૬. મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તં

૨૯૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સમિદ્ધિ અરઞ્ઞકુટિકાયં વિહરતિ. અથ ખો પોતલિપુત્તો પરિબ્બાજકો જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો યેનાયસ્મા સમિદ્ધિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સમિદ્ધિના સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો પોતલિપુત્તો પરિબ્બાજકો આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં એતદવોચ – ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો સમિદ્ધિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘મોઘં કાયકમ્મં મોઘં વચીકમ્મં, મનોકમ્મમેવ સચ્ચ’ન્તિ. અત્થિ ચ સા [અત્થિ ચેસા (સી. ક.)] સમાપત્તિ યં સમાપત્તિં સમાપન્નો ન કિઞ્ચિ વેદિયતી’’તિ? ‘‘મા હેવં, આવુસો પોતલિપુત્ત, અવચ; (મા હેવં, આવુસો પોતલિપુત્ત, અવચ;) [( ) સ્યા. કં. પોત્થકેસુ નત્થિ] મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ. ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં. ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય – ‘મોઘં કાયકમ્મં મોઘં વચીકમ્મં, મનોકમ્મમેવ સચ્ચ’ન્તિ. અત્થિ ચ ખો [અત્થિ ચેવ ખો (સી. ક.)] સા, આવુસો, સમાપત્તિ યં સમાપત્તિં સમાપન્નો ન કિઞ્ચિ વેદિયતી’’તિ. ‘‘કીવચિરં પબ્બજિતોસિ, આવુસો સમિદ્ધી’’તિ? ‘‘ન ચિરં, આવુસો! તીણિ વસ્સાની’’તિ. ‘‘એત્થ દાનિ મયં થેરે ભિક્ખૂ કિં વક્ખામ, યત્ર હિ નામ એવંનવો ભિક્ખુ [નવકેન ભિક્ખુના (ક.)] સત્થારં પરિરક્ખિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતિ. સઞ્ચેતનિકં, આવુસો સમિદ્ધિ, કમ્મં કત્વા કાયેન વાચાય મનસા કિં સો વેદિયતી’’તિ? ‘‘સઞ્ચેતનિકં, આવુસો પોતલિપુત્ત, કમ્મં કત્વા કાયેન વાચાય મનસા દુક્ખં સો વેદિયતી’’તિ. અથ ખો પોતલિપુત્તો પરિબ્બાજકો આયસ્મતો સમિદ્ધિસ્સ ભાસિતં નેવ અભિનન્દિ નપ્પટિક્કોસિ; અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

૨૯૯. અથ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ અચિરપક્કન્તે પોતલિપુત્તે પરિબ્બાજકે યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ યાવતકો અહોસિ પોતલિપુત્તેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં આયસ્મતો આનન્દસ્સ આરોચેસિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં એતદવોચ – ‘‘અત્થિ ખો ઇદં, આવુસો સમિદ્ધિ, કથાપાભતં ભગવન્તં દસ્સનાય. આયામાવુસો સમિદ્ધિ, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં ભગવતો આરોચેસ્સામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો આયસ્મા ચ આનન્દો આયસ્મા ચ સમિદ્ધિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો યાવતકો અહોસિ આયસ્મતો સમિદ્ધિસ્સ પોતલિપુત્તેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ. એવં વુત્તે, ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘દસ્સનમ્પિ ખો અહં, આનન્દ, પોતલિપુત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નાભિજાનામિ, કુતો પનેવરૂપં કથાસલ્લાપં? ઇમિના ચ, આનન્દ, સમિદ્ધિના મોઘપુરિસેન પોતલિપુત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ વિભજ્જબ્યાકરણીયો પઞ્હો એકંસેન બ્યાકતો’’તિ. એવં વુત્તે, આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સચે પન [કિં પન (ક.)], ભન્તે, આયસ્મતા સમિદ્ધિના ઇદં સન્ધાય ભાસિતં – યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિ’’ન્તિ.

૩૦૦. અથ ખો [એવં વુત્તે (સ્યા. કં.)] ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સસિ નો ત્વં, આનન્દ, ઇમસ્સ ઉદાયિસ્સ મોઘપુરિસસ્સ ઉમ્મઙ્ગં [ઉમ્મગ્ગં (સી. સ્યા. કં. પી.), ઉમઙ્ગં (ક.)]? અઞ્ઞાસિં ખો અહં, આનન્દ – ‘ઇદાનેવાયં ઉદાયી મોઘપુરિસો ઉમ્મુજ્જમાનો અયોનિસો ઉમ્મુજ્જિસ્સતી’તિ. આદિંયેવ [આદિસોવ (સી. પી.), આદિયેવ (ક.)], આનન્દ, પોતલિપુત્તેન પરિબ્બાજકેન તિસ્સો વેદના પુચ્છિતા. સચાયં, આનન્દ, સમિદ્ધિ મોઘપુરિસો પોતલિપુત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરેય્ય – ‘સઞ્ચેતનિકં, આવુસો પોતલિપુત્ત, કમ્મં કત્વા કાયેન વાચાય મનસા સુખવેદનીયં સુખં સો વેદયતિ; સઞ્ચેતનિકં, આવુસો પોતલિપુત્ત, કમ્મં કત્વા કાયેન વાચાય મનસા દુક્ખવેદનીયં દુક્ખં સો વેદયતિ; સઞ્ચેતનિકં, આવુસો પોતલિપુત્ત, કમ્મં કત્વા કાયેન વાચાય મનસા અદુક્ખમસુખવેદનીયં અદુક્ખમસુખં સો વેદયતી’તિ. એવં બ્યાકરમાનો ખો, આનન્દ, સમિદ્ધિ મોઘપુરિસો પોતલિપુત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ સમ્મા (બ્યાકરમાનો) [( ) નત્થિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] બ્યાકરેય્ય. અપિ ચ, આનન્દ, કે ચ [કેચિ (ક.)] અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા બાલા અબ્યત્તા કે ચ તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગં જાનિસ્સન્તિ? સચે તુમ્હે, આનન્દ, સુણેય્યાથ તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગં વિભજન્તસ્સા’’તિ.

‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો, એતસ્સ, સુગત, કાલો યં ભગવા મહાકમ્મવિભઙ્ગં વિભજેય્ય. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેન હાનન્દ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચત્તારોમે, આનન્દ, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી હોતિ, અદિન્નાદાયી હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ, મુસાવાદી હોતિ, પિસુણવાચો હોતિ, ફરુસવાચો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપી હોતિ, અભિજ્ઝાલુ હોતિ, બ્યાપન્નચિત્તો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી હોતિ, અદિન્નાદાયી હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ, મુસાવાદી હોતિ, પિસુણવાચો હોતિ, ફરુસવાચો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપી હોતિ, અભિજ્ઝાલુ હોતિ, બ્યાપન્નચિત્તો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

‘‘ઇધાનન્દ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ, અનભિજ્ઝાલુ હોતિ, અબ્યાપન્નચિત્તો હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ, અનભિજ્ઝાલુ હોતિ, અબ્યાપન્નચિત્તો હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

૩૦૧. ‘‘ઇધાનન્દ, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય પધાનમન્વાય અનુયોગમન્વાય અપ્પમાદમન્વાય સમ્મામનસિકારમન્વાય તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ યથાસમાહિતે ચિત્તે દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન અમું પુગ્ગલં પસ્સતિ – ઇધ પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિં કામેસુમિચ્છાચારિં મુસાવાદિં પિસુણવાચં ફરુસવાચં સમ્ફપ્પલાપિં અભિજ્ઝાલું બ્યાપન્નચિત્તં મિચ્છાદિટ્ઠિં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સતિ અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્નં. સો એવમાહ – ‘અત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માનિ, અત્થિ દુચ્ચરિતસ્સ વિપાકો. અમાહં [અપાહં (સી. પી. ક.) અમું + અહં = અમાહં-ઇતિ પદવિભાગો] પુગ્ગલં અદ્દસં ઇધ પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિં…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ન’ન્તિ. સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ, સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. યે એવં જાનન્તિ, તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ [મિચ્છા તે સઞ્જાનન્તિ (ક.)]. ઇતિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા [પરામસ્સ (સી. પી.)] અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય પધાનમન્વાય અનુયોગમન્વાય અપ્પમાદમન્વાય સમ્મામનસિકારમન્વાય તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ યથાસમાહિતે ચિત્તે દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન અમું પુગ્ગલં પસ્સતિ – ઇધ પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિં…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સતિ સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્નં. સો એવમાહ – ‘નત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માનિ, નત્થિ દુચ્ચરિતસ્સ વિપાકો. અમાહં પુગ્ગલં અદ્દસં – ઇધ પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિં…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ન’ન્તિ. સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ, સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યે એવં જાનન્તિ તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ. ઇતિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘ઇધાનન્દ, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય પધાનમન્વાય અનુયોગમન્વાય અપ્પમાદમન્વાય સમ્મામનસિકારમન્વાય તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ યથાસમાહિતે ચિત્તે દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન અમું પુગ્ગલં પસ્સતિ – ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતં અદિન્નાદાના પટિવિરતં કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતં મુસાવાદા પટિવિરતં પિસુણાય વાચાય પટિવિરતં ફરુસાય વાચાય પટિવિરતં સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતં અનભિજ્ઝાલું અબ્યાપન્નચિત્તં સમ્માદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સતિ સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્નં. સો એવમાહ – ‘અત્થિ કિર, ભો, કલ્યાણાનિ કમ્માનિ, અત્થિ સુચરિતસ્સ વિપાકો. અમાહં પુગ્ગલં અદ્દસં – ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતં અદિન્નાદાના પટિવિરતં…પે… સમ્માદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ન’ન્તિ. સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતા પટિવિરતો અદિન્નાદાના પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યે એવં જાનન્તિ તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ. ઇતિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા આતપ્પમન્વાય પધાનમન્વાય અનુયોગમન્વાય અપ્પમાદમન્વાય સમ્મામનસિકારમન્વાય તથારૂપં ચેતોસમાધિં ફુસતિ યથાસમાહિતે ચિત્તે દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન અમું પુગ્ગલં પસ્સતિ – ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતં…પે… સમ્માદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સતિ અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્નં. સો એવમાહ – ‘નત્થિ કિર, ભો કલ્યાણાનિ કમ્માનિ, નત્થિ સુચરિતસ્સ વિપાકો. અમાહં પુગ્ગલં અદ્દસં – ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતં અદિન્નાદાના પટિવિરતં…પે… સમ્માદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ન’ન્તિ. સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતા પટિવિરતો અદિન્નાદાના પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. યે એવં જાનન્તિ તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ. ઇતિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

૩૦૨. ‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવમાહ – ‘અત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માનિ, અત્થિ દુચ્ચરિતસ્સ વિપાકો’તિ ઇદમસ્સ અનુજાનામિ; યમ્પિ સો એવમાહ – ‘અમાહં પુગ્ગલં અદ્દસં – ઇધ પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિં…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ન’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ અનુજાનામિ; યઞ્ચ ખો સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ, સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’તિ ઇદમસ્સ નાનુજાનામિ; યમ્પિ સો એવમાહ – ‘યે એવં જાનન્તિ તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ; યમ્પિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અઞ્ઞથા હિ, આનન્દ, તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગે ઞાણં હોતિ.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવમાહ – ‘નત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માનિ, નત્થિ દુચ્ચરિતસ્સ વિપાકો’તિ ઇદમસ્સ નાનુજાનામિ; યઞ્ચ ખો સો એવમાહ – ‘અમાહં પુગ્ગલં અદ્દસં – ઇધ પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિં…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ન’ન્તિ ઇદમસ્સ અનુજાનામિ; યઞ્ચ ખો સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ, સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતી’તિ ઇદમસ્સ નાનુજાનામિ; યમ્પિ સો એવમાહ – ‘યે એવં જાનન્તિ તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ; યમ્પિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અઞ્ઞથા હિ, આનન્દ, તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગે ઞાણં હોતિ.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવમાહ – ‘અત્થિ કિર, ભો, કલ્યાણાનિ કમ્માનિ, અત્થિ સુચરિતસ્સ વિપાકો’તિ ઇદમસ્સ અનુજાનામિ; યમ્પિ સો એવમાહ – ‘અમાહં પુગ્ગલં અદ્દસં – ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતં અદિન્નાદાના પટિવિરતં…પે… સમ્માદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ન’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ અનુજાનામિ; યઞ્ચ ખો સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતા પટિવિરતો અદિન્નાદાના પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતી’તિ ઇદમસ્સ નાનુજાનામિ; યમ્પિ સો એવમાહ – ‘યે એવં જાનન્તિ તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ; યમ્પિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અઞ્ઞથા હિ, આનન્દ, તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગે ઞાણં હોતિ.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવમાહ – ‘નત્થિ કિર, ભો, કલ્યાણાનિ કમ્માનિ, નત્થિ સુચરિતસ્સ વિપાકો’તિ ઇદમસ્સ નાનુજાનામિ; યઞ્ચ ખો સો એવમાહ – ‘અમાહં પુગ્ગલં અદ્દસં – ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતં અદિન્નાદાના પટિવિરતં…પે… સમ્માદિટ્ઠિં, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પસ્સામિ અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ન’ન્તિ ઇદમસ્સ અનુજાનામિ; યઞ્ચ ખો સો એવમાહ – ‘યો કિર, ભો, પાણાતિપાતા પટિવિરતો અદિન્નાદાના પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, સબ્બો સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’તિ ઇદમસ્સ નાનુજાનામિ; યઞ્ચ ખો સો એવમાહ – ‘યે એવં જાનન્તિ તે સમ્મા જાનન્તિ; યે અઞ્ઞથા જાનન્તિ, મિચ્છા તેસં ઞાણ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ; યમ્પિ સો યદેવ તસ્સ સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવ તત્થ થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ઇદમ્પિસ્સ નાનુજાનામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અઞ્ઞથા હિ, આનન્દ, તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગે ઞાણં હોતિ.

૩૦૩. ‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના. તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતી હોતિ અદિન્નાદાયી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા [ઉપપજ્જં વા (સી. પી.), ઉપપજ્જ વા (સ્યા. કં. ક.) ઉપપજ્જિત્વાતિ સંવણ્ણનાય સંસન્દેતબ્બા] અપરે વા પરિયાયે.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતી અદિન્નાદાયી…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ, પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના. તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતી હોતિ અદિન્નાદાયી હોતિ…પે… મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો અદિન્નાદાના પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ, પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ કલ્યાણકમ્મં સુખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના. તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ…પે… સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો અદિન્નાદાના પટિવિરતો…પે… સમ્માદિટ્ઠિ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ, પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, પચ્છા વાસ્સ તં કતં હોતિ પાપકમ્મં દુક્ખવેદનીયં, મરણકાલે વાસ્સ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના. તેન સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. યઞ્ચ ખો સો ઇધ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ…પે… સમ્માદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે વિપાકં પટિસંવેદેતિ ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘ઇતિ ખો, આનન્દ, અત્થિ કમ્મં અભબ્બં અભબ્બાભાસં, અત્થિ કમ્મં અભબ્બં ભબ્બાભાસં, અત્થિ કમ્મં ભબ્બઞ્ચેવ ભબ્બાભાસઞ્ચ, અત્થિ કમ્મં ભબ્બં અભબ્બાભાસ’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.