૩. મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તં

૨૭૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ તપોદારામે. અથ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદો [તપોદા (સી.)] તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. તપોદે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિ ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો [સુક્ખાપયમાનો (ક.)]. અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં તપોદં ઓભાસેત્વા યેનાયસ્મા સમિદ્ધિ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા આયસ્મન્તં સમિદ્ધિં એતદવોચ – ‘‘ધારેસિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’તિ? ‘‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ધારેસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’’તિ? ‘‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; પરિયાપુણાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; ધારેહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. અત્થસંહિતો, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસો ચ વિભઙ્ગો ચ આદિબ્રહ્મચરિયકો’’તિ. ઇદમવોચ સા દેવતા; ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

૨૮૦. અથ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદો તેનુપસઙ્કમિં ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. તપોદે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિં ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો. અથ ખો ભન્તે, અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં તપોદં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘ધારેસિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’’’તિ?

‘‘એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, તં દેવતં એતદવોચં – ‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચા’તિ? ‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. ધારેસિ પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ? ‘ન ખો અહં, આવુસો, ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ત્વં પનાવુસો, ધારેસિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથા’તિ? ‘અહમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન ધારેમિ ભદ્દેકરત્તિયો ગાથાતિ. ઉગ્ગણ્હાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; પરિયાપુણાહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ; ધારેહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ. અત્થસંહિતો, ભિક્ખુ, ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસો ચ વિભઙ્ગો ચ આદિબ્રહ્મચરિયકો’તિ. ઇદમવોચ, ભન્તે, સા દેવતા; ઇદં વત્વા તત્થેવન્તરધાયિ. સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા ભદ્દેકરત્તસ્સ ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ દેસેતૂ’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખુ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા સમિદ્ધિ ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા; ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ. અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો, એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’’તિ?

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં; પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’’તિ.

૨૮૧. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચું – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો કચ્ચાન, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘તેસં નો, આવુસો કચ્ચાન, અમ્હાકં, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો, એતદહોસિ – ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યાતિ? તેસં નો, આવુસો કચ્ચાન, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. વિભજતાયસ્મા મહાકચ્ચાનો’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો અતિક્કમ્મેવ મૂલં અતિક્કમ્મ ખન્ધં સાખાપલાસે સારં પરિયેસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય; એવં સમ્પદમિદં આયસ્મન્તાનં સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે તં ભગવન્તં અતિસિત્વા અમ્હે એતમત્થં પટિપુચ્છિતબ્બં મઞ્ઞથ [મઞ્ઞેથ (પી.)]. સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં ભગવન્તંયેવ એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, યથા વો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘અદ્ધાવુસો કચ્ચાન, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં ભગવન્તંયેવ એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ; યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યામ. અપિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં; પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. વિભજતાયસ્મા મહાકચ્ચાનો અગરું કરિત્વા’’તિ [અગરુકરિત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)].

‘‘તેન હાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા મહાકચ્ચાનો એતદવોચ –

‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ –

૨૮૨. ‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અતીતં અન્વાગમેતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – તત્થ છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં [છન્દરાગપ્પટિબન્ધં (ક.)] હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અતીતં અન્વાગમેતિ. ઇતિ મે સોતં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – તત્થ છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અતીતં અન્વાગમેતિ – એવં ખો, આવુસો, અતીતં અન્વાગમેતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અતીતં નાન્વાગમેતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – તત્થ ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અતીતં નાન્વાગમેતિ. ઇતિ મે સોતં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો અહોસિ અતીતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – તત્થ ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ, ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અતીતં નાન્વાગમેતિ – એવં ખો, આવુસો, અતીતં નાન્વાગમેતિ.

૨૮૩. ‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ, ચેતસો પણિધાનપચ્ચયા તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અનાગતં પટિકઙ્ખતિ. ઇતિ મે સોતં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ, ચેતસો પણિધાનપચ્ચયા તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો અનાગતં પટિકઙ્ખતિ – એવં ખો, આવુસો, અનાગતં પટિકઙ્ખતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ? ઇતિ મે ચક્ખુ સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રૂપાતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં નપ્પણિદહતિ, ચેતસો અપ્પણિધાનપચ્ચયા ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ. ઇતિ મે સોતં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ સદ્દાતિ…પે… ઇતિ મે ઘાનં સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ગન્ધાતિ… ઇતિ મે જિવ્હા સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ રસાતિ… ઇતિ મે કાયો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ફોટ્ઠબ્બાતિ… ઇતિ મે મનો સિયા અનાગતમદ્ધાનં ઇતિ ધમ્માતિ – અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં નપ્પણિદહતિ, ચેતસો અપ્પણિધાનપચ્ચયા ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ – એવં ખો, આવુસો, અનાગતં નપ્પટિકઙ્ખતિ.

૨૮૪. ‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ? યઞ્ચાવુસો, ચક્ખુ યે ચ રૂપા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ. યઞ્ચાવુસો, સોતં યે ચ સદ્દા…પે… યઞ્ચાવુસો, ઘાનં યે ચ ગન્ધા… યા ચાવુસો, જિવ્હા યે ચ રસા… યો ચાવુસો, કાયો યે ચ ફોટ્ઠબ્બા… યો ચાવુસો, મનો યે ચ ધમ્મા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ – એવં ખો, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ.

‘‘કથઞ્ચ, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ? યઞ્ચાવુસો, ચક્ખુ યે ચ રૂપા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ. યઞ્ચાવુસો, સોતં યે ચ સદ્દા…પે… યઞ્ચાવુસો, ઘાનં યે ચ ગન્ધા… યા ચાવુસો, જિવ્હા યે ચ રસા… યો ચાવુસો, કાયો યે ચ ફોટ્ઠબ્બા… યો ચાવુસો, મનો યે ચ ધમ્મા – ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં. તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, ન છન્દરાગપ્પટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ ન તદભિનન્દતિ, ન તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ – એવં ખો, આવુસો, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ન સંહીરતિ.

૨૮૫. ‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે આયસ્મન્તો ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, યથા વો ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘યં ખો નો, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય…પે…

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં, અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો, એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

યદતીતં પહીનં તં, અપ્પત્તઞ્ચ અનાગતં.

‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મં, તત્થ તત્થ વિપસ્સતિ;

અસંહીરં અસંકુપ્પં, તં વિદ્વા મનુબ્રૂહયે.

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ.

‘‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ? તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામા’તિ. અથ ખો મયં, ભન્તે, યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિમ્હ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છિમ્હ. તેસં નો, ભન્તે, આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન ઇમેહિ આકારેહિ ઇમેહિ પદેહિ ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો વિભત્તો’’તિ.

‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો; મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે મહાકચ્ચાનો. મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ તં એવમેવં બ્યાકરેય્યં યથા તં મહાકચ્ચાનેન બ્યાકતં. એસો, ચેવેતસ્સ અત્થો. એવઞ્ચ નં ધારેથા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.