તસ્સ રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેય્ય. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં.

‘‘સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, પુરિસો સલ્લેન વિદ્ધો અસ્સ સવિસેન ગાળ્હૂપલેપનેન. તસ્સ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા ભિસક્કં સલ્લકત્તં ઉપટ્ઠાપેય્યું. તસ્સ સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સત્થેન વણમુખં પરિકન્તેય્ય. સત્થેન વણમુખં પરિકન્તિત્વા એસનિયા સલ્લં એસેય્ય. એસનિયા સલ્લં એસિત્વા સલ્લં અબ્બુહેય્ય, અપનેય્ય વિસદોસં સઉપાદિસેસં. સઉપાદિસેસોતિ [અનુપાદિસેસોતિ (સબ્બત્થ) અયં હિ તથાગતસ્સ વિસયો] જાનમાનો સો એવં વદેય્ય – ‘અમ્ભો પુરિસ, ઉબ્ભતં ખો તે સલ્લં, અપનીતો વિસદોસો સઉપાદિસેસો [અનુપાદિસેસો (સબ્બત્થ) અયમ્પિ તથાગતસ્સ વિસયો]. અનલઞ્ચ તે અન્તરાયાય. સપ્પાયાનિ ચેવ ભોજનાનિ ભુઞ્જેય્યાસિ, મા તે અસપ્પાયાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જતો વણો અસ્સાવી અસ્સ. કાલેન કાલઞ્ચ વણં ધોવેય્યાસિ, કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પેય્યાસિ, મા તે ન કાલેન કાલં વણં ધોવતો ન કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પતો પુબ્બલોહિતં વણમુખં પરિયોનન્ધિ. મા ચ વાતાતપે ચારિત્તં અનુયુઞ્જિ, મા તે વાતાતપે ચારિત્તં અનુયુત્તસ્સ રજોસૂકં વણમુખં અનુદ્ધંસેસિ. વણાનુરક્ખી ચ, અમ્ભો પુરિસ, વિહરેય્યાસિ વણસારોપી’તિ [વણસ્સારોપીતિ (ક.) વણ + સં + રોપી = વણસારોપી-ઇતિ પદવિભાગો]. તસ્સ એવમસ્સ – ‘ઉબ્ભતં ખો મે સલ્લં, અપનીતો વિસદોસો અનુપાદિસેસો. અનલઞ્ચ મે અન્તરાયાયા’તિ. સો અસપ્પાયાનિ ચેવ ભોજનાનિ ભુઞ્જેય્ય. તસ્સ અસપ્પાયાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જતો વણો અસ્સાવી અસ્સ. ન ચ કાલેન કાલં વણં ધોવેય્ય, ન ચ કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પેય્ય. તસ્સ ન કાલેન કાલં વણં ધોવતો, ન કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પતો પુબ્બલોહિતં વણમુખં પરિયોનન્ધેય્ય. વાતાતપે ચ ચારિત્તં અનુયુઞ્જેય્ય. તસ્સ વાતાતપે ચારિત્તં અનુયુત્તસ્સ રજોસૂકં વણમુખં અનુદ્ધંસેય્ય. ન ચ વણાનુરક્ખી વિહરેય્ય ન વણસારોપી. તસ્સ ઇમિસ્સા ચ અસપ્પાયકિરિયાય, અસુચિ વિસદોસો અપનીતો સઉપાદિસેસો તદુભયેન વણો પુથુત્તં ગચ્છેય્ય. સો પુથુત્તં ગતેન વણેન મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં.

‘‘એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો એવમસ્સ – ‘તણ્હા ખો સલ્લં સમણેન વુત્તં, અવિજ્જાવિસદોસો છન્દરાગબ્યાપાદેન રુપ્પતિ. તં મે તણ્હાસલ્લં પહીનં, અપનીતો અવિજ્જાવિસદોસો, સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તોહમસ્મી’તિ. એવંમાનિ અસ્સ અતથં સમાનં. સો યાનિ સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સ અસપ્પાયાનિ તાનિ અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં અનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં અનુયુઞ્જેય્ય. તસ્સ અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં અનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં અનુયુત્તસ્સ રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેય્ય. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન મરણં વા નિગચ્છેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખં. મરણઞ્હેતં, સુનક્ખત્ત, અરિયસ્સ વિનયે યો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ; મરણમત્તઞ્હેતં, સુનક્ખત્ત, દુક્ખં યં અઞ્ઞતરં સંકિલિટ્ઠં આપત્તિં આપજ્જતિ.

૬૪. ‘‘ઠાનં ખો પનેતં, સુનક્ખત્ત, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો એવમસ્સ – ‘તણ્હા ખો સલ્લં સમણેન વુત્તં, અવિજ્જાવિસદોસો છન્દરાગબ્યાપાદેન રુપ્પતિ. તં મે તણ્હાસલ્લં પહીનં, અપનીતો અવિજ્જાવિસદોસો, સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તોહમસ્મી’તિ. સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સેવ સતો સો યાનિ સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સ અસપ્પાયાનિ તાનિ નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં નાનુયુઞ્જેય્ય. તસ્સ અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં નાનુયુત્તસ્સ રાગો ચિત્તં નાનુદ્ધંસેય્ય. સો ન રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન નેવ મરણં વા નિગચ્છેય્ય ન મરણમત્તં વા દુક્ખં.

‘‘સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, પુરિસો સલ્લેન વિદ્ધો અસ્સ સવિસેન ગાળ્હૂપલેપનેન. તસ્સ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા ભિસક્કં સલ્લકત્તં ઉપટ્ઠાપેય્યું. તસ્સ સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો સત્થેન વણમુખં પરિકન્તેય્ય. સત્થેન વણમુખં પરિકન્તિત્વા એસનિયા સલ્લં એસેય્ય. એસનિયા સલ્લં એસિત્વા સલ્લં અબ્બુહેય્ય, અપનેય્ય વિસદોસં અનુપાદિસેસં. અનુપાદિસેસોતિ જાનમાનો સો એવં વદેય્ય – ‘અમ્ભો પુરિસ, ઉબ્ભતં ખો તે સલ્લં, અપનીતો વિસદોસો અનુપાદિસેસો. અનલઞ્ચ તે અન્તરાયાય. સપ્પાયાનિ ચેવ ભોજનાનિ ભુઞ્જેય્યાસિ, મા તે અસપ્પાયાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જતો વણો અસ્સાવી અસ્સ. કાલેન કાલઞ્ચ વણં ધોવેય્યાસિ, કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પેય્યાસિ. મા તે ન કાલેન કાલં વણં ધોવતો ન કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પતો પુબ્બલોહિતં વણમુખં પરિયોનન્ધિ. મા ચ વાતાતપે ચારિત્તં અનુયુઞ્જિ, મા તે વાતાતપે ચારિત્તં અનુયુત્તસ્સ રજોસૂકં વણમુખં અનુદ્ધંસેસિ. વણાનુરક્ખી ચ, અમ્ભો પુરિસ, વિહરેય્યાસિ વણસારોપી’તિ. તસ્સ એવમસ્સ – ‘ઉબ્ભતં ખો મે સલ્લં, અપનીતો વિસદોસો અનુપાદિસેસો. અનલઞ્ચ મે અન્તરાયાયા’તિ. સો સપ્પાયાનિ ચેવ ભોજનાનિ ભુઞ્જેય્ય. તસ્સ સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જતો વણો ન અસ્સાવી અસ્સ. કાલેન કાલઞ્ચ વણં ધોવેય્ય, કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પેય્ય. તસ્સ કાલેન કાલં વણં ધોવતો કાલેન કાલં વણમુખં આલિમ્પતો ન પુબ્બલોહિતં વણમુખં પરિયોનન્ધેય્ય. ન ચ વાતાતપે ચારિત્તં અનુયુઞ્જેય્ય. તસ્સ વાતાતપે ચારિત્તં અનનુયુત્તસ્સ રજોસૂકં વણમુખં નાનુદ્ધંસેય્ય. વણાનુરક્ખી ચ વિહરેય્ય વણસારોપી. તસ્સ ઇમિસ્સા ચ સપ્પાયકિરિયાય અસુ ચ [અસુચિ (સબ્બત્થ) સોચાતિ તબ્બણ્ણના મનસિકાતબ્બા] વિસદોસો અપનીતો અનુપાદિસેસો તદુભયેન વણો વિરુહેય્ય. સો રુળ્હેન વણેન સઞ્છવિના નેવ મરણં વા નિગચ્છેય્ય ન મરણમત્તં વા દુક્ખં.

‘‘એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચસ્સ ભિક્ખુનો એવમસ્સ – ‘તણ્હા ખો સલ્લં સમણેન વુત્તં, અવિજ્જાવિસદોસો છન્દરાગબ્યાપાદેન રુપ્પતિ. તં મે તણ્હાસલ્લં પહીનં, અપનીતો અવિજ્જાવિસદોસો, સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તોહમસ્મી’તિ. સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સેવ સતો સો યાનિ સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તસ્સ અસપ્પાયાનિ તાનિ નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં નાનુયુઞ્જેય્ય, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં નાનુયુઞ્જેય્ય. તસ્સ અસપ્પાયં ચક્ખુના રૂપદસ્સનં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં સોતેન સદ્દં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં ઘાનેન ગન્ધં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં જિવ્હાય રસં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં કાયેન ફોટ્ઠબ્બં નાનુયુત્તસ્સ, અસપ્પાયં મનસા ધમ્મં નાનુયુત્તસ્સ, રાગો ચિત્તં નાનુદ્ધંસેય્ય. સો ન રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન નેવ મરણં વા નિગચ્છેય્ય ન મરણમત્તં વા દુક્ખં.

૬૫. ‘‘ઉપમા ખો મે અયં, સુનક્ખત્ત, કતા અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનાય. અયંયેવેત્થ અત્થો – વણોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચનં; વિસદોસોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, અવિજ્જાયેતં અધિવચનં; સલ્લન્તિ ખો, સુનક્ખત્ત, તણ્હાયેતં અધિવચનં; એસનીતિ ખો, સુનક્ખત્ત, સતિયાયેતં અધિવચનં; સત્થન્તિ ખો, સુનક્ખત્ત, અરિયાયેતં પઞ્ઞાય અધિવચનં; ભિસક્કો સલ્લકત્તોતિ ખો, સુનક્ખત્ત, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ.

‘‘સો વત, સુનક્ખત્ત, ભિક્ખુ છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતકારી ‘ઉપધિ દુક્ખસ્સ મૂલ’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા નિરુપધિ ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તો ઉપધિસ્મિં વા કાયં ઉપસંહરિસ્સતિ ચિત્તં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, આપાનીયકંસો વણ્ણસમ્પન્નો ગન્ધસમ્પન્નો રસસમ્પન્નો; સો ચ ખો વિસેન સંસટ્ઠો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપટિકૂલો. તં કિં મઞ્ઞસિ, સુનક્ખત્ત, અપિ નુ સો પુરિસો અમું આપાનીયકંસં પિવેય્ય યં જઞ્ઞા – ‘ઇમાહં પિવિત્વા મરણં વા નિગચ્છામિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, સો વત ભિક્ખુ છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતકારી ‘ઉપધિ દુક્ખસ્સ મૂલ’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા નિરુપધિ ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તો ઉપધિસ્મિં વા કાયં ઉપસંહરિસ્સતિ ચિત્તં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સેય્યથાપિ, સુનક્ખત્ત, આસીવિસો [આસિવિસો (ક.)] ઘોરવિસો. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય જીવિતુકામો અમરિતુકામો સુખકામો દુક્ખપટિકૂલો. તં કિં મઞ્ઞસિ, સુનક્ખત્ત, અપિ નુ સો પુરિસો અમુસ્સ આસીવિસસ્સ ઘોરવિસસ્સ હત્થં વા અઙ્ગુટ્ઠં વા દજ્જા [યુઞ્જેય્ય (ક.)] યં જઞ્ઞા – ‘ઇમિનાહં દટ્ઠો મરણં વા નિગચ્છામિ મરણમત્તં વા દુક્ખ’’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, સુનક્ખત્ત, સો વત ભિક્ખુ છસુ ફસ્સાયતનેસુ સંવુતકારી ‘ઉપધિ દુક્ખસ્સ મૂલ’ન્તિ – ઇતિ વિદિત્વા નિરુપધિ ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તો ઉપધિસ્મિં વા કાયં ઉપસંહરિસ્સતિ ચિત્તં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો સુનક્ખત્તો લિચ્છવિપુત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

સુનક્ખત્તસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.

૬. આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તં

૬૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કુરૂસુ વિહરતિ કમ્માસધમ્મં નામ કુરૂનં નિગમો. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, કામા તુચ્છા મુસા મોસધમ્મા. માયાકતમે તં, ભિક્ખવે, બાલલાપનં. યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા, યે ચ સમ્પરાયિકા કામા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા કામસઞ્ઞા – ઉભયમેતં મારધેય્યં, મારસ્સેસ [મારસ્સેવ (ક.)] વિસયો, મારસ્સેસ નિવાપો, મારસ્સેસ ગોચરો. એત્થેતે પાપકા અકુસલા માનસા અભિજ્ઝાપિ બ્યાપાદાપિ સારમ્ભાપિ સંવત્તન્તિ. તેવ અરિયસાવકસ્સ ઇધમનુસિક્ખતો અન્તરાયાય સમ્ભવન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા, યે ચ સમ્પરાયિકા કામા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા કામસઞ્ઞા – ઉભયમેતં મારધેય્યં, મારસ્સેસ વિસયો, મારસ્સેસ નિવાપો, મારસ્સેસ ગોચરો. એત્થેતે પાપકા અકુસલા માનસા અભિજ્ઝાપિ બ્યાપાદાપિ સારમ્ભાપિ સંવત્તન્તિ, તેવ અરિયસાવકસ્સ ઇધમનુસિક્ખતો અન્તરાયાય સમ્ભવન્તિ. યંનૂનાહં વિપુલેન મહગ્ગતેન ચેતસા વિહરેય્યં અભિભુય્ય લોકં અધિટ્ઠાય મનસા. વિપુલેન હિ મે મહગ્ગતેન ચેતસા વિહરતો અભિભુય્ય લોકં અધિટ્ઠાય મનસા યે પાપકા અકુસલા માનસા અભિજ્ઝાપિ બ્યાપાદાપિ સારમ્ભાપિ તે ન ભવિસ્સન્તિ. તેસં પહાના અપરિત્તઞ્ચ મે ચિત્તં ભવિસ્સતિ અપ્પમાણં સુભાવિત’ન્તિ. તસ્સ એવંપટિપન્નસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો આયતને ચિત્તં પસીદતિ. સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા આનેઞ્જં સમાપજ્જતિ પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા. ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં તંસંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ આનેઞ્જૂપગં. અયં, ભિક્ખવે, પઠમા આનેઞ્જસપ્પાયા પટિપદા અક્ખાયતિ’’.

૬૭. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા, યે ચ સમ્પરાયિકા કામા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા કામસઞ્ઞા; યં કિઞ્ચિ રૂપં (સબ્બં રૂપં) [( ) નત્થિ સી. પી. પોત્થકેસુ] ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનિ, ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’ન્તિ. તસ્સ એવંપટિપન્નસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો આયતને ચિત્તં પસીદતિ. સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા આનેઞ્જં સમાપજ્જતિ પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા. ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં તંસંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ આનેઞ્જૂપગં. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયા આનેઞ્જસપ્પાયા પટિપદા અક્ખાયતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા, યે ચ સમ્પરાયિકા કામા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા કામસઞ્ઞા; યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપા, યે ચ સમ્પરાયિકા રૂપા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા રૂપસઞ્ઞા – ઉભયમેતં અનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં નાલં અભિનન્દિતું, નાલં અભિવદિતું, નાલં અજ્ઝોસિતુ’ન્તિ. તસ્સ એવંપટિપન્નસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો આયતને ચિત્તં પસીદતિ. સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા આનેઞ્જં સમાપજ્જતિ પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા. ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં તંસંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ આનેઞ્જૂપગં. અયં, ભિક્ખવે, તતિયા આનેઞ્જસપ્પાયા પટિપદા અક્ખાયતિ.

૬૮. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા, યે ચ સમ્પરાયિકા કામા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા કામસઞ્ઞા; યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપા, યે ચ સમ્પરાયિકા રૂપા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા રૂપસઞ્ઞા; યા ચ આનેઞ્જસઞ્ઞા – સબ્બા સઞ્ઞા. યત્થેતા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ એતં સન્તં એતં પણીતં – યદિદં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતન’ન્તિ. તસ્સ એવંપટિપન્નસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો આયતને ચિત્તં પસીદતિ. સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા. ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં તંસંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગં. અયં, ભિક્ખવે, પઠમા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસપ્પાયા પટિપદા અક્ખાયતિ.

૬૯. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સુઞ્ઞમિદં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’તિ. તસ્સ એવંપટિપન્નસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો આયતને ચિત્તં પસીદતિ. સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા. ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં તંસંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગં. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસપ્પાયા પટિપદા અક્ખાયતિ.

૭૦. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘નાહં ક્વચનિ [ક્વચિનિ (સ્યા. કં. સી. અટ્ઠ.)] કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિં [કિઞ્ચનતસ્મિ (?)], ન ચ મમ ક્વચનિ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનં નત્થી’તિ. તસ્સ એવંપટિપન્નસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો આયતને ચિત્તં પસીદતિ. સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા. ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં તંસંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગં. અયં, ભિક્ખવે, તતિયા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસપ્પાયા પટિપદા અક્ખાયતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા, યે ચ સમ્પરાયિકા કામા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા કામસઞ્ઞા; યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપા, યે ચ સમ્પરાયિકા રૂપા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા રૂપસઞ્ઞા; યા ચ આનેઞ્જસઞ્ઞા, યા ચ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા – સબ્બા સઞ્ઞા. યત્થેતા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તિ એતં સન્તં એતં પણીતં – યદિદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’ન્તિ. તસ્સ એવંપટિપન્નસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો આયતને ચિત્તં પસીદતિ. સમ્પસાદે સતિ એતરહિ વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જતિ પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા. ઠાનમેતં વિજ્જતિ યં તંસંવત્તનિકં વિઞ્ઞાણં અસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગં. અયં, ભિક્ખવે, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસપ્પાયા પટિપદા અક્ખાયતી’’તિ.

૭૧. એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ, નો ચ મે સિયા; ન ભવિસ્સતિ, ન મે ભવિસ્સતિ; યદત્થિ યં, ભૂતં – તં પજહામી’તિ. એવં ઉપેક્ખં પટિલભતિ. પરિનિબ્બાયેય્ય નુ ખો સો, ભન્તે, ભિક્ખુ ન વા પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ? ‘‘અપેત્થેકચ્ચો, આનન્દ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયેય્ય, અપેત્થેકચ્ચો ભિક્ખુ ન પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેનપેત્થેકચ્ચો ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયેય્ય, અપેત્થેકચ્ચો ભિક્ખુ ન પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ? ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ, નો ચ મે સિયા; ન ભવિસ્સતિ, ન મે ભવિસ્સતિ; યદત્થિ, યં ભૂતં – તં પજહામી’તિ. એવં ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો તં ઉપેક્ખં અભિનન્દતિ, અભિવદતિ, અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં ઉપેક્ખં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો તન્નિસ્સિતં હોતિ વિઞ્ઞાણં તદુપાદાનં. સઉપાદાનો, આનન્દ, ભિક્ખુ ન પરિનિબ્બાયતી’’તિ. ‘‘કહં પન સો, ભન્તે, ભિક્ખુ ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતી’’તિ? ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, આનન્દા’’તિ. ‘‘ઉપાદાનસેટ્ઠં કિર સો, ભન્તે, ભિક્ખુ ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતી’’તિ? ‘‘ઉપાદાનસેટ્ઠઞ્હિ સો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઉપાદિયમાનો ઉપાદિયતિ. ઉપાદાનસેટ્ઠઞ્હેતં, આનન્દ, યદિદં – નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં’’.

૭૨. ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ, નો ચ મે સિયા; ન ભવિસ્સતિ, ન મે ભવિસ્સતિ; યદત્થિ, યં ભૂતં – તં પજહામી’તિ. એવં ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો તં ઉપેક્ખં નાભિનન્દતિ, નાભિવદતિ, ન અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. તસ્સ તં ઉપેક્ખં અનભિનન્દતો અનભિવદતો અનજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ન તન્નિસ્સિતં હોતિ વિઞ્ઞાણં ન તદુપાદાનં. અનુપાદાનો, આનન્દ, ભિક્ખુ પરિનિબ્બાયતી’’તિ.

૭૩. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! નિસ્સાય નિસ્સાય કિર નો, ભન્તે, ભગવતા ઓઘસ્સ નિત્થરણા અક્ખાતા. કતમો પન, ભન્તે, અરિયો વિમોક્ખો’’તિ? ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા, યે ચ સમ્પરાયિકા કામા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા કામસઞ્ઞા; યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપા, યે ચ સમ્પરાયિકા રૂપા; યા ચ દિટ્ઠધમ્મિકા રૂપસઞ્ઞા, યા ચ સમ્પરાયિકા રૂપસઞ્ઞા; યા ચ આનેઞ્જસઞ્ઞા, યા ચ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા, યા ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા – એસ સક્કાયો યાવતા સક્કાયો. એતં અમતં યદિદં અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો. ઇતિ, ખો, આનન્દ, દેસિતા મયા આનેઞ્જસપ્પાયા પટિપદા, દેસિતા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસપ્પાયા પટિપદા, દેસિતા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસપ્પાયા પટિપદા, દેસિતા નિસ્સાય નિસ્સાય ઓઘસ્સ નિત્થરણા, દેસિતો અરિયો વિમોક્ખો. યં ખો, આનન્દ, સત્થારા કરણીયં સાવકાનં હિતેસિના અનુકમ્પકેન અનુકમ્પં ઉપાદાય, કતં વો તં મયા. એતાનિ, આનન્દ, રુક્ખમૂલાનિ, એતાનિ સુઞ્ઞાગારાનિ. ઝાયથાનન્દ, મા પમાદત્થ, મા પચ્છા વિપ્પટિસારિનો અહુવત્થ. અયં વો અમ્હાકં અનુસાસની’’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.

૭. ગણકમોગ્ગલ્લાનસુત્તં

૭૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. અથ ખો ગણકમોગ્ગલ્લાનો [ગણકમોગ્ગલાનો (ક.)] બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ગણકમોગ્ગલ્લાનો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સેય્યથાપિ, ભો ગોતમ, ઇમસ્સ મિગારમાતુપાસાદસ્સ દિસ્સતિ અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા યદિદં – યાવ પચ્છિમસોપાનકળેવરાः ઇમેસમ્પિ હિ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં દિસ્સતિ અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા યદિદં – અજ્ઝેનેः ઇમેસમ્પિ હિ, ભો ગોતમ, ઇસ્સાસાનં દિસ્સતિ અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા યદિદં – ઇસ્સત્થે [ઇસ્સત્તે (ક.)]. અમ્હાકમ્પિ હિ, ભો ગોતમ, ગણકાનં ગણનાજીવાનં દિસ્સતિ અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા યદિદં – સઙ્ખાને. મયઞ્હિ, ભો ગોતમ, અન્તેવાસિં લભિત્વા પઠમં એવં ગણાપેમ – ‘એકં એકકં, દ્વે દુકા, તીણિ તિકા, ચત્તારિ ચતુક્કા, પઞ્ચ પઞ્ચકા, છ છક્કા, સત્ત સત્તકા, અટ્ઠ અટ્ઠકા, નવ નવકા, દસ દસકા’તિ; સતમ્પિ મયં, ભો ગોતમ, ગણાપેમ, ભિય્યોપિ ગણાપેમ. સક્કા નુ ખો, ભો ગોતમ, ઇમસ્મિમ્પિ ધમ્મવિનયે એવમેવ અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા પઞ્ઞપેતુ’’ન્તિ?

૭૫. ‘‘સક્કા, બ્રાહ્મણ, ઇમસ્મિમ્પિ ધમ્મવિનયે અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા પઞ્ઞપેતું. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, દક્ખો અસ્સદમ્મકો ભદ્દં અસ્સાજાનીયં લભિત્વા પઠમેનેવ મુખાધાને કારણં કારેતિ, અથ ઉત્તરિં કારણં કારેતિ; એવમેવ ખો, બ્રાહ્મણ, તથાગતો પુરિસદમ્મં લભિત્વા પઠમં એવં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, સીલવા હોહિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરાહિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખસ્સુ સિક્ખાપદેસૂ’’’તિ.

‘‘યતો ખો, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, તમેનં તથાગતો ઉત્તરિં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોહિ, ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મા નિમિત્તગ્ગાહી હોહિ માનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જાહિ; રક્ખાહિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જાહિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મા નિમિત્તગ્ગાહી હોહિ માનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જાહિ; રક્ખાહિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જાહી’’’તિ.

‘‘યતો ખો, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ, તમેનં તથાગતો ઉત્તરિં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોહિ. પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેય્યાસિ – નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય – ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’’’તિ.

‘‘યતો ખો, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ, તમેનં તથાગતો ઉત્તરિં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, જાગરિયં અનુયુત્તો વિહરાહિ, દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેહિ, રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેહિ, રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેય્યાસિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિકરિત્વા, રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેહી’’’તિ.

‘‘યતો ખો, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ, તમેનં તથાગતો ઉત્તરિં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો હોહિ, અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી’’’તિ.