૮. ઉપક્કિલેસસુત્તં

૨૩૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન કોસમ્બિયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, કોસમ્બિયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ. સાધુ, ભન્તે, ભગવા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ભગવા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેતુ, ભન્તે! ભગવા ધમ્મસ્સામી; અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ; મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’’ન્તિ. દુતિયમ્પિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેતુ, ભન્તે! ભગવા ધમ્મસ્સામી; અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ; મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. તતિયમ્પિ ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’’ન્તિ. તતિયમ્પિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેતુ, ભન્તે, ભગવા ધમ્મસ્સામી; અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ; મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ.

અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કોસમ્બિં પિણ્ડાય પાવિસિ. કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય ઠિતકોવ ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૩૭. ‘‘પુથુસદ્દો સમજનો, ન બાલો કોચિ મઞ્ઞથ;

સઙ્ઘસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં, નાઞ્ઞં ભિય્યો અમઞ્ઞરું.

‘‘પરિમુટ્ઠા પણ્ડિતાભાસા, વાચાગોચરભાણિનો;

યાવિચ્છન્તિ મુખાયામં, યેન નીતા ન તં વિદૂ.

‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં ઉપનય્હન્તિ, વેરં તેસં ન સમ્મતિ.

‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં નુપનય્હન્તિ, વેરં તેસૂપસમ્મતિ.

‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચનં;

અવેરેન ચ સમ્મન્તિ, એસ ધમ્મો સનન્તનો.

‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

‘‘અટ્ઠિચ્છિન્ના પાણહરા, ગવસ્સધનહારિનો;

રટ્ઠં વિલુમ્પમાનાનં, તેસમ્પિ હોતિ સઙ્ગતિ;

કસ્મા તુમ્હાકં નો સિયા.

‘‘સચે લભેથ નિપકં સહાયં,

સદ્ધિં ચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનિ,

ચરેય્ય તેનત્તમનો સતીમા.

‘‘નો ચે લભેથ નિપકં સહાયં,

સદ્ધિં ચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતં પહાય,

એકો ચરે માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો.

‘‘એકસ્સ ચરિતં સેય્યો, નત્થિ બાલે સહાયતા;

એકો ચરે ન ચ પાપાનિ કયિરા,

અપ્પોસ્સુક્કો માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો’’તિ.

૨૩૮. અથ ખો ભગવા ઠિતકોવ ઇમા ગાથા ભાસિત્વા યેન બાલકલોણકારગામો [બાલકલોણકગામો (ક.), તથા વિનયેપિ] તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ભગુ બાલકલોણકારગામે વિહરતિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા ભગુ ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન આસનં પઞ્ઞપેસિ ઉદકઞ્ચ પાદાનં ધોવનં [ઉદકઞ્ચ પાદાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)]. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ પાદે પક્ખાલેસિ. આયસ્માપિ ખો ભગુ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં ભગું ભગવા એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખુ, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ પિણ્ડકેન ન કિલમસી’’તિ? ‘‘ખમનીયં ભગવા, યાપનીયં ભગવા, ન ચાહં, ભન્તે, પિણ્ડકેન કિલમામી’’તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ભગું ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન પાચીનવંસદાયો તેનુપસઙ્કમિ.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો આયસ્મા ચ નન્દિયો [ભદ્દિયો (મ. નિ. ૨.૧૬૬ નળકપાને] આયસ્મા ચ કિમિલો [કિમ્બિલો (સી. સ્યા. કં. પી.)] પાચીનવંસદાયે વિહરન્તિ. અદ્દસા ખો દાયપાલો ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મા, મહાસમણ, એતં દાયં પાવિસિ. સન્તેત્થ તયો કુલપુત્તા અત્તકામરૂપા વિહરન્તિ. મા તેસં અફાસુમકાસી’’તિ. અસ્સોસિ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો દાયપાલસ્સ ભગવતા સદ્ધિં મન્તયમાનસ્સ. સુત્વાન દાયપાલં એતદવોચ – ‘‘મા, આવુસો દાયપાલ, ભગવન્તં વારેસિ. સત્થા નો ભગવા અનુપ્પત્તો’’તિ.

૨૩૯. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો યેનાયસ્મા ચ નન્દિયો યેનાયસ્મા ચ કિમિલો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તઞ્ચ નન્દિયં આયસ્મન્તઞ્ચ કિમિલં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો, સત્થા નો ભગવા અનુપ્પત્તો’’તિ. અથ ખો આયસ્મા ચ અનુરુદ્ધો આયસ્મા ચ નન્દિયો આયસ્મા ચ કિમિલો ભગવન્તં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા એકો ભગવતો પત્તચીવરં પટિગ્ગહેસિ, એકો આસનં પઞ્ઞપેસિ, એકો પાદોદકં ઉપટ્ઠપેસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ પાદે પક્ખાલેસિ. તેપિ ખો આયસ્મન્તો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ વો, અનુરુદ્ધા, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ પિણ્ડકેન ન કિલમથા’’તિ? ‘‘ખમનીયં ભગવા, યાપનીયં ભગવા, ન ચ મયં, ભન્તે, પિણ્ડકેન કિલમામા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધા, સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરથા’’તિ? ‘‘તગ્ઘ મયં, ભન્તે, સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરામા’’તિ. ‘‘યથા કથં પન તુમ્હે, અનુરુદ્ધા, સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરથા’’તિ? ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે યોહં એવરૂપેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિહરામી’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, ઇમેસુ આયસ્મન્તેસુ મેત્તં કાયકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં આવિ ચેવ રહો ચ, મેત્તં વચીકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં આવિ ચેવ રહો ચ, મેત્તં મનોકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં આવિ ચેવ રહો ચ. તસ્સ, મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘યંનૂનાહં સકં ચિત્તં નિક્ખિપિત્વા ઇમેસંયેવ આયસ્મન્તાનં ચિત્તસ્સ વસેન વત્તેય્ય’ન્તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, સકં ચિત્તં નિક્ખિપિત્વા ઇમેસંયેવ આયસ્મન્તાનં ચિત્તસ્સ વસેન વત્તામિ. નાના હિ ખો નો, ભન્તે, કાયા, એકઞ્ચ પન મઞ્ઞે ચિત્ત’’ન્તિ.

આયસ્માપિ ખો નન્દિયો…પે… આયસ્માપિ ખો કિમિલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મય્હમ્પિ ખો, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે યોહં એવરૂપેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિહરામી’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, ઇમેસુ આયસ્મન્તેસુ મેત્તં કાયકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં આવિ ચેવ રહો ચ, મેત્તં વચીકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં આવિ ચેવ રહો ચ, મેત્તં મનોકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં આવિ ચેવ રહો ચ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘યંનૂનાહં સકં ચિત્તં નિક્ખિપિત્વા ઇમેસંયેવ આયસ્મન્તાનં ચિત્તસ્સ વસેન વત્તેય્ય’ન્તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, સકં ચિત્તં નિક્ખિપિત્વા ઇમેસંયેવ આયસ્મન્તાનં ચિત્તસ્સ વસેન વત્તામિ. નાના હિ ખો નો, ભન્તે, કાયા, એકઞ્ચ પન મઞ્ઞે ચિત્તન્તિ. એવં ખો મયં, ભન્તે, સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરામા’’તિ.

૨૪૦. ‘‘સાધુ, સાધુ, અનુરુદ્ધા! કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધા, અપ્પમત્તા આતાપિનો પહિતત્તા વિહરથા’’તિ? ‘‘તગ્ઘ મયં, ભન્તે, અપ્પમત્તા આતાપિનો પહિતત્તા વિહરામા’’તિ. ‘‘યથા કથં પન તુમ્હે, અનુરુદ્ધા, અપ્પમત્તા આતાપિનો પહિતત્તા વિહરથા’’તિ? ‘‘ઇધ, ભન્તે, અમ્હાકં યો પઠમં ગામતો પિણ્ડાય પટિક્કમતિ, સો આસનાનિ પઞ્ઞપેતિ, પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતિ, અવક્કારપાતિં ઉપટ્ઠાપેતિ. યો પચ્છા ગામતો પિણ્ડાય પટિક્કમતિ – સચે હોતિ ભુત્તાવસેસો, સચે આકઙ્ખતિ, ભુઞ્જતિ; નો ચે આકઙ્ખતિ, અપ્પહરિતે વા છડ્ડેતિ અપાણકે વા ઉદકે ઓપિલાપેતિ – સો આસનાનિ પટિસામેતિ, પાનીયં પરિભોજનીયં પટિસામેતિ, અવક્કારપાતિં ધોવિત્વા પટિસામેતિ, ભત્તગ્ગં સમ્મજ્જતિ. યો પસ્સતિ પાનીયઘટં વા પરિભોજનીયઘટં વા વચ્ચઘટં વા રિત્તં તુચ્છં સો ઉપટ્ઠાપેતિ. સચસ્સ હોતિ અવિસય્હં, હત્થવિકારેન દુતિયં આમન્તેત્વા હત્થવિલઙ્ઘકેન ઉપટ્ઠાપેમ [ઉપટ્ઠપેતિ (સી.)], ન ત્વેવ મયં, ભન્તે, તપ્પચ્ચયા વાચં ભિન્દામ. પઞ્ચાહિકં ખો પન મયં, ભન્તે, સબ્બરત્તિં ધમ્મિયા કથાય સન્નિસીદામ. એવં ખો મયં, ભન્તે, અપ્પમત્તા આતાપિનો પહિતત્તા વિહરામા’’તિ.

૨૪૧. ‘‘સાધુ, સાધુ, અનુરુદ્ધા! અત્થિ પન વો, અનુરુદ્ધા, એવં અપ્પમત્તાનં આતાપીનં પહિતત્તાનં વિહરતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ? ‘‘ઇધ મયં, ભન્તે, અપ્પમત્તા આતાપિનો પહિતત્તા વિહરન્તા ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સો ખો પન નો ઓભાસો નચિરસ્સેવ અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં; તઞ્ચ નિમિત્તં નપ્પટિવિજ્ઝામા’’તિ.

‘‘તં ખો પન વો, અનુરુદ્ધા, નિમિત્તં પટિવિજ્ઝિતબ્બં. અહમ્પિ સુદં, અનુરુદ્ધા, પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધો બોધિસત્તોવ સમાનો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સો ખો પન મે ઓભાસો નચિરસ્સેવ અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો હેતુ કો પચ્ચયો યેન મે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાન’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘વિચિકિચ્છા ખો મે ઉદપાદિ, વિચિકિચ્છાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા, અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સો ખો પન મે ઓભાસો નચિરસ્સેવ અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો હેતુ કો પચ્ચયો યેન મે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાન’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘અમનસિકારો ખો મે ઉદપાદિ, અમનસિકારાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ન અમનસિકારો’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘થિનમિદ્ધં ખો મે ઉદપાદિ, થિનમિદ્ધાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ન અમનસિકારો ન થિનમિદ્ધ’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘છમ્ભિતત્તં ખો મે ઉદપાદિ, છમ્ભિતત્તાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સેય્યથાપિ, અનુરુદ્ધા, પુરિસો અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો, તસ્સ ઉભતોપસ્સે વટ્ટકા [વધકા (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉપ્પતેય્યું, તસ્સ તતોનિદાનં છમ્ભિતત્તં ઉપ્પજ્જેય્ય; એવમેવ ખો મે, અનુરુદ્ધા, છમ્ભિતત્તં ઉદપાદિ, છમ્ભિતત્તાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ન અમનસિકારો ન થિનમિદ્ધં ન છમ્ભિતત્ત’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘ઉપ્પિલં [ઉબ્બિલ્લં (સી. પી.), ઉબ્બિલં (સ્યા. કં.)] ખો મે ઉદપાદિ, ઉપ્પિલાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સેય્યથાપિ, અનુરુદ્ધા, પુરિસો એકં નિધિમુખં ગવેસન્તો સકિદેવ પઞ્ચનિધિમુખાનિ અધિગચ્છેય્ય, તસ્સ તતોનિદાનં ઉપ્પિલં ઉપ્પજ્જેય્ય; એવમેવ ખો મે, અનુરુદ્ધા, ઉપ્પિલં ઉદપાદિ, ઉપ્પિલાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન અમનસિકારો, ન થિનમિદ્ધં, ન છમ્ભિતત્તં, ન ઉપ્પિલ’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘દુટ્ઠુલ્લં ખો મે ઉદપાદિ, દુટ્ઠુલ્લાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન અમનસિકારો, ન થિનમિદ્ધં, ન છમ્ભિતત્તં, ન ઉપ્પિલં, ન દુટ્ઠુલ્લ’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘અચ્ચારદ્ધવીરિયં ખો મે ઉદપાદિ, અચ્ચારદ્ધવીરિયાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સેય્યથાપિ, અનુરુદ્ધા, પુરિસો ઉભોહિ હત્થેહિ વટ્ટકં ગાળ્હં ગણ્હેય્ય, સો તત્થેવ પતમેય્ય [મતમેય્ય (બહૂસુ) પ + તં + એય્ય = પતમેય્ય-ઇતિ પદવિભાગો]; એવમેવ ખો મે, અનુરુદ્ધા, અચ્ચારદ્ધવીરિયં ઉદપાદિ, અચ્ચારદ્ધવીરિયાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન અમનસિકારો, ન થિનમિદ્ધં, ન છમ્ભિતત્તં, ન ઉપ્પિલં, ન દુટ્ઠુલ્લં, ન અચ્ચારદ્ધવીરિય’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘અતિલીનવીરિયં ખો મે ઉદપાદિ, અતિલીનવીરિયાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સેય્યથાપિ, અનુરુદ્ધા, પુરિસો વટ્ટકં સિથિલં ગણ્હેય્ય, સો તસ્સ હત્થતો ઉપ્પતેય્ય; એવમેવ ખો મે, અનુરુદ્ધા, અતિલીનવીરિયં ઉદપાદિ, અતિલીનવીરિયાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન અમનસિકારો, ન થિનમિદ્ધં, ન છમ્ભિતત્તં, ન ઉપ્પિલં, ન દુટ્ઠુલ્લં, ન અચ્ચારદ્ધવીરિયં, ન અતિલીનવીરિય’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘અભિજપ્પા ખો મે ઉદપાદિ, અભિજપ્પાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન અમનસિકારો, ન થિનમિદ્ધં, ન છમ્ભિતત્તં, ન ઉપ્પિલં, ન દુટ્ઠુલ્લં, ન અચ્ચારદ્ધવીરિયં, ન અતિલીનવીરિયં, ન અભિજપ્પા’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા…પે… તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘નાનત્તસઞ્ઞા ખો મે ઉદપાદિ, નાનત્તસઞ્ઞાધિકરણઞ્ચ પન મે સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન અમનસિકારો, ન થિનમિદ્ધં, ન છમ્ભિતત્તં, ન ઉપ્પિલં, ન દુટ્ઠુલ્લં, ન અચ્ચારદ્ધવીરિયં, ન અતિલીનવીરિયં, ન અભિજપ્પા, ન નાનત્તસઞ્ઞા’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા, અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સો ખો પન મે ઓભાસો નચિરસ્સેવ અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. તસ્સ મય્હં અનુરુદ્ધા એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો હેતુ કો પચ્ચયો યેન મે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાન’ન્તિ. તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘અતિનિજ્ઝાયિતત્તં ખો મે રૂપાનં ઉદપાદિ, અતિનિજ્ઝાયિતત્તાધિકરણઞ્ચ પન મે રૂપાનં સમાધિ ચવિ. સમાધિમ્હિ ચુતે ઓભાસો અન્તરધાયતિ દસ્સનઞ્ચ રૂપાનં. સોહં તથા કરિસ્સામિ યથા મે પુન ન વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, ન અમનસિકારો, ન થિનમિદ્ધં, ન છમ્ભિતત્તં, ન ઉપ્પિલં, ન દુટ્ઠુલ્લં, ન અચ્ચારદ્ધવીરિયં, ન અતિલીનવીરિયં, ન અભિજપ્પા, ન નાનત્તસઞ્ઞા, ન અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાન’’’ન્તિ.

૨૪૨. ‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા, ‘વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘અમનસિકારો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અમનસિકારં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘ઉપ્પિલં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા ઉપ્પિલં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘દુટ્ઠુલ્લં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા દુટ્ઠુલ્લં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘અચ્ચારદ્ધવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અચ્ચારદ્ધવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘અતિલીનવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અતિલીનવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘અભિજપ્પા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અભિજપ્પં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘નાનત્તસઞ્ઞા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા નાનત્તસઞ્ઞં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં, ‘અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહિં.

૨૪૩. ‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા, અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્હિ ખો સઞ્જાનામિ, ન ચ રૂપાનિ પસ્સામિ; રૂપાનિ હિ ખો પસ્સામિ, ન ચ ઓભાસં સઞ્જાનામિ – ‘કેવલમ્પિ રત્તિં, કેવલમ્પિ દિવં [દિવસં (સી. સ્યા. કં. પી.)], કેવલમ્પિ રત્તિન્દિવં’ [રત્તિદિવં (ક.)]. તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો હેતુ કો પચ્ચયો ય્વાહં ઓભાસઞ્હિ ખો સઞ્જાનામિ ન ચ રૂપાનિ પસ્સામિ; રૂપાનિ હિ ખો [ખો તસ્મિં સમયે (સી. ક.)] પસ્સામિ ન ચ ઓભાસં સઞ્જાનામિ – કેવલમ્પિ રત્તિં, કેવલમ્પિ દિવં, કેવલમ્પિ રત્તિન્દિવ’ન્તિ. તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘યસ્મિઞ્હિ ખો અહં સમયે રૂપનિમિત્તં અમનસિકરિત્વા ઓભાસનિમિત્તં મનસિ કરોમિ, ઓભાસઞ્હિ ખો તસ્મિં સમયે સઞ્જાનામિ, ન ચ રૂપાનિ પસ્સામિ. યસ્મિં પનાહં સમયે ઓભાસનિમિત્તં અમનસિકરિત્વા રૂપનિમિત્તં મનસિ કરોમિ, રૂપાનિ હિ ખો તસ્મિં સમયે પસ્સામિ ન ચ ઓભાસં સઞ્જાનામિ – કેવલમ્પિ રત્તિં, કેવલમ્પિ દિવં, કેવલમ્પિ રત્તિન્દિવ’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા, અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો પરિત્તઞ્ચેવ ઓભાસં સઞ્જાનામિ, પરિત્તાનિ ચ રૂપાનિ પસ્સામિ; અપ્પમાણઞ્ચેવ ઓભાસં સઞ્જાનામિ, અપ્પમાણાનિ ચ રૂપાનિ પસ્સામિ – કેવલમ્પિ રત્તિં, કેવલમ્પિ દિવં, કેવલમ્પિ રત્તિન્દિવં. તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો હેતુ કો પચ્ચયો ય્વાહં પરિત્તઞ્ચેવ ઓભાસં સઞ્જાનામિ, પરિત્તાનિ ચ રૂપાનિ પસ્સામિ; અપ્પમાણઞ્ચેવ ઓભાસં સઞ્જાનામિ, અપ્પમાણાનિ ચ રૂપાનિ પસ્સામિ – કેવલમ્પિ રત્તિં, કેવલમ્પિ દિવં, કેવલમ્પિ રત્તિન્દિવ’ન્તિ. તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘યસ્મિં ખો મે સમયે પરિત્તો સમાધિ હોતિ, પરિત્તં મે તસ્મિં સમયે ચક્ખુ હોતિ. સોહં પરિત્તેન ચક્ખુના પરિત્તઞ્ચેવ ઓભાસં સઞ્જાનામિ, પરિત્તાનિ ચ રૂપાનિ પસ્સામિ. યસ્મિં પન મે સમયે અપ્પમાણો સમાધિ હોતિ, અપ્પમાણં મે તસ્મિં સમયે ચક્ખુ હોતિ. સોહં અપ્પમાણેન ચક્ખુના અપ્પમાણઞ્ચેવ ઓભાસં સઞ્જાનામિ, અપ્પમાણાનિ ચ રૂપાનિ પસ્સામિ – કેવલમ્પિ રત્તિં, કેવલમ્પિ દિવં, કેવલમ્પિ રત્તિન્દિવ’’’ન્તિ.

૨૪૪. યતો ખો મે, અનુરુદ્ધા, ‘વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘અમનસિકારો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અમનસિકારો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘ઉપ્પિલં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા ઉપ્પિલં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘દુટ્ઠુલ્લં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા દુટ્ઠુલ્લં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘અચ્ચારદ્ધવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અચ્ચારદ્ધવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘અતિલીનવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અતિલીનવીરિયં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘અભિજપ્પા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અભિજપ્પા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘નાનત્તસઞ્ઞા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા નાનત્તસઞ્ઞા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ, ‘અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’તિ – ઇતિ વિદિત્વા અતિનિજ્ઝાયિતત્તં રૂપાનં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો અહોસિ.

૨૪૫. ‘‘તસ્સ મય્હં, અનુરુદ્ધા, એતદહોસિ – ‘યે ખો મે ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા તે મે પહીના. હન્દ, દાનાહં તિવિધેન સમાધિં ભાવેમી’તિ [ભાવેસિન્તિ (સી. સ્યા. કં.)]. સો ખો અહં, અનુરુદ્ધા, સવિતક્કમ્પિ સવિચારં સમાધિં ભાવેસિં [ભાવેમિ (ક.)], અવિતક્કમ્પિ વિચારમત્તં સમાધિં ભાવેસિં, અવિતક્કમ્પિ અવિચારં સમાધિં ભાવેસિં, સપ્પીતિકમ્પિ સમાધિં ભાવેસિં, નિપ્પીતિકમ્પિ સમાધિં ભાવેસિં, સાતસહગતમ્પિ સમાધિં ભાવેસિં, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ સમાધિં ભાવેસિં. યતો ખો મે, અનુરુદ્ધા, સવિતક્કોપિ સવિચારો સમાધિ ભાવિતો અહોસિ, અવિતક્કોપિ વિચારમત્તો સમાધિ ભાવિતો અહોસિ, અવિતક્કોપિ અવિચારો સમાધિ ભાવિતો અહોસિ, સપ્પીતિકોપિ સમાધિ ભાવિતો અહોસિ, નિપ્પીતિકોપિ સમાધિ ભાવિતો અહોસિ, સાતસહગતોપિ સમાધિ ભાવિતો અહોસિ, ઉપેક્ખાસહગતોપિ સમાધિ ભાવિતો અહોસિ. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પા મે ચેતોવિમુત્તિ. અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

ઉપક્કિલેસસુત્તં નિટ્ઠિતં અટ્ઠમં.