૪. વિભઙ્ગવગ્ગો

૧. ભદ્દેકરત્તસુત્તં

૨૭૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ભદ્દેકરત્તસ્સ વો, ભિક્ખવે, ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો [યં (નેત્તિપાળિ)] ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં [અસંહિરં (સ્યા. કં. ક.)] અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં [કિચ્ચં આતપ્પં (સી. ક.)], કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુનિ’’ [મુનીતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)].

૨૭૩. ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતીતં અન્વાગમેતિ? ‘એવંરૂપો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, ‘એવંવેદનો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, ‘એવંસઞ્ઞો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, ‘એવંસઙ્ખારો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, ‘એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ – એવં ખો, ભિક્ખવે, અતીતં અન્વાગમેતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતીતં નાન્વાગમેતિ? ‘એવંરૂપો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, ‘એવંવેદનો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, ‘એવંસઞ્ઞો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, ‘એવંસઙ્ખારો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, ‘એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ – એવં ખો, ભિક્ખવે, અતીતં નાન્વાગમેતિ.

૨૭૪. ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ? ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, એવંવેદનો સિયં…પે… એવંસઞ્ઞો સિયં… એવંસઙ્ખારો સિયં… એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ – એવં ખો, ભિક્ખવે, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ? ‘એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, એવંવેદનો સિયં … એવંસઞ્ઞો સિયં… એવંસઙ્ખારો સિયં… ‘એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાન’ન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ – એવં ખો, ભિક્ખવે, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ.

૨૭૫. ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં – એવં ખો, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં – એવં ખો, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ.

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘‘ભદ્દેકરત્તસ્સ વો, ભિક્ખવે, ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ દેસેસ્સામી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

ભદ્દેકરત્તસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.

૨. આનન્દભદ્દેકરત્તસુત્તં

૨૭૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા આનન્દો ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ ભાસતિ.

અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે, ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસી’’તિ? ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, આનન્દો ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસી’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘યથા કથં પન ત્વં, આનન્દ, ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસી’’તિ? ‘‘એવં ખો અહં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિં સમાદપેસિં સમુત્તેજેસિં સમ્પહંસેસિં, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસિં –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુનિ’’.

૨૭૭. ‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અતીતં અન્વાગમેતિ? એવંરૂપો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, એવંવેદનો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, એવંસઞ્ઞો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, એવંસઙ્ખારો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ – એવં ખો, આવુસો, અતીતં અન્વાગમેતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અતીતં નાન્વાગમેતિ? એવંરૂપો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, એવંવેદનો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, એવંસઞ્ઞો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, એવંસઙ્ખારો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, એવંવિઞ્ઞાણો અહોસિં અતીતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ – એવં ખો, આવુસો, અતીતં નાન્વાગમેતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ? એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ, એવંવેદનો સિયં…પે… એવંસઞ્ઞો સિયં… એવંસઙ્ખારો સિયં… એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં સમન્વાનેતિ – એવં ખો, આવુસો, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ? એવંરૂપો સિયં અનાગતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ, એવંવેદનો સિયં…પે… એવંસઞ્ઞો સિયં… એવંસઙ્ખારો સિયં… એવંવિઞ્ઞાણો સિયં અનાગતમદ્ધાનન્તિ તત્થ નન્દિં ન સમન્વાનેતિ – એવં ખો, આવુસો, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ? ઇધ, આવુસો, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો અરિયધમ્મે અવિનીતો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં – એવં ખો, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ? ઇધ, આવુસો, સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ કોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો ન રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન રૂપવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા રૂપં, ન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં; ન વેદનં… ન સઞ્ઞં… ન સઙ્ખારે… ન વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ન વિઞ્ઞાણવન્તં વા અત્તાનં, ન અત્તનિ વા વિઞ્ઞાણં, ન વિઞ્ઞાણસ્મિં વા અત્તાનં – એવં ખો, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ.

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘એવં ખો અહં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિં સમાદપેસિં સમુત્તેજેસિં સમ્પહંસેસિં, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસિ’’ન્તિ.

૨૭૮. ‘‘સાધુ, સાધુ, આનન્દ! સાધુ ખો ત્વં, આનન્દ, ભિક્ખૂનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસિ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘કથઞ્ચ, આનન્દ, અતીતં અન્વાગમેતિ…પે… એવં ખો, આનન્દ, અતીતં અન્વાગમેતિ. કથઞ્ચ, આનન્દ, અતીતં નાન્વાગમેતિ…પે… એવં ખો, આનન્દ, અતીતં નાન્વાગમેતિ. કથઞ્ચ, આનન્દ, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ…પે… એવં ખો, આનન્દ, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ. કથઞ્ચ, આનન્દ, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ…પે… એવં ખો, આનન્દ, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ. કથઞ્ચ, આનન્દ, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ…પે… એવં ખો, આનન્દ, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ. કથઞ્ચ, આનન્દ, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ…પે… એવં ખો, આનન્દ, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ.

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

આનન્દભદ્દેકરત્તસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.

૩. મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તં

૨૭૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ તપોદારામે. અથ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદો [તપોદા (સી.)] તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. તપોદે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિ ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો [સુક્ખાપયમાનો (ક.)]. અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં તપોદં ઓભાસેત્વા યેનાયસ્મા સમિદ્ધિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં એતદવોચ – ‘‘ધારેસિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’તિ? ‘‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ધારેસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ? ‘‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; પરિયાપુણાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; ધારેહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. અત્થસંહિતો, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસો ચ વિભઙ્ગો ચ આદિબ્રહ્મચરિયકો’’તિ. ઇદમવોચ સા દેવતા; ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

૨૮૦. અથ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદો તેનુપસઙ્કમિં ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. તપોદે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિં ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો. અથ ખો ભન્તે, અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં તપોદં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘ધારેસિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’’તિ?

‘‘એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, તં દેવતં એતદવોચં – ‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’તિ? ‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ધારેસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ? ‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ? ‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; પરિયાપુણાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; ધારેહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. અત્થસંહિતો, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસો ચ વિભઙ્ગો ચ આદિબ્રહ્મચરિયકો’તિ. ઇદમવોચ, ભન્તે, સા દેવતા; ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ. સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ દેસેતૂ’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખુ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા; ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ. અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો, એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’’તિ?

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં; પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’’તિ.

૨૮૧. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચું – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો કચ્ચાન, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘તેસં નો, આવુસો કચ્ચાન, અમ્હાકં, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો, એતદહોસિ – ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યાતિ? તેસં નો, આવુસો કચ્ચાન, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. વિભજતાયસ્મા મહાકચ્ચાનો’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો અતિક્કમ્મેવ મૂલં અતિક્કમ્મ ખન્ધં સાખાપલાસે સારં પરિયેસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય; એવં સમ્પદમિદં આયસ્મન્તાનં સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે તં ભગવન્તં અતિસિત્વા અમ્હે એતમત્થં પટિપુચ્છિતબ્બં મઞ્ઞથ [મઞ્ઞેથ (પી.)]. સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં ભગવન્તંયેવ એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, યથા વો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘અદ્ધાવુસો કચ્ચાન, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં ભગવન્તંયેવ એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ; યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યામ. અપિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં; પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. વિભજતાયસ્મા મહાકચ્ચાનો અગરું કરિત્વા’’તિ [અગરુકરિત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)].

‘‘તેન હાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા મહાકચ્ચાનો એતદવોચ –

‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ –

૨૮૨. ‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અતીતં અન્વાગમેતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – તત્થ છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં [છન્દરાગપ્પટિબન્ધં (ક.)] હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અતીતં અન્વાગમેતિ. ઇતિ મે સોતં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – તત્થ છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અતીતં અન્વાગમેતિ – એવં ખો, આવુસો, અતીતં અન્વાગમેતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અતીતં નાન્વાગમેતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – તત્થ ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અતીતં નાન્વાગમેતિ. ઇતિ મે સોતં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – તત્થ ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ, ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અતીતં નાન્વાગમેતિ – એવં ખો, આવુસો, અતીતં નાન્વાગમેતિ.

૨૮૩. ‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ, ચેતસો પણિધાનપચ્ચયા તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અનાગતં પટિકઙ્ખતિ. ઇતિ મે સોતં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ, ચેતસો પણિધાનપચ્ચયા તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અનાગતં પટિકઙ્ખતિ – એવં ખો, આવુસો, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં નપ્પણિદહતિ, ચેતસો અપ્પણિધાનપચ્ચયા ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ. ઇતિ મે સોતં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં નપ્પણિદહતિ, ચેતસો અપ્પણિધાનપચ્ચયા ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ – એવં ખો, આવુસો, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ.

૨૮૪. ‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ? યઞ્ચાવુસો, ચક્ખુ યે ચ રૂપા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ. યઞ્ચાવુસો, સોતં યે ચ સદ્દા…પે… યઞ્ચાવુસો, ઘાનં યે ચ ગન્ધા… યા ચાવુસો, જિવ્હા યે ચ રસા… યો ચાવુસો, કાયો યે ચ ફોટ્ઠબ્બા… યો ચાવુસો, મનો યે ચ ધમ્મા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ – એવં ખો, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ? યઞ્ચાવુસો, ચક્ખુ યે ચ રૂપા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ. યઞ્ચાવુસો, સોતં યે ચ સદ્દા…પે… યઞ્ચાવુસો, ઘાનં યે ચ ગન્ધા… યા ચાવુસો, જિવ્હા યે ચ રસા… યો ચાવુસો, કાયો યે ચ ફોટ્ઠબ્બા… યો ચાવુસો, મનો યે ચ ધમ્મા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ – એવં ખો, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ.

૨૮૫. ‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, યથા વો ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘યં ખો નો, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો, એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ? તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છિમ્હ. તેસં નો, ભન્તે, આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન ઇમેહિ આકારેહિ ઇમેહિ પદેહિ ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો વિભત્તો’’તિ.

‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો; મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે મહાકચ્ચાનો. મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ તં એવમેવં બ્યાકરેય્યં યથા તં મહાકચ્ચાનેન બ્યાકતં. એસો, ચેવેતસ્સ અત્થો. એવઞ્ચ નં ધારેથા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.

૪. લોમસકઙ્ગિયભદ્દેકરત્તસુત્તં

૨૮૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા લોમસકઙ્ગિયો [લોમસકકઙ્ગિયો (ટીકા)] સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો ચન્દનો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં નિગ્રોધારામં ઓભાસેત્વા યેનાયસ્મા લોમસકઙ્ગિયો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો ચન્દનો દેવપુત્તો આયસ્મન્તં લોમસકઙ્ગિયં એતદવોચ – ‘‘ધારેસિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’તિ? ‘‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ધારેસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ? ‘‘ધારેમિ ખો અહં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, આવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ? ‘‘એકમિદં, ભિક્ખુ, સમયં ભગવા દેવેસુ તાવતિંસેસુ વિહરતિ પારિચ્છત્તકમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાયં. તત્ર ભગવા દેવાનં તાવતિંસાનં ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસિ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘એવં ખો અહં, ભિક્ખુ, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા. ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; પરિયાપુણાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; ધારેહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. અત્થસંહિતો, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસો ચ વિભઙ્ગો ચ આદિબ્રહ્મચરિયકો’’તિ. ઇદમવોચ ચન્દનો દેવપુત્તો. ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

૨૮૭. અથ ખો આયસ્મા લોમસકઙ્ગિયો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ જેતવનં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા લોમસકઙ્ગિયો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં સક્કેસુ વિહરામિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો, ભન્તે, અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં નિગ્રોધારામં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો, ભન્તે, સો દેવપુત્તો મં એતદવોચ – ‘ધારેસિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’તિ? એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, તં દેવપુત્તં એતદવોચં – ‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’તિ? ‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ધારેસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ? ‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ? ‘ધારેમિ ખો અહં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ. ‘યથા કથં પન ત્વં, આવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ? એકમિદં, ભિક્ખુ, સમયં ભગવા દેવેસુ તાવતિંસેસુ વિહરતિ પારિચ્છત્તકમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાયં. તત્ર ખો ભગવા દેવાનં તાવતિંસાનં ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ અભાસિ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘એવં ખો અહં, ભિક્ખુ, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા. ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; પરિયાપુણાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; ધારેહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. અત્થસંહિતો, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસો ચ વિભઙ્ગો ચ આદિબ્રહ્મચરિયકો’તિ. ઇદમવોચ, ભન્તે, સો દેવપુત્તો; ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ. સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ દેસેતૂ’’તિ.

૨૮૮. ‘‘જાનાસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, તં દેવપુત્ત’’ન્તિ? ‘‘ન ખો અહં, ભન્તે, જાનામિ તં દેવપુત્ત’’ન્તિ. ‘‘ચન્દનો નામ સો, ભિક્ખુ, દેવપુત્તો. ચન્દનો, ભિક્ખુ, દેવપુત્તો અટ્ઠિં કત્વા [અટ્ઠિકત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] મનસિકત્વા સબ્બચેતસા [સબ્બં ચેતસો (સી. સ્યા. કં. પી.), સબ્બં ચેતસા (ક.)] સમન્નાહરિત્વા ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ. તેન હિ, ભિક્ખુ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા લોમસકઙ્ગિયો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના;