૩. સુઞ્ઞતવગ્ગો

૧. ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તં

૧૭૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એકમિદં, ભન્તે, સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ નગરકં નામ સક્યાનં નિગમો. તત્થ મે, ભન્તે, ભગવતો સમ્મુખા સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘સુઞ્ઞતાવિહારેનાહં, આનન્દ, એતરહિ બહુલં વિહરામી’તિ. કચ્ચિ મેતં, ભન્તે, સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિત’’ન્તિ? ‘‘તગ્ઘ તે એતં, આનન્દ, સુસ્સુતં સુગ્ગહિતં સુમનસિકતં સૂપધારિતં. પુબ્બેપાહં [પુબ્બેચાહં (સી. સ્યા. કં. પી.)], આનન્દ, એતરહિપિ [એતરહિ ચ (સબ્બત્થ)] સુઞ્ઞતાવિહારેન બહુલં વિહરામિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, અયં મિગારમાતુપાસાદો સુઞ્ઞો હત્થિગવસ્સવળવેન, સુઞ્ઞો જાતરૂપરજતેન, સુઞ્ઞો ઇત્થિપુરિસસન્નિપાતેન અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – ભિક્ખુસઙ્ઘં પટિચ્ચ એકત્તં; એવમેવ ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા ગામસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા મનુસ્સસઞ્ઞં, અરઞ્ઞસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ અરઞ્ઞસઞ્ઞાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા ગામસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા મનુસ્સસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – અરઞ્ઞસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં ગામસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં મનુસ્સસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – અરઞ્ઞસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’’’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૭૭. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા મનુસ્સસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા અરઞ્ઞસઞ્ઞં, પથવીસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ પથવીસઞ્ઞાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, આસભચમ્મં સઙ્કુસતેન સુવિહતં વિગતવલિકં; એવમેવ ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ યં ઇમિસ્સા પથવિયા ઉક્કૂલવિક્કૂલં નદીવિદુગ્ગં ખાણુકણ્ટકટ્ઠાનં પબ્બતવિસમં તં સબ્બં [સબ્બં (ક.)] અમનસિકરિત્વા પથવીસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ પથવીસઞ્ઞાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા મનુસ્સસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા અરઞ્ઞસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – પથવીસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં મનુસ્સસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં અરઞ્ઞસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – પથવીસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૭૮. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા અરઞ્ઞસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા પથવીસઞ્ઞં, આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા અરઞ્ઞસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા પથવીસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં અરઞ્ઞસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં પથવીસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૭૯. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા પથવીસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા પથવીસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં પથવીસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૮૦. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૮૧. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ એકત્ત’ન્તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૮૨. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં, અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ અનિમિત્તે ચેતોસમાધિમ્હિ ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ સળાયતનિકં જીવિતપચ્ચયા’તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાયા’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ સળાયતનિકં જીવિતપચ્ચયા’તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૮૩. ‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુ અમનસિકરિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં, અમનસિકરિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞં, અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં પટિચ્ચ મનસિ કરોતિ એકત્તં. તસ્સ અનિમિત્તે ચેતોસમાધિમ્હિ ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘અયમ્પિ ખો અનિમિત્તો ચેતોસમાધિ અભિસઙ્ખતો અભિસઞ્ચેતયિતો’. ‘યં ખો પન કિઞ્ચિ અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિતં તદનિચ્ચં નિરોધધમ્મ’ન્તિ પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘યે અસ્સુ દરથા કામાસવં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા ભવાસવં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, યે અસ્સુ દરથા અવિજ્જાસવં પટિચ્ચ તેધ ન સન્તિ, અત્થિ ચેવાયં દરથમત્તા યદિદં – ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ સળાયતનિકં જીવિતપચ્ચયા’તિ. સો ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં કામાસવેના’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં ભવાસવેના’તિ પજાનાતિ, ‘સુઞ્ઞમિદં સઞ્ઞાગતં અવિજ્જાસવેના’તિ પજાનાતિ, ‘અત્થિ ચેવિદં અસુઞ્ઞતં યદિદં – ઇમમેવ કાયં પટિચ્ચ સળાયતનિકં જીવિતપચ્ચયા’તિ. ઇતિ યઞ્હિ ખો તત્થ ન હોતિ તેન તં સુઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ, યં પન તત્થ અવસિટ્ઠં હોતિ તં ‘સન્તમિદં અત્થી’તિ પજાનાતિ. એવમ્પિસ્સ એસા, આનન્દ, યથાભુચ્ચા અવિપલ્લત્થા પરિસુદ્ધા પરમાનુત્તરા સુઞ્ઞતાવક્કન્તિ ભવતિ.

૧૮૪. ‘‘યેપિ હિ કેચિ, આનન્દ, અતીતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા પરિસુદ્ધં પરમાનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિંસુ, સબ્બે તે ઇમંયેવ પરિસુદ્ધં પરમાનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિંસુ. યેપિ [યે (સી. પી.)] હિ કેચિ, આનન્દ, અનાગતમદ્ધાનં સમણા વા બ્રાહ્મણા વા પરિસુદ્ધં પરમાનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ઇમંયેવ પરિસુદ્ધં પરમાનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સન્તિ. યેપિ [યે (સી. પી.)] હિ કેચિ, આનન્દ, એતરહિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા પરિસુદ્ધં પરમાનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ, સબ્બે તે ઇમંયેવ પરિસુદ્ધં પરમાનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. તસ્માતિહ, આનન્દ, ‘પરિસુદ્ધં પરમાનુત્તરં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામા’તિ [વિહરિસ્સામીતિ (પી. ક.)] – એવઞ્હિ વો [તે (ક.)], આનન્દ, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.

૨. મહાસુઞ્ઞતસુત્તં

૧૮૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કપિલવત્થું પિણ્ડાય પાવિસિ. કપિલવત્થુસ્મિં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન કાળખેમકસ્સ સક્કસ્સ વિહારો તેનુપસઙ્કમિ દિવાવિહારાય. તેન ખો પન સમયેન કાળખેમકસ્સ સક્કસ્સ વિહારે સમ્બહુલાનિ સેનાસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ. અદ્દસા ખો ભગવા કાળખેમકસ્સ સક્કસ્સ વિહારે સમ્બહુલાનિ સેનાસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. દિસ્વાન ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘સમ્બહુલાનિ ખો કાળખેમકસ્સ સક્કસ્સ વિહારે સેનાસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. સમ્બહુલા નુ ખો ઇધ ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ.

૧૮૬. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા આનન્દો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઘટાય સક્કસ્સ વિહારે ચીવરકમ્મં કરોતિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ઘટાય સક્કસ્સ વિહારો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘સમ્બહુલાનિ ખો, આનન્દ, કાળખેમકસ્સ સક્કસ્સ વિહારે સેનાસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. સમ્બહુલા નુ ખો એત્થ ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ? ‘‘સમ્બહુલાનિ, ભન્તે, કાળખેમકસ્સ સક્કસ્સ વિહારે સેનાસનાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. સમ્બહુલા ભિક્ખૂ એત્થ વિહરન્તિ. ચીવરકારસમયો નો, ભન્તે, વત્તતી’’તિ.

‘‘ન ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ સોભતિ સઙ્ગણિકારામો સઙ્ગણિકરતો સઙ્ગણિકારામતં અનુયુત્તો ગણારામો ગણરતો ગણસમ્મુદિતો. સો વતાનન્દ, ભિક્ખુ સઙ્ગણિકારામો સઙ્ગણિકરતો સઙ્ગણિકારામતં અનુયુત્તો ગણારામો ગણરતો ગણસમ્મુદિતો યં તં નેક્ખમ્મસુખં પવિવેકસુખં ઉપસમસુખં સમ્બોધિસુખં [સમ્બોધસુખં (સી. પી.), સમ્બોધસુખં ચિત્તેકગ્ગતાસુખં (ક.) ઉપરિ અરણવિભઙ્ગસુત્તે પન સમ્બોધિસુખન્ત્વેવ દિસ્સતિ] તસ્સ સુખસ્સ નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યો ચ ખો સો, આનન્દ, ભિક્ખુ એકો ગણસ્મા વૂપકટ્ઠો વિહરતિ તસ્સેતં ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં યં તં નેક્ખમ્મસુખં પવિવેકસુખં ઉપસમસુખં સમ્બોધિસુખં તસ્સ સુખસ્સ નિકામલાભી ભવિસ્સતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભીતિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

‘‘સો વતાનન્દ, ભિક્ખુ સઙ્ગણિકારામો સઙ્ગણિકરતો સઙ્ગણિકારામતં અનુયુત્તો ગણારામો ગણરતો ગણસમ્મુદિતો સામાયિકં વા કન્તં ચેતોવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતિ અસામાયિકં વા અકુપ્પન્તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યો ચ ખો સો, આનન્દ, ભિક્ખુ એકો ગણસ્મા વૂપકટ્ઠો વિહરતિ તસ્સેતં ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં સામાયિકં વા કન્તં ચેતોવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતિ અસામાયિકં વા અકુપ્પન્તિ – ઠાનમેતં વિજ્જતિ.

‘‘નાહં, આનન્દ, એકં રૂપમ્પિ [એકરૂપમ્પિ (સી.)] સમનુપસ્સામિ યત્થ રત્તસ્સ યથાભિરતસ્સ રૂપસ્સ વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ન ઉપ્પજ્જેય્યું સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા.

૧૮૭. ‘‘અયં ખો પનાનન્દ, વિહારો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો યદિદં – સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું [વિહરતં (ક. સી.), વિહરતિ (સ્યા. કં. ક.)]. તત્ર ચે, આનન્દ, તથાગતં ઇમિના વિહારેન વિહરન્તં ભવન્તિ [ભગવન્તં (સી. સ્યા. કં. ક.)] ઉપસઙ્કમિતારો ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો રાજાનો રાજમહામત્તા તિત્થિયા તિત્થિયસાવકા. તત્રાનન્દ, તથાગતો વિવેકનિન્નેનેવ ચિત્તેન વિવેકપોણેન વિવેકપબ્ભારેન વૂપકટ્ઠેન નેક્ખમ્માભિરતેન બ્યન્તીભૂતેન સબ્બસો આસવટ્ઠાનીયેહિ ધમ્મેહિ અઞ્ઞદત્થુ ઉય્યોજનિકપટિસંયુત્તંયેવ કથં કત્તા હોતિ. તસ્માતિહાનન્દ, ભિક્ખુ ચેપિ આકઙ્ખેય્ય – ‘અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’ન્તિ, તેનાનન્દ, ભિક્ખુના અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બં સન્નિસાદેતબ્બં એકોદિ કાતબ્બં સમાદહાતબ્બં.

૧૮૮. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, ભિક્ખુ અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતિ સન્નિસાદેતિ એકોદિં કરોતિ [એકોદિકરોતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] સમાદહતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… દુતિયં ઝાનં… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતિ સન્નિસાદેતિ એકોદિં કરોતિ સમાદહતિ. સો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ. તસ્સ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો સુઞ્ઞતાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ. એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ખો મે મનસિકરોતો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સો બહિદ્ધા સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ…પે… સો અજ્ઝત્તબહિદ્ધા સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ …પે… સો આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ. તસ્સ આનેઞ્જં મનસિકરોતો આનેઞ્જાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ. એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘આનેઞ્જં ખો મે મનસિકરોતો આનેઞ્જાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

‘‘તેનાનન્દ, ભિક્ખુના તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતબ્બં સન્નિસાદેતબ્બં એકોદિ કાતબ્બં સમાદહાતબ્બં. સો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ. તસ્સ અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિકરોતો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં ખો મે મનસિકરોતો અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સો બહિદ્ધા સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ…પે… સો અજ્ઝત્તબહિદ્ધા સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ…પે… સો આનેઞ્જં મનસિ કરોતિ. તસ્સ આનેઞ્જં મનસિકરોતો આનેઞ્જાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘આનેઞ્જં ખો મે મનસિકરોતો આનેઞ્જાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

૧૮૯. ‘‘તસ્સ ચે, આનન્દ, ભિક્ખુનો ઇમિના વિહારેન વિહરતો ચઙ્કમાય ચિત્તં નમતિ, સો ચઙ્કમતિ – ‘એવં મં ચઙ્કમન્તં નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. તસ્સ ચે, આનન્દ, ભિક્ખુનો ઇમિના વિહારેન વિહરતો ઠાનાય ચિત્તં નમતિ, સો તિટ્ઠતિ – ‘એવં મં ઠિતં નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. તસ્સ ચે, આનન્દ, ભિક્ખુનો ઇમિના વિહારેન વિહરતો નિસજ્જાય ચિત્તં નમતિ, સો નિસીદતિ – ‘એવં મં નિસિન્નં નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. તસ્સ ચે, આનન્દ, ભિક્ખુનો ઇમિના વિહારેન વિહરતો સયનાય ચિત્તં નમતિ, સો સયતિ – ‘એવં મં સયન્તં નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

‘‘તસ્સ ચે, આનન્દ, ભિક્ખુનો ઇમિના વિહારેન વિહરતો કથાય [ભસ્સાય (સી.), ભાસાય (સ્યા. કં. પી.)] ચિત્તં નમતિ, સો – ‘યાયં કથા હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસંહિતા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ, સેય્યથિદં – રાજકથા ચોરકથા મહામત્તકથા સેનાકથા ભયકથા યુદ્ધકથા અન્નકથા પાનકથા વત્થકથા સયનકથા માલાકથા ગન્ધકથા ઞાતિકથા યાનકથા ગામકથા નિગમકથા નગરકથા જનપદકથા ઇત્થિકથા સુરાકથા વિસિખાકથા કુમ્ભટ્ઠાનકથા પુબ્બપેતકથા નાનત્તકથા લોકક્ખાયિકા સમુદ્દક્ખાયિકા ઇતિભવાભવકથા ઇતિ વા ઇતિ – એવરૂપિં કથં ન કથેસ્સામી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. યા ચ ખો અયં, આનન્દ, કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિનીવરણસપ્પાયા [ચેતોવિચારણસપ્પાયા (સી. સ્યા. કં.), ચેતોવિવરણસપ્પાયા (પી.)] એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા ઇતિ – ‘એવરૂપિં કથં કથેસ્સામી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

‘‘તસ્સ ચે, આનન્દ, ભિક્ખુનો ઇમિના વિહારેન વિહરતો વિતક્કાય ચિત્તં નમતિ, સો – ‘યે તે વિતક્કા હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસંહિતા ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તન્તિ, સેય્યથિદં – કામવિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો ઇતિ એવરૂપે વિતક્કે [એવરૂપેન વિતક્કેન (સી. સ્યા. કં. ક.)] ન વિતક્કેસ્સામી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. યે ચ ખો ઇમે, આનન્દ, વિતક્કા અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યન્તિ તક્કરસ્સ સમ્માદુક્ખક્ખયાય, સેય્યથિદં – નેક્ખમ્મવિતક્કો અબ્યાપાદવિતક્કો અવિહિંસાવિતક્કો ઇતિ – ‘એવરૂપે વિતક્કે [એવરૂપેન વિતક્કેન (ક.)] વિતક્કેસ્સામી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

૧૯૦. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, આનન્દ, કામગુણા. કતમે પઞ્ચ? ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા – ઇમે ખો, આનન્દ, પઞ્ચ કામગુણા યત્થ ભિક્ખુના અભિક્ખણં સકં ચિત્તં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘અત્થિ નુ ખો મે ઇમેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા આયતને ઉપ્પજ્જતિ ચેતસો સમુદાચારો’તિ? સચે, આનન્દ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં પજાનાતિ – ‘અત્થિ ખો મે ઇમેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા આયતને ઉપ્પજ્જતિ ચેતસો સમુદાચારો’તિ, એવં સન્તમેતં [એવં સન્તં (અટ્ઠ.)], આનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘યો ખો ઇમેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગો સો મે નપ્પહીનો’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. સચે પનાનન્દ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં પજાનાતિ – ‘નત્થિ ખો મે ઇમેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા આયતને ઉપ્પજ્જતિ ચેતસો સમુદાચારો’તિ, એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘યો ખો ઇમેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ છન્દરાગો સો મે પહીનો’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

૧૯૧. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, આનન્દ, ઉપાદાનક્ખન્ધા યત્થ ભિક્ખુના ઉદયબ્બયાનુપસ્સિના વિહાતબ્બં – ‘ઇતિ રૂપં ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વેદના… ઇતિ સઞ્ઞા… ઇતિ સઙ્ખારા… ઇતિ વિઞ્ઞાણં ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. તસ્સ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિનો વિહરતો યો પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અસ્મિમાનો સો પહીયતિ. એવં સન્તમેતં, આનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘યો ખો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અસ્મિમાનો સો મે પહીનો’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ઇમે ખો તે, આનન્દ, ધમ્મા એકન્તકુસલા કુસલાયાતિકા [ધમ્મા એકન્તકુસલાયતિકા (સબ્બત્થ) અટ્ઠકથાટીકા ઓલોકેતબ્બા] અરિયા લોકુત્તરા અનવક્કન્તા પાપિમતા. તં કિં મઞ્ઞસિ, આનન્દ, કં અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો અરહતિ સાવકો સત્થારં અનુબન્ધિતું અપિ પણુજ્જમાનો’’તિ [અપિ પનુજ્જમાનોપીતિ (ક. સી.), અપિ પયુજ્જમાનોતિ (સ્યા. કં. પી.)]? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

૧૯૨. ‘‘ન ખો, આનન્દ, અરહતિ સાવકો સત્થારં અનુબન્ધિતું, યદિદં સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં તસ્સ હેતુ [વેય્યાકરણસ્સ હેતુ (ક.)]. તં કિસ્સ હેતુ? દીઘરત્તસ્સ [દીઘરત્તં + અસ્સાતિ પદચ્છેદો] હિ તે, આનન્દ, ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા. યા ચ ખો અયં, આનન્દ, કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિનીવરણસપ્પાયા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમા અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ, સેય્યથિદં – અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા – એવરૂપિયા ખો, આનન્દ, કથાય હેતુ અરહતિ સાવકો સત્થારં અનુબન્ધિતું અપિ પણુજ્જમાનો.

‘‘એવં સન્તે ખો, આનન્દ, આચરિયૂપદ્દવો હોતિ, એવં સન્તે અન્તેવાસૂપદ્દવો હોતિ, એવં સન્તે બ્રહ્મચારૂપદ્દવો હોતિ.

૧૯૩. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, આચરિયૂપદ્દવો હોતિ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો સત્થા વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. તસ્સ તથાવૂપકટ્ઠસ્સ વિહરતો અન્વાવત્તન્તિ [અન્વાવટ્ટન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. સો અન્વાવત્તન્તેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમેસુ ચેવ જાનપદેસુ ચ મુચ્છં નિકામયતિ [મુચ્છતિ કામયતિ (સી. પી.) અટ્ઠકથાયં પન ન તથા દિસ્સતિ], ગેધં આપજ્જતિ, આવત્તતિ બાહુલ્લાય. અયં વુચ્ચતાનન્દ, ઉપદ્દવો [ઉપદ્દુતો (સી. પી.)] આચરિયો. આચરિયૂપદ્દવેન અવધિંસુ નં પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા [પોનોભવિકા (સી. પી.)] સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા. એવં ખો, આનન્દ, આચરિયૂપદ્દવો હોતિ.

૧૯૪. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અન્તેવાસૂપદ્દવો હોતિ? તસ્સેવ ખો પનાનન્દ, સત્થુ સાવકો તસ્સ સત્થુ વિવેકમનુબ્રૂહયમાનો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. તસ્સ તથાવૂપકટ્ઠસ્સ વિહરતો અન્વાવત્તન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. સો અન્વાવત્તન્તેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમેસુ ચેવ જાનપદેસુ ચ મુચ્છં નિકામયતિ, ગેધં આપજ્જતિ, આવત્તતિ બાહુલ્લાય. અયં વુચ્ચતાનન્દ, ઉપદ્દવો અન્તેવાસી. અન્તેવાસૂપદ્દવેન અવધિંસુ નં પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા. એવં ખો, આનન્દ, અન્તેવાસૂપદ્દવો હોતિ.

૧૯૫. ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, બ્રહ્મચારૂપદ્દવો હોતિ? ઇધાનન્દ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. તસ્સ તથાવૂપકટ્ઠસ્સ વિહરતો અન્વાવત્તન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. સો અન્વાવત્તન્તેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમેસુ ચેવ જાનપદેસુ ચ ન મુચ્છં નિકામયતિ, ન ગેધં આપજ્જતિ, ન આવત્તતિ બાહુલ્લાય. તસ્સેવ ખો પનાનન્દ, સત્થુ સાવકો તસ્સ સત્થુ વિવેકમનુબ્રૂહયમાનો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. તસ્સ તથાવૂપકટ્ઠસ્સ વિહરતો અન્વાવત્તન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. સો અન્વાવત્તન્તેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ નેગમેસુ ચેવ જાનપદેસુ ચ મુચ્છં નિકામયતિ, ગેધં આપજ્જતિ, આવત્તતિ બાહુલ્લાય. અયં વુચ્ચતાનન્દ, ઉપદ્દવો બ્રહ્મચારી. બ્રહ્મચારૂપદ્દવેન અવધિંસુ નં પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોબ્ભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા. એવં ખો, આનન્દ, બ્રહ્મચારૂપદ્દવો હોતિ.

‘‘તત્રાનન્દ, યો ચેવાયં આચરિયૂપદ્દવો, યો ચ અન્તેવાસૂપદ્દવો અયં તેહિ બ્રહ્મચારૂપદ્દવો દુક્ખવિપાકતરો ચેવ કટુકવિપાકતરો ચ, અપિ ચ વિનિપાતાય સંવત્તતિ.

૧૯૬. ‘‘તસ્માતિહ મં, આનન્દ, મિત્તવતાય સમુદાચરથ, મા સપત્તવતાય. તં વો ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સત્થારં સાવકા સપત્તવતાય સમુદાચરન્તિ, નો મિત્તવતાય? ઇધાનન્દ, સત્થા સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ અનુકમ્પકો હિતેસી અનુકમ્પં ઉપાદાય – ‘ઇદં વો હિતાય, ઇદં વો સુખાયા’તિ. તસ્સ સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ, ન સોતં ઓદહન્તિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, વોક્કમ્મ ચ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. એવં ખો, આનન્દ, સત્થારં સાવકા સપત્તવતાય સમુદાચરન્તિ, નો મિત્તવતાય.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સત્થારં સાવકા મિત્તવતાય સમુદાચરન્તિ, નો સપત્તવતાય? ઇધાનન્દ, સત્થા સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ અનુકમ્પકો હિતેસી અનુકમ્પં ઉપાદાય – ‘ઇદં વો હિતાય, ઇદં વો સુખાયા’તિ. તસ્સ સાવકા સુસ્સૂસન્તિ, સોતં ઓદહન્તિ, અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, ન ચ વોક્કમ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. એવં ખો, આનન્દ, સત્થારં સાવકા મિત્તવતાય સમુદાચરન્તિ, નો સપત્તવતાય.

‘‘તસ્માતિહ મં, આનન્દ, મિત્તવતાય સમુદાચરથ, મા સપત્તવતાય. તં વો ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. ન વો અહં, આનન્દ, તથા પરક્કમિસ્સામિ યથા કુમ્ભકારો આમકે આમકમત્તે. નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાહં, આનન્દ, વક્ખામિ; પવય્હ પવય્હ, આનન્દ, વક્ખામિ [પવય્હ પવય્હ (સી. પી.), પગ્ગય્હ પગ્ગય્હ આનન્દ વક્ખામિ (ક.)]. યો સારો સો ઠસ્સતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

મહાસુઞ્ઞતસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.

૩. અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તં

૧૯૭. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં ઉપટ્ઠાનસાલાયં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો, તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા, યત્ર હિ નામ તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાનિસ્સતિ [અનુસ્સરિસ્સતિ જાનિસ્સતિ (ક.)] – ‘એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપિ, ‘એવંનામા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપિ, ‘એવંગોત્તા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપિ, ‘એવંસીલા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપિ, ‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપિ, ‘એવંપઞ્ઞા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપિ, ‘એવંવિહારી તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપિ, ‘એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું’ ઇતિપી’’તિ! એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયા ચેવ, આવુસો, તથાગતા અચ્છરિયધમ્મસમન્નાગતા ચ; અબ્ભુતા ચેવ, આવુસો, તથાગતા અબ્ભુતધમ્મસમન્નાગતા ચા’’તિ. અયઞ્ચ હિદં તેસં ભિક્ખૂનં અન્તરાકથા વિપ્પકતા હોતિ.

૧૯૮. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના, કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ? ‘‘ઇધ, ભન્તે, અમ્હાકં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં ઉપટ્ઠાનસાલાયં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો, તથાગતસ્સ મહિદ્ધિકતા મહાનુભાવતા, યત્ર હિ નામ તથાગતો અતીતે બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે છિન્નપપઞ્ચે છિન્નવટુમે પરિયાદિન્નવટ્ટે સબ્બદુક્ખવીતિવત્તે જાનિસ્સતિ – એવંજચ્ચા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપિ, એવંનામા… એવંગોત્તા… એવંસીલા… એવંધમ્મા.. એવંપઞ્ઞા… એવંવિહારી… એવંવિમુત્તા તે ભગવન્તો અહેસું ઇતિપી’તિ! એવં વુત્તે, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો અમ્હે એતદવોચ – ‘અચ્છરિયા ચેવ, આવુસો, તથાગતા અચ્છરિયધમ્મસમન્નાગતા ચ, અબ્ભુતા ચેવ, આવુસો, તથાગતા અબ્ભુતધમ્મસમન્નાગતા ચા’તિ. અયં ખો નો, ભન્તે, અન્તરાકથા વિપ્પકતા; અથ ભગવા અનુપ્પત્તો’’તિ.

૧૯૯. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘તસ્માતિહ તં, આનન્દ, ભિય્યોસોમત્તાય પટિભન્તુ તથાગતસ્સ અચ્છરિયા અબ્ભુતધમ્મા’’તિ [અબ્ભુતા ધમ્માતિ (?)].

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘સતો સમ્પજાનો, આનન્દ, બોધિસત્તો તુસિતં કાયં ઉપપજ્જી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે, સતો સમ્પજાનો બોધિસત્તો તુસિતં કાયં ઉપપજ્જિ ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘સતો સમ્પજાનો, આનન્દ, બોધિસત્તો તુસિતે કાયે અટ્ઠાસી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે, સતો સમ્પજાનો બોધિસત્તો તુસિતે કાયે અટ્ઠાસિ ઇદંપાહં [ઇદંપહં (સી. સ્યા. કં. પી.)], ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૦. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યાવતાયુકં, આનન્દ, બોધિસત્તો તુસિતે કાયે અટ્ઠાસી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે, યાવતાયુકં બોધિસત્તો તુસિતે કાયે અટ્ઠાસિ ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘સતો સમ્પજાનો, આનન્દ, બોધિસત્તો તુસિતા, કાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે, સતો સમ્પજાનો બોધિસત્તો તુસિતા કાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમિ ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૧. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો તુસિતા કાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતિ, અથ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યાપિ તા લોકન્તરિકા અઘા અસંવુતા અન્ધકારા અન્ધકારતિમિસા, યત્થપિમે ચન્દિમસૂરિયા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા આભાય નાનુભોન્તિ તત્થપિ અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યેપિ તત્થ સત્તા ઉપપન્ના તેપિ તેનોભાસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્જાનન્તિ – અઞ્ઞેપિ કિર, ભો, સન્તિ સત્તા ઇધૂપપન્નાતિ. અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ અપ્પમાણો ચ ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવ’ન્તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૨. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ચત્તારો દેવપુત્તા ચતુદ્દિસં આરક્ખાય ઉપગચ્છન્તિ – મા નં બોધિસત્તં વા બોધિસત્તમાતરં વા મનુસ્સો વા અમનુસ્સો વા કોચિ વા વિહેઠેસી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૩. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, પકતિયા સીલવતી બોધિસત્તમાતા હોતિ વિરતા પાણાતિપાતા વિરતા અદિન્નાદાના વિરતા કામેસુમિચ્છાચારા વિરતા મુસાવાદા વિરતા સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ન બોધિસત્તમાતુ પુરિસેસુ માનસં ઉપ્પજ્જતિ કામગુણૂપસંહિતં, અનતિક્કમનીયા ચ બોધિસત્તમાતા હોતિ કેનચિ પુરિસેન રત્તચિત્તેના’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, લાભિની બોધિસત્તમાતા હોતિ પઞ્ચન્નં કામગુણાનં. સા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેતી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૪. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ન બોધિસત્તમાતુ કોચિદેવ આબાધો ઉપ્પજ્જતિ; સુખિની બોધિસત્તમાતા હોતિ અકિલન્તકાયા; બોધિસત્તઞ્ચ બોધિસત્તમાતા તિરોકુચ્છિગતં પસ્સતિ સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિયં. સેય્યથાપિ, આનન્દ, મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો. તત્રાસ્સ સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વા. તમેનં ચક્ખુમા પુરિસો હત્થે કરિત્વા પચ્ચવેક્ખેય્ય – અયં ખો મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો, તત્રિદં સુત્તં આવુતં નીલં વા પીતં વા લોહિતં વા ઓદાતં વા પણ્ડુસુત્તં વાતિ. એવમેવ ખો, આનન્દ, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિં ઓક્કન્તો હોતિ, ન બોધિસત્તમાતુ કોચિદેવ આબાધો ઉપ્પજ્જતિ; સુખિની બોધિસત્તમાતા હોતિ અકિલન્તકાયા; બોધિસત્તઞ્ચ બોધિસત્તમાતા તિરોકુચ્છિગતં પસ્સતિ સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિય’ન્તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૫. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘સત્તાહજાતે, આનન્દ, બોધિસત્તે બોધિસત્તમાતા કાલં કરોતિ, તુસિતં કાયં ઉપપજ્જતી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યથા ખો પનાનન્દ, અઞ્ઞા ઇત્થિકા નવ વા દસ વા માસે ગબ્ભં કુચ્છિના પરિહરિત્વા વિજાયન્તિ, ન હેવં બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા વિજાયતિ. દસેવ માસાનિ બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા કુચ્છિના પરિહરિત્વા વિજાયતી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યથા ખો પનાનન્દ, અઞ્ઞા ઇત્થિકા નિસિન્ના વા નિપન્ના વા વિજાયન્તિ, ન હેવં બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા વિજાયતિ. ઠિતાવ બોધિસત્તં બોધિસત્તમાતા વિજાયતી’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, દેવા નં પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તિ પચ્છા મનુસ્સા’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૬. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અપ્પત્તોવ બોધિસત્તો પથવિં હોતિ, ચત્તારો નં દેવપુત્તા પટિગ્ગહેત્વા માતુ પુરતો ઠપેન્તિ – અત્તમના, દેવિ, હોહિ; મહેસક્ખો તે પુત્તો ઉપ્પન્નો’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, વિસદોવ નિક્ખમતિ અમક્ખિતો ઉદેન [ઉદ્દેન (સી. સ્યા. કં. પી.)] અમક્ખિતો સેમ્હેન અમક્ખિતો રુહિરેન અમક્ખિતો કેનચિ અસુચિના સુદ્ધો વિસદો [વિસુદ્ધો (સ્યા.)]. સેય્યથાપિ, આનન્દ, મણિરતનં કાસિકે વત્થે નિક્ખિત્તં નેવ મણિરતનં કાસિકં વત્થં મક્ખેતિ નાપિ કાસિકં વત્થં મણિરતનં મક્ખેતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઉભિન્નં સુદ્ધત્તા. એવમેવ ખો, આનન્દ, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, વિસદોવ નિક્ખમતિ અમક્ખિતો ઉદેન અમક્ખિતો સેમ્હેન અમક્ખિતો રુહિરેન અમક્ખિતો કેનચિ અસુચિના સુદ્ધો વિસદો’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, દ્વે ઉદકસ્સ ધારા અન્તલિક્ખા પાતુભવન્તિ – એકા સીતસ્સ, એકા ઉણ્હસ્સ; યેન બોધિસત્તસ્સ ઉદકકિચ્ચં કરોન્તિ માતુ ચા’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

૨૦૭. ‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘સમ્પતિજાતો, આનન્દ, બોધિસત્તો સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન ગચ્છતિ, સેતમ્હિ છત્તે અનુધારિયમાને, સબ્બા ચ દિસા વિલોકેતિ, આસભિઞ્ચ વાચં ભાસતિ – અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ. અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમિ.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘યદા, આનન્દ, બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતિ, અથ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યાપિ તા લોકન્તરિકા અઘા અસંવુતા અન્ધકારા અન્ધકારતિમિસા યત્થપિમે ચન્દિમસૂરિયા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા આભાય નાનુભોન્તિ તત્થપિ અપ્પમાણો ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવં. યેપિ તત્થ સત્તા ઉપપન્ના તેપિ તેનોભાસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્જાનન્તિ – અઞ્ઞેપિ કિર, ભો, સન્તિ સત્તા ઇધૂપપન્નાતિ. અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ, અપ્પમાણો ચ ઉળારો ઓભાસો લોકે પાતુભવતિ અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવ’ન્તિ. યમ્પિ, ભન્તે…પે… ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમી’’તિ.

૨૦૮. ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, આનન્દ, ઇદમ્પિ તથાગતસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેહિ. ઇધાનન્દ, તથાગતસ્સ વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ; વિદિતા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ; વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. ઇદમ્પિ ખો, ત્વં, આનન્દ, તથાગતસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેહી’’તિ. ‘‘યમ્પિ, ભન્તે, ભગવતો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ; વિદિતા સઞ્ઞા… વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. ઇદંપાહં, ભન્તે, ભગવતો અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમી’’તિ.

ઇદમવોચ આયસ્મા આનન્દો. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ; અત્તમના ચ તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

અચ્છરિયઅબ્ભુતસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.

૪. બાકુલસુત્તં

૨૦૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા બાકુલો [બક્કુલો (સી. સ્યા. કં. પી.)] રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો અચેલકસ્સપો આયસ્મતો બાકુલસ્સ પુરાણગિહિસહાયો યેનાયસ્મા બાકુલો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા બાકુલેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અચેલકસ્સપો આયસ્મન્તં બાકુલં એતદવોચ –

‘‘કીવચિરં પબ્બજિતોસિ, આવુસો બાકુલા’’તિ? ‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સા’’તિ. ‘‘ઇમેહિ પન તે, આવુસો બાકુલ, અસીતિયા વસ્સેહિ કતિક્ખત્તું મેથુનો ધમ્મો પટિસેવિતો’’તિ? ‘‘ન ખો મં, આવુસો કસ્સપ, એવં પુચ્છિતબ્બં – ‘ઇમેહિ પન તે, આવુસો બાકુલ, અસીતિયા વસ્સેહિ કતિક્ખત્તું મેથુનો ધમ્મો પટિસેવિતો’તિ. એવઞ્ચ ખો મં, આવુસો કસ્સપ, પુચ્છિતબ્બં – ‘ઇમેહિ પન તે, આવુસો બાકુલ, અસીતિયા વસ્સેહિ કતિક્ખત્તું કામસઞ્ઞા ઉપ્પન્નપુબ્બા’’’તિ? ( ) [(ઇમેહિ પન તે આવુસો બક્કુલ અસીતિયો વસ્સેહિ કતિક્ખત્તું કામસઞ્ઞા ઉપ્પન્નપુબ્બાતિ.) (સી. પી.)]

૨૧૦. ‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ કામસઞ્ઞં ઉપ્પન્નપુબ્બં. યંપાયસ્મા બાકુલો અસીતિયા વસ્સેહિ નાભિજાનાતિ કામસઞ્ઞં ઉપ્પન્નપુબ્બં ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ.

‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ બ્યાપાદસઞ્ઞં…પે… વિહિંસાસઞ્ઞં ઉપ્પન્નપુબ્બં. યંપાયસ્મા બાકુલો અસીતિયા વસ્સેહિ નાભિજાનાતિ વિહિંસાસઞ્ઞં ઉપ્પન્નપુબ્બં, ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ.

‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ કામવિતક્કં ઉપ્પન્નપુબ્બં. યંપાયસ્મા બાકુલો અસીતિયા વસ્સેહિ નાભિજાનાતિ કામવિતક્કં ઉપ્પન્નપુબ્બં, ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ.

‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ બ્યાપાદવિતક્કં…પે… વિહિંસાવિતક્કં ઉપ્પન્નપુબ્બં. યંપાયસ્મા બાકુલો અસીતિયા વસ્સેહિ નાભિજાનાતિ વિહિંસાવિતક્કં ઉપ્પન્નપુબ્બં, ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ.

૨૧૧. ‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ ગહપતિચીવરં સાદિતા. યંપાયસ્મા બાકુલો અસીતિયા વસ્સેહિ નાભિજાનાતિ ગહપતિચીવરં સાદિતા, ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ.

‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ સત્થેન ચીવરં છિન્દિતા. યંપાયસ્મા બાકુલો અસીતિયા વસ્સેહિ નાભિજાનાતિ સત્થેન ચીવરં છિન્દિતા…પે… ધારેમ.

‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ સૂચિયા ચીવરં સિબ્બિતા…પે… નાભિજાનામિ રજનેન ચીવરં રજિતા… નાભિજાનામિ કથિને [કઠિને (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચીવરં સિબ્બિતા… નાભિજાનામિ સબ્રહ્મચારીનં ચીવરકમ્મે વિચારિતા [સબ્રહ્મચારી ચીવરકમ્મે બ્યાપારિતા (સી. પી.)] … નાભિજાનામિ નિમન્તનં સાદિતા… નાભિજાનામિ એવરૂપં ચિત્તં ઉપ્પન્નપુબ્બં – ‘અહો વત મં કોચિ નિમન્તેય્યા’તિ… નાભિજાનામિ અન્તરઘરે નિસીદિતા… નાભિજાનામિ અન્તરઘરે ભુઞ્જિતા… નાભિજાનામિ માતુગામસ્સ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તં ગહેતા… નાભિજાનામિ માતુગામસ્સ ધમ્મં દેસિતા અન્તમસો ચતુપ્પદમ્પિ ગાથં… નાભિજાનામિ ભિક્ખુનુપસ્સયં ઉપસઙ્કમિતા… નાભિજાનામિ ભિક્ખુનિયા ધમ્મં દેસિતા… નાભિજાનામિ સિક્ખમાનાય ધમ્મં દેસિતા… નાભિજાનામિ સામણેરિયા ધમ્મં દેસિતા… નાભિજાનામિ પબ્બાજેતા… નાભિજાનામિ ઉપસમ્પાદેતા… નાભિજાનામિ નિસ્સયં દાતા… નાભિજાનામિ સામણેરં ઉપટ્ઠાપેતા… નાભિજાનામિ જન્તાઘરે ન્હાયિતા… નાભિજાનામિ ચુણ્ણેન ન્હાયિતા… નાભિજાનામિ સબ્રહ્મચારીગત્તપરિકમ્મે વિચારિતા [બ્યાપારિતા (સી. પી.)] … નાભિજાનામિ આબાધં ઉપ્પન્નપુબ્બં, અન્તમસો ગદ્દૂહનમત્તમ્પિ… નાભિજાનામિ ભેસજ્જં ઉપહરિતા, અન્તમસો હરિતકિખણ્ડમ્પિ… નાભિજાનામિ અપસ્સેનકં અપસ્સયિતા… નાભિજાનામિ સેય્યં કપ્પેતા. યંપાયસ્મા…પે… ધારેમ.

‘‘અસીતિ મે, આવુસો, વસ્સાનિ પબ્બજિતસ્સ નાભિજાનામિ ગામન્તસેનાસને વસ્સં ઉપગન્તા. યંપાયસ્મા બાકુલો અસીતિયા વસ્સેહિ નાભિજાનાતિ ગામન્તસેનાસને વસ્સં ઉપગન્તા, ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ.

‘‘સત્તાહમેવ ખો અહં, આવુસો, સરણો રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જિં; અથ અટ્ઠમિયં અઞ્ઞા ઉદપાદિ. યંપાયસ્મા બાકુલો સત્તાહમેવ સરણો રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જિ; અથ અટ્ઠમિયં અઞ્ઞા ઉદપાદિ ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ.

૨૧૨. ‘‘લભેય્યાહં, આવુસો બાકુલ, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે પબ્બજ્જં, લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. અલત્થ ખો અચેલકસ્સપો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે પબ્બજ્જં, અલત્થ ઉપસમ્પદં. અચિરૂપસમ્પન્નો પનાયસ્મા કસ્સપો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ખો પનાયસ્મા કસ્સપો અરહતં અહોસિ.

અથ ખો આયસ્મા બાકુલો અપરેન સમયેન અવાપુરણં [અપાપુરણં (સી. સ્યા. કં. પી.)] આદાય વિહારેન વિહારં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો. અજ્જ મે પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘યંપાયસ્મા બાકુલો અવાપુરણં આદાય વિહારેન વિહારં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો; અજ્જ મે પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતી’તિ, ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમ’’.

આયસ્મા બાકુલો મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નકોવ પરિનિબ્બાયિ. ‘‘યંપાયસ્મા બાકુલો મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નકોવ પરિનિબ્બાયિ, ઇદમ્પિ મયં આયસ્મતો બાકુલસ્સ અચ્છરિયં અબ્ભુતધમ્મં ધારેમા’’તિ.

બાકુલસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.

૫. દન્તભૂમિસુત્તં

૨૧૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન અચિરવતો સમણુદ્દેસો અરઞ્ઞકુટિકાયં વિહરતિ. અથ ખો જયસેનો રાજકુમારો જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો યેન અચિરવતો સમણુદ્દેસો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા અચિરવતેન સમણુદ્દેસેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જયસેનો રાજકુમારો અચિરવતં સમણુદ્દેસં એતદવોચ –

‘‘સુતં મેતં, ભો અગ્ગિવેસ્સન – ‘ઇધ ભિક્ખુ અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ફુસેય્ય ચિત્તસ્સ એકગ્ગત’ન્તિ. ‘એવમેતં, રાજકુમાર, એવમેતં, રાજકુમાર. ઇધ ભિક્ખુ અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ફુસેય્ય ચિત્તસ્સ એકગ્ગત’ન્તિ. ‘સાધુ મે ભવં અગ્ગિવેસ્સનો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. ‘ન ખો તે અહં, રાજકુમાર, સક્કોમિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં દેસેતું. અહઞ્ચ હિ તે, રાજકુમાર, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં દેસેય્યં, ત્વઞ્ચ મે ભાસિતસ્સ અત્થં ન આજાનેય્યાસિ; સો મમસ્સ કિલમથો, સા મમસ્સ વિહેસા’તિ. ‘દેસેતુ મે ભવં અગ્ગિવેસ્સનો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં. અપ્પેવનામાહં ભોતો અગ્ગિવેસ્સનસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનેય્ય’ન્તિ. ‘દેસેય્યં ખો તે અહં, રાજકુમાર, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં. સચે મે ત્વં ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનેય્યાસિ, ઇચ્ચેતં કુસલં; નો ચે મે ત્વં ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનેય્યાસિ, યથાસકે તિટ્ઠેય્યાસિ, ન મં તત્થ ઉત્તરિં પટિપુચ્છેય્યાસી’તિ. ‘દેસેતુ મે ભવં અગ્ગિવેસ્સનો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં. સચે અહં ભોતો અગ્ગિવેસ્સનસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામિ [આજાનેય્યામિ (ક.)], ઇચ્ચેતં કુસલં; નો ચે અહં ભોતો અગ્ગિવેસ્સનસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનિસ્સામિ, યથાસકે તિટ્ઠિસ્સામિ [તિટ્ઠેય્યામિ (ક.)], નાહં તત્થ ભવન્તં અગ્ગિવેસ્સનં ઉત્તરિં પટિપુચ્છિસ્સામી’’’તિ.

૨૧૪. અથ ખો અચિરવતો સમણુદ્દેસો જયસેનસ્સ રાજકુમારસ્સ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં દેસેસિ. એવં વુત્તે, જયસેનો રાજકુમારો અચિરવતં સમણુદ્દેસં એતદવોચ – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભો અગ્ગિવેસ્સન, અનવકાસો યં ભિક્ખુ અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ફુસેય્ય ચિત્તસ્સ એકગ્ગત’’ન્તિ. અથ ખો જયસેનો રાજકુમારો અચિરવતસ્સ સમણુદ્દેસસ્સ અટ્ઠાનતઞ્ચ અનવકાસતઞ્ચ પવેદેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

અથ ખો અચિરવતો સમણુદ્દેસો અચિરપક્કન્તે જયસેને રાજકુમારે યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અચિરવતો સમણુદ્દેસો યાવતકો અહોસિ જયસેનેન રાજકુમારેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

એવં વુત્તે, ભગવા અચિરવતં સમણુદ્દેસં એતદવોચ – ‘‘તં કુતેત્થ, અગ્ગિવેસ્સન, લબ્ભા. યં તં નેક્ખમ્મેન ઞાતબ્બં નેક્ખમ્મેન દટ્ઠબ્બં નેક્ખમ્મેન પત્તબ્બં નેક્ખમ્મેન સચ્છિકાતબ્બં તં વત જયસેનો રાજકુમારો કામમજ્ઝે વસન્તો કામે પરિભુઞ્જન્તો કામવિતક્કેહિ ખજ્જમાનો કામપરિળાહેન પરિડય્હમાનો કામપરિયેસનાય ઉસ્સુકો [ઉસ્સુક્કો (સબ્બત્થ)] ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સચ્છિ વા કરિસ્સતી’’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૨૧૫. ‘‘સેય્યથાપિસ્સુ, અગ્ગિવેસ્સન, દ્વે હત્થિદમ્મા વા અસ્સદમ્મા વા ગોદમ્મા વા સુદન્તા સુવિનીતા, દ્વે હત્થિદમ્મા વા અસ્સદમ્મા વા ગોદમ્મા વા અદન્તા અવિનીતા. તં કિં મઞ્ઞસિ, અગ્ગિવેસ્સન, યે તે દ્વે હત્થિદમ્મા વા અસ્સદમ્મા વા ગોદમ્મા વા સુદન્તા સુવિનીતા, અપિ નુ તે દન્તાવ દન્તકારણં ગચ્છેય્યું, દન્તાવ દન્તભૂમિં સમ્પાપુણેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યે પન તે દ્વે હત્થિદમ્મા વા અસ્સદમ્મા વા ગોદમ્મા વા અદન્તા અવિનીતા, અપિ નુ તે અદન્તાવ દન્તકારણં ગચ્છેય્યું, અદન્તાવ દન્તભૂમિં સમ્પાપુણેય્યું, સેય્યથાપિ તે દ્વે હત્થિદમ્મા વા અસ્સદમ્મા વા ગોદમ્મા વા સુદન્તા સુવિનીતા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવ ખો, અગ્ગિવેસ્સન, યં તં નેક્ખમ્મેન ઞાતબ્બં નેક્ખમ્મેન દટ્ઠબ્બં નેક્ખમ્મેન પત્તબ્બં નેક્ખમ્મેન સચ્છિકાતબ્બં તં વત જયસેનો રાજકુમારો કામમજ્ઝે વસન્તો કામે પરિભુઞ્જન્તો કામવિતક્કેહિ ખજ્જમાનો કામપરિળાહેન પરિડય્હમાનો કામપરિયેસનાય ઉસ્સુકો ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સચ્છિ વા કરિસ્સતી’’તિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

૨૧૬. ‘‘સેય્યથાપિ, અગ્ગિવેસ્સન, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે મહાપબ્બતો. તમેનં દ્વે સહાયકા તમ્હા ગામા વા નિગમા વા નિક્ખમિત્વા હત્થવિલઙ્ઘકેન યેન સો પબ્બતો તેનુપસઙ્કમેય્યું; ઉપસઙ્કમિત્વા એકો સહાયકો હેટ્ઠા પબ્બતપાદે તિટ્ઠેય્ય, એકો સહાયકો ઉપરિપબ્બતં આરોહેય્ય. તમેનં હેટ્ઠા પબ્બતપાદે ઠિતો સહાયકો ઉપરિપબ્બતે ઠિતં સહાયકં એવં વેદય્ય – ‘યં, સમ્મ, કિં ત્વં પસ્સસિ ઉપરિપબ્બતે ઠિતો’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘પસ્સામિ ખો અહં, સમ્મ, ઉપરિપબ્બતે ઠિતો આરામરામણેય્યકં વનરામણેય્યકં ભૂમિરામણેય્યકં પોક્ખરણીરામણેય્યક’’’ન્તિ.

‘‘સો એવં વદેય્ય – ‘અટ્ઠાનં ખો એતં, સમ્મ, અનવકાસો યં ત્વં ઉપરિપબ્બતે ઠિતો પસ્સેય્યાસિ આરામરામણેય્યકં વનરામણેય્યકં ભૂમિરામણેય્યકં પોક્ખરણીરામણેય્યક’ન્તિ. તમેનં ઉપરિપબ્બતે ઠિતો સહાયકો હેટ્ઠિમપબ્બતપાદં ઓરોહિત્વા તં સહાયકં બાહાયં ગહેત્વા ઉપરિપબ્બતં આરોપેત્વા મુહુત્તં અસ્સાસેત્વા એવં વદેય્ય – ‘યં, સમ્મ, કિં ત્વં પસ્સસિ ઉપરિપબ્બતે ઠિતો’તિ? સો એવં વદેય્ય – ‘પસ્સામિ ખો અહં, સમ્મ, ઉપરિપબ્બતે ઠિતો આરામરામણેય્યકં વનરામણેય્યકં ભૂમિરામણેય્યકં પોક્ખરણીરામણેય્યક’’’ન્તિ.

‘‘સો એવં વદેય્ય – ‘ઇદાનેવ ખો તે, સમ્મ, ભાસિતં – મયં એવં આજાનામ – અટ્ઠાનં ખો એતં સમ્મ, અનવકાસો યં ત્વં ઉપરિપબ્બતે ઠિતો પસ્સેય્યાસિ આરામરામણેય્યકં વનરામણેય્યકં ભૂમિરામણેય્યકં પોક્ખરણીરામણેય્યક’ન્તિ. ઇદાનેવ ચ પન તે ભાસિતં મયં એવં આજાનામ – ‘પસ્સામિ ખો અહં, સમ્મ, ઉપરિપબ્બતે ઠિતો આરામરામણેય્યકં વનરામણેય્યકં ભૂમિરામણેય્યકં પોક્ખરણીરામણેય્યક’ન્તિ. સો એવં વદેય્ય – ‘તથા હિ પનાહં, સમ્મ, ઇમિના મહતા પબ્બતેન આવુતો [આવટો (સી. અટ્ઠ. પી.), આવુટો (સ્યા. કં. ક.)] દટ્ઠેય્યં નાદ્દસ’’’ન્તિ.

‘‘અતો મહન્તતરેન, અગ્ગિવેસ્સન, અવિજ્જાખન્ધેન જયસેનો રાજકુમારો આવુતો નિવુતો [નિવુટો (સ્યા. કં. પી. ક.)] ઓફુટો [ઓવુતો (સી.), ઓવુટો (સ્યા. કં. પી.)] પરિયોનદ્ધો. સો વત યં તં નેક્ખમ્મેન ઞાતબ્બં નેક્ખમ્મેન દટ્ઠબ્બં નેક્ખમ્મેન પત્તબ્બં નેક્ખમ્મેન સચ્છિકાતબ્બં તં વત જયસેનો રાજકુમારો કામમજ્ઝે વસન્તો કામે પરિભુઞ્જન્તો કામવિતક્કેહિ ખજ્જમાનો કામપરિળાહેન પરિડય્હમાનો કામપરિયેસનાય ઉસ્સુકો ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સચ્છિ વા કરિસ્સતીતિ – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. સચે ખો તં, અગ્ગિવેસ્સન, જયસેનસ્સ રાજકુમારસ્સ ઇમા દ્વે ઉપમા પટિભાયેય્યું [પટિભાસેય્યું (સી. સ્યા. કં. પી.)], અનચ્છરિયં તે જયસેનો રાજકુમારો પસીદેય્ય, પસન્નો ચ તે પસન્નાકારં કરેય્યા’’તિ. ‘‘કુતો પન મં, ભન્તે, જયસેનસ્સ રાજકુમારસ્સ ઇમા દ્વે ઉપમા પટિભાયિસ્સન્તિ [પટિભાસિસ્સન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] અનચ્છરિયા પુબ્બે અસ્સુતપુબ્બા, સેય્યથાપિ ભગવન્ત’’ન્તિ?

૨૧૭. ‘‘સેય્યથાપિ, અગ્ગિવેસ્સન, રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો નાગવનિકં આમન્તેતિ – ‘એહિ ત્વં, સમ્મ નાગવનિક, રઞ્ઞો નાગં અભિરુહિત્વા નાગવનં પવિસિત્વા આરઞ્ઞકં નાગં અતિપસ્સિત્વા રઞ્ઞો નાગસ્સ ગીવાયં ઉપનિબન્ધાહી’તિ. ‘એવં, દેવા’તિ ખો, અગ્ગિવેસ્સન, નાગવનિકો રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા રઞ્ઞો નાગં અભિરુહિત્વા નાગવનં પવિસિત્વા આરઞ્ઞકં નાગં અતિપસ્સિત્વા રઞ્ઞો નાગસ્સ ગીવાયં ઉપનિબન્ધતિ. તમેનં રઞ્ઞો નાગો અબ્ભોકાસં નીહરતિ. એત્તાવતા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, આરઞ્ઞકો નાગો અબ્ભોકાસં ગતો હોતિ. એત્થગેધા [એતગેધા (સી. પી.)] હિ, અગ્ગિવેસ્સન, આરઞ્ઞકા નાગા યદિદં – નાગવનં. તમેનં નાગવનિકો રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ આરોચેસિ – ‘અબ્ભોકાસગતો ખો [ખો તે (સ્યા. કં. ક.)], દેવ, આરઞ્ઞકો નાગો’તિ. અથ ખો અગ્ગિવેસ્સન, તમેનં રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો હત્થિદમકં આમન્તેસિ – ‘એહિ ત્વં, સમ્મ હત્થિદમક, આરઞ્ઞકં નાગં દમયાહિ આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ સીલાનં અભિનિમ્મદનાય આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ સરસઙ્કપ્પાનં અભિનિમ્મદનાય આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ દરથકિલમથપરિળાહાનં અભિનિમ્મદનાય ગામન્તે અભિરમાપનાય મનુસ્સકન્તેસુ સીલેસુ સમાદપનાયા’’’તિ [સમાદાપનાયાતિ (?)].

‘‘‘એવં, દેવા’તિ ખો, અગ્ગિવેસ્સન, હત્થિદમકો રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ પટિસ્સુત્વા મહન્તં થમ્ભં પથવિયં નિખણિત્વા આરઞ્ઞકસ્સ નાગસ્સ ગીવાયં ઉપનિબન્ધતિ આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ સીલાનં અભિનિમ્મદનાય આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ સરસઙ્કપ્પાનં અભિનિમ્મદનાય આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ દરથકિલમથપરિળાહાનં અભિનિમ્મદનાય ગામન્તે અભિરમાપનાય મનુસ્સકન્તેસુ સીલેસુ સમાદપનાય. તમેનં હત્થિદમકો યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપાહિ વાચાહિ સમુદાચરતિ. યતો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, આરઞ્ઞકો નાગો હત્થિદમકસ્સ યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપાહિ વાચાહિ સમુદાચરિયમાનો સુસ્સૂસતિ, સોતં ઓદહતિ, અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતિ; તમેનં હત્થિદમકો ઉત્તરિ તિણઘાસોદકં અનુપ્પવેચ્છતિ.

‘‘યતો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, આરઞ્ઞકો નાગો હત્થિદમકસ્સ તિણઘાસોદકં પટિગ્ગણ્હાતિ, તત્ર હત્થિદમકસ્સ એવં હોતિ – ‘જીવિસ્સતિ ખો [નુ ખો (સી. ક.)] દાનિ આરઞ્ઞકો [રઞ્ઞો (સી. પી.)] નાગો’તિ. તમેનં હત્થિદમકો ઉત્તરિ કારણં કારેતિ – ‘આદિય, ભો, નિક્ખિપ, ભો’તિ. યતો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, આરઞ્ઞકો નાગો હત્થિદમકસ્સ આદાનનિક્ખેપે વચનકરો હોતિ ઓવાદપ્પટિકરો, તમેનં હત્થિદમકો ઉત્તરિ કારણં કારેતિ – ‘અભિક્કમ, ભો, પટિક્કમ, ભો’તિ. યતો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, આરઞ્ઞકો નાગો હત્થિદમકસ્સ અભિક્કમપટિક્કમવચનકરો હોતિ ઓવાદપ્પટિકરો, તમેનં હત્થિદમકો ઉત્તરિ કારણં કારેતિ – ‘ઉટ્ઠહ, ભો, નિસીદ, ભો’તિ. યતો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, આરઞ્ઞકો નાગો હત્થિદમકસ્સ ઉટ્ઠાનનિસજ્જાય વચનકરો હોતિ ઓવાદપ્પટિકરો, તમેનં હત્થિદમકો ઉત્તરિ આનેઞ્જં નામ કારણં કારેતિ, મહન્તસ્સ ફલકં સોણ્ડાય ઉપનિબન્ધતિ, તોમરહત્થો ચ પુરિસો ઉપરિગીવાય નિસિન્નો હોતિ, સમન્તતો ચ તોમરહત્થા પુરિસા પરિવારેત્વા ઠિતા હોન્તિ, હત્થિદમકો ચ દીઘતોમરયટ્ઠિં ગહેત્વા પુરતો ઠિતો હોતિ. સો આનેઞ્જં કારણં કારિયમાનો નેવ પુરિમે પાદે ચોપેતિ ન પચ્છિમે પાદે ચોપેતિ, ન પુરિમકાયં ચોપેતિ ન પચ્છિમકાયં ચોપેતિ, ન સીસં ચોપેતિ, ન કણ્ણે ચોપેતિ, ન દન્તે ચોપેતિ, ન નઙ્ગુટ્ઠં ચોપેતિ, ન સોણ્ડં ચોપેતિ. સો હોતિ આરઞ્ઞકો નાગો ખમો સત્તિપ્પહારાનં અસિપ્પહારાનં ઉસુપ્પહારાનં સરપત્તપ્પહારાનં [પરસત્થપ્પહારાનં (સી.), પરસત્તુપ્પહારાનં (સ્યા. કં. પી.)] ભેરિપણવવંસસઙ્ખડિણ્ડિમનિન્નાદસદ્દાનં [ભેરિપણવસઙ્ખતિણવનિન્નાદસદ્દાનં (પી.)] સબ્બવઙ્કદોસનિહિતનિન્નીતકસાવો રાજારહો રાજભોગ્ગો રઞ્ઞો અઙ્ગન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

૨૧૮. ‘‘એવમેવ ખો, અગ્ગિવેસ્સન, ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ.

‘‘સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. એત્તાવતા ખો, અગ્ગિવેસ્સન, અરિયસાવકો અબ્ભોકાસગતો હોતિ. એત્થગેધા હિ, અગ્ગિવેસ્સન, દેવમનુસ્સા યદિદં – પઞ્ચ કામગુણા. તમેનં તથાગતો ઉત્તરિં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, સીલવા હોહિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરાહિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખસ્સુ સિક્ખાપદેસૂ’’’તિ.

‘‘યતો ખો, અગ્ગિવેસ્સન, અરિયસાવકો સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, તમેનં તથાગતો ઉત્તરિં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોહિ, ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મા નિમિત્તગ્ગાહી…પે… (યથા ગણકમોગ્ગલ્લાનસુત્તન્તે, એવં વિત્થારેતબ્બાનિ.)

૨૧૯. ‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. વેદનાસુ…પે… ચિત્તે…પે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. સેય્યથાપિ, અગ્ગિવેસ્સન, હત્થિદમકો મહન્તં થમ્ભં પથવિયં નિખણિત્વા આરઞ્ઞકસ્સ નાગસ્સ ગીવાયં ઉપનિબન્ધતિ આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ સીલાનં અભિનિમ્મદનાય આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ સરસઙ્કપ્પાનં અભિનિમ્મદનાય આરઞ્ઞકાનઞ્ચેવ દરથકિલમથપરિળાહાનં અભિનિમ્મદનાય ગામન્તે અભિરમાપનાય મનુસ્સકન્તેસુ સીલેસુ સમાદપનાય; એવમેવ ખો, અગ્ગિવેસ્સન, અરિયસાવકસ્સ ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચેતસો ઉપનિબન્ધના હોન્તિ ગેહસિતાનઞ્ચેવ સીલાનં અભિનિમ્મદનાય ગેહસિતાનઞ્ચેવ સરસઙ્કપ્પાનં અભિનિમ્મદનાય ગેહસિતાનઞ્ચેવ દરથકિલમથપરિળાહાનં અભિનિમ્મદનાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય.

૨૨૦. ‘‘તમેનં તથાગતો ઉત્તરિં વિનેતિ – ‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરાહિ, મા ચ કામૂપસંહિતં વિતક્કં વિતક્કેસિ. વેદનાસુ… ચિત્તે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરાહિ, મા ચ કામૂપસંહિતં વિતક્કં વિતક્કેસી’’’તિ.

‘‘સો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

૨૨૧. ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે સત્તાનં ચુતૂપપાતઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ. સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ; ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં હોતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ.

‘‘સો હોતિ ભિક્ખુ ખમો સીતસ્સ ઉણ્હસ્સ જિઘચ્છાય પિપાસાય ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનં દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં, ઉપ્પન્નાનં સારીરિકાનં વેદનાનં દુક્ખાનં તિબ્બાનં ખરાનં કટુકાનં અસાતાનં અમનાપાનં પાણહરાનં અધિવાસકજાતિકો હોતિ સબ્બરાગદોસમોહનિહિતનિન્નીતકસાવો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ.

૨૨૨. ‘‘મહલ્લકો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, રઞ્ઞો નાગો અદન્તો અવિનીતો કાલઙ્કરોતિ, ‘અદન્તમરણં [અદન્તં મરણં (ક.)] મહલ્લકો રઞ્ઞો નાગો કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; મજ્ઝિમો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, રઞ્ઞો નાગો. દહરો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, રઞ્ઞો નાગો અદન્તો અવિનીતો કાલઙ્કરોતિ, ‘અદન્તમરણં દહરો રઞ્ઞો નાગો કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; એવમેવ ખો, અગ્ગિવેસ્સન, થેરો ચેપિ ભિક્ખુ અખીણાસવો કાલઙ્કરોતિ, ‘અદન્તમરણં થેરો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; મજ્ઝિમો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ. નવો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ અખીણાસવો કાલઙ્કરોતિ, ‘અદન્તમરણં નવો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘મહલ્લકો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, રઞ્ઞો નાગો સુદન્તો સુવિનીતો કાલઙ્કરોતિ, ‘દન્તમરણં મહલ્લકો રઞ્ઞો નાગો કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; મજ્ઝિમો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, રઞ્ઞો નાગો… દહરો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, રઞ્ઞો નાગો સુદન્તો સુવિનીતો કાલઙ્કરોતિ, ‘દન્તમરણં દહરો રઞ્ઞો નાગો કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; એવમેવ ખો, અગ્ગિવેસ્સન, થેરો ચેપિ ભિક્ખુ ખીણાસવો કાલઙ્કરોતિ, ‘દન્તમરણં થેરો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; મજ્ઝિમો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ. નવો ચેપિ, અગ્ગિવેસ્સન, ભિક્ખુ ખીણાસવો કાલઙ્કરોતિ, ‘દન્તમરણં નવો ભિક્ખુ કાલઙ્કતો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો અચિરવતો સમણુદ્દેસો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

દન્તભૂમિસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.

૬. ભૂમિજસુત્તં

૨૨૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો આયસ્મા ભૂમિજો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન જયસેનસ્સ રાજકુમારસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો જયસેનો રાજકુમારો યેનાયસ્મા ભૂમિજો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા ભૂમિજેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જયસેનો રાજકુમારો આયસ્મન્તં ભૂમિજં એતદવોચ – ‘‘સન્તિ, ભો ભૂમિજ, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – ‘આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા [ચરતિ, અભબ્બો (સી. પી.) એવમુપરિપિ એકવચનેનેવ દિસ્સતિ] ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ [આસઞ્ચ અનાસઞ્ચ ચેપિ (અટ્ઠ.)] કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાયા’તિ. ઇધ ભોતો ભૂમિજસ્સ સત્થા કિંવાદી [કિંવાદી કિંદિટ્ઠી (સ્યા. કં. ક.)] કિમક્ખાયી’’તિ? ‘‘ન ખો મેતં, રાજકુમાર, ભગવતો સમ્મુખા સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં ભગવા એવં બ્યાકરેય્ય – ‘આસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા યોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા યોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા યોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા યોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાયા’તિ. ન ખો મે તં, રાજકુમાર, ભગવતો સમ્મુખા સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં ભગવા એવં બ્યાકરેય્યા’’તિ. ‘‘સચે ખો ભોતો ભૂમિજસ્સ સત્થા એવંવાદી [એવંવાદી એવંદિટ્ઠી (સ્યા. કં. ક.)] એવમક્ખાયી, અદ્ધા ભોતો ભૂમિજસ્સ સત્થા સબ્બેસંયેવ પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં મુદ્ધાનં [બુદ્ધાનં (ક.) મુદ્ધાનન્તિમુદ્ધં, મત્થકન્તિ અત્થો] મઞ્ઞે આહચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ. અથ ખો જયસેનો રાજકુમારો આયસ્મન્તં ભૂમિજં સકેનેવ થાલિપાકેન પરિવિસિ.

૨૨૪. અથ ખો આયસ્મા ભૂમિજો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ભૂમિજો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન જયસેનસ્સ રાજકુમારસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિં. અથ ખો, ભન્તે, જયસેનો રાજકુમારો યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મયા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો, ભન્તે, જયસેનો રાજકુમારો મં એતદવોચ – ‘સન્તિ, ભો ભૂમિજ, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો એવંદિટ્ઠિનો – આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાયા’તિ. ‘ઇધ ભોતો ભૂમિજસ્સ સત્થા કિંવાદી કિમક્ખાયી’તિ? એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, જયસેનં રાજકુમારં એતદવોચં – ‘ન ખો મે તં, રાજકુમાર, ભગવતો સમ્મુખા સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં ભગવા એવં બ્યાકરેય્ય – આસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા યોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા યોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાયાતિ. ન ખો મે તં, રાજકુમાર, ભગવતો સમ્મુખા સુતં, સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં ભગવા એવં બ્યાકરેય્યા’તિ. ‘સચે ભોતો ભૂમિજસ્સ સત્થા એવંવાદી એવમક્ખાયી, અદ્ધા ભોતો ભૂમિજસ્સ સત્થા સબ્બેસંયેવ પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં મુદ્ધાનં મઞ્ઞે આહચ્ચ તિટ્ઠતી’તિ. ‘કચ્ચાહં, ભન્તે, એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરમાનો વુત્તવાદી ચેવ ભગવતો હોમિ, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખામિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોમિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતી’’’તિ?

‘‘તગ્ઘ ત્વં, ભૂમિજ, એવં પુટ્ઠો એવં બ્યાકરમાનો વુત્તવાદી ચેવ મે હોસિ, ન ચ મં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખસિ, ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોસિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુવાદો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતિ. યે હિ કેચિ, ભૂમિજ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મિચ્છાદિટ્ઠિનો મિચ્છાસઙ્કપ્પા મિચ્છાવાચા મિચ્છાકમ્મન્તા મિચ્છાઆજીવા મિચ્છાવાયામા મિચ્છાસતી મિચ્છાસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

૨૨૫. ‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો તેલત્થિકો તેલગવેસી તેલપરિયેસનં ચરમાનો વાલિકં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા વાલિકં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય, અભબ્બો તેલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા વાલિકં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય, અભબ્બો તેલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા વાલિકં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય, અભબ્બો તેલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા વાલિકં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય, અભબ્બો તેલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, તેલસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મિચ્છાદિટ્ઠિનો મિચ્છાસઙ્કપ્પા મિચ્છાવાચા મિચ્છાકમ્મન્તા મિચ્છાઆજીવા મિચ્છાવાયામા મિચ્છાસતી મિચ્છાસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો ખીરત્થિકો ખીરગવેસી ખીરપરિયેસનં ચરમાનો ગાવિં તરુણવચ્છં વિસાણતો આવિઞ્છેય્ય [આવિઞ્જેય્ય (સી. સ્યા. કં. પી.)]. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા ગાવિં તરુણવચ્છં વિસાણતો આવિઞ્છેય્ય, અભબ્બો ખીરસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા ગાવિં તરુણવચ્છં વિસાણતો આવિઞ્છેય્ય, અભબ્બો ખીરસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, ખીરસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મિચ્છાદિટ્ઠિનો…પે… મિચ્છાસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

૨૨૬. ‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો નવનીતત્થિકો નવનીતગવેસી નવનીતપરિયેસનં ચરમાનો ઉદકં કલસે આસિઞ્ચિત્વા મત્થેન [મન્થેન (સી.), મત્તેન (ક.)] આવિઞ્છેય્ય. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા ઉદકં કલસે આસિઞ્ચિત્વા મત્થેન આવિઞ્છેય્ય, અભબ્બો નવનીતસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા ઉદકં કલસે આસિઞ્ચિત્વા મત્થેન આવિઞ્છેય્ય, અભબ્બો નવનીતસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, નવનીતસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મિચ્છાદિટ્ઠિનો…પે… મિચ્છાસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો અગ્ગિત્થિકો [અગ્ગત્થિકો (સી.)] અગ્ગિગવેસી અગ્ગિપરિયેસનં ચરમાનો અલ્લં કટ્ઠં સસ્નેહં ઉત્તરારણિં આદાય અભિમન્થેય્ય [અભિમત્થેય્ય (સ્યા. કં. પી. ક.)]. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા અલ્લં કટ્ઠં સસ્નેહં ઉત્તરારણિં આદાય અભિમન્થેય્ય, અભબ્બો અગ્ગિસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા અલ્લં કટ્ઠં સસ્નેહં ઉત્તરારણિં આદાય અભિમન્થેય્ય, અભબ્બો અગ્ગિસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, અગ્ગિસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા મિચ્છાદિટ્ઠિનો…પે… મિચ્છાસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે…આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? અયોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય. યે હિ કેચિ, ભૂમિજ, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમ્માદિટ્ઠિનો સમ્માસઙ્કપ્પા સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તા સમ્માઆજીવા સમ્માવાયામા સમ્માસતી સમ્માસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

૨૨૭. ‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો તેલત્થિકો તેલગવેસી તેલપરિયેસનં ચરમાનો તિલપિટ્ઠં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા તિલપિટ્ઠં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય, ભબ્બો તેલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા તિલપિટ્ઠં દોણિયા આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં પીળેય્ય, ભબ્બો તેલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, તેલસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમ્માદિટ્ઠિનો…પે… સમ્માસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો ખીરત્થિકો ખીરગવેસી ખીરપરિયેસનં ચરમાનો ગાવિં તરુણવચ્છં થનતો આવિઞ્છેય્ય. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા ગાવિં તરુણવચ્છં થનતો આવિઞ્છેય્ય, ભબ્બો ખીરસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા ગાવિં તરુણવચ્છં થનતો આવિઞ્છેય્ય, ભબ્બો ખીરસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ખીરસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમ્માદિટ્ઠિનો…પે… સમ્માસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા…પે… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

૨૨૮. ‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો નવનીતત્થિકો નવનીતગવેસી નવનીતપરિયેસનં ચરમાનો દધિં કલસે આસિઞ્ચિત્વા મત્થેન આવિઞ્છેય્ય. આસઞ્ચેપિ કરિત્વા દધિં કલસે આસિઞ્ચિત્વા મત્થેન આવિઞ્છેય્ય, ભબ્બો નવનીતસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા દધિં કલસે આસિઞ્ચિત્વા મત્થેન આવિઞ્છેય્ય, ભબ્બો નવનીતસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, નવનીતસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમ્માદિટ્ઠિનો…પે… સમ્માસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા… આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા … નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભૂમિજ, પુરિસો અગ્ગિત્થિકો અગ્ગિગવેસી અગ્ગિપરિયેસનં ચરમાનો સુક્ખં કટ્ઠં કોળાપં ઉત્તરારણિં આદાય અભિમન્થેય્ય; ( ) [(ભબ્બો અગ્ગિસ્સ અધિગમાય) (સબ્બત્થ)] આસઞ્ચેપિ કરિત્વા… અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા.. આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા… નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા સુક્ખ કટ્ઠં કોળાપં ઉત્તરારણિં આદાય અભિમન્થેય્ય, ભબ્બો અગ્ગિસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, અગ્ગિસ્સ અધિગમાય. એવમેવ ખો, ભૂમિજ, યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમ્માદિટ્ઠિનો…પે… સમ્માસમાધિનો તે આસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; આસઞ્ચ અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય; નેવાસં નાનાસઞ્ચેપિ કરિત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ, ભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય. તં કિસ્સ હેતુ? યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાય.

‘‘સચે ખો તં, ભૂમિજ, જયસેનસ્સ રાજકુમારસ્સ ઇમા ચતસ્સો ઉપમા પટિભાયેય્યું અનચ્છરિયં તે જયસેનો રાજકુમારો પસીદેય્ય, પસન્નો ચ તે પસન્નાકારં કરેય્યા’’તિ. ‘‘કુતો પન મં, ભન્તે, જયસેનસ્સ રાજકુમારસ્સ ઇમા ચતસ્સો ઉપમા પટિભાયિસ્સન્તિ અનચ્છરિયા પુબ્બે અસ્સુતપુબ્બા, સેય્યથાપિ ભગવન્ત’’ન્તિ?

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા ભૂમિજો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

ભૂમિજસુત્તં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.

૭. અનુરુદ્ધસુત્તં

૨૨૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યેનાયસ્મા અનુરુદ્ધો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ પાદે સિરસા વન્દાહિ [વન્દાહિ, એવઞ્ચ વદેહિ (સી. પી.)] – ‘પઞ્ચકઙ્ગો, ભન્તે, થપતિ આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’તિ; એવઞ્ચ વદેહિ [એવઞ્ચ વદેતિ (સી. પી.)] – ‘અધિવાસેતુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા અનુરુદ્ધો પઞ્ચકઙ્ગસ્સ થપતિસ્સ સ્વાતનાય અત્તચતુત્થો ભત્તં; યેન ચ કિર, ભન્તે, આયસ્મા અનુરુદ્ધો પગેવતરં આગચ્છેય્ય; પઞ્ચકઙ્ગો, ભન્તે, થપતિ [પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ (સી. પી.)] બહુકિચ્ચો બહુકરણીયો રાજકરણીયેના’’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો સો પુરિસો પઞ્ચકઙ્ગસ્સ થપતિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા અનુરુદ્ધો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં એતદવોચ – ‘‘પઞ્ચકઙ્ગો, ભન્તે, થપતિ આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ, એવઞ્ચ વદેતિ – ‘અધિવાસેતુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા અનુરુદ્ધો પઞ્ચકઙ્ગસ્સ થપતિસ્સ સ્વાતનાય અત્તચતુત્થો ભત્તં; યેન ચ કિર, ભન્તે, આયસ્મા અનુરુદ્ધો પગેવતરં આગચ્છેય્ય; પઞ્ચકઙ્ગો, ભન્તે, થપતિ બહુકિચ્ચો બહુકરણીયો રાજકરણીયેના’’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો તુણ્હીભાવેન.

૨૩૦. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન પઞ્ચકઙ્ગસ્સ થપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં અઞ્ઞતરં નીચં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો પઞ્ચકઙ્ગો થપતિ આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં એતદવોચ –

‘‘ઇધ મં, ભન્તે, થેરા ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘અપ્પમાણં, ગહપતિ, ચેતોવિમુત્તિં ભાવેહી’તિ [અપ્પમાણા ગહપતિ ચેતોવિમુત્તિ ભાવેતબ્બાતિ (ક.)]. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘મહગ્ગતં, ગહપતિ, ચેતોવિમુત્તિં ભાવેહી’તિ. યા ચાયં, ભન્તે, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ યા ચ મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ – ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ, ઉદાહુ એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ? ‘‘તેન હિ, ગહપતિ, તં યેવેત્થ પટિભાતુ. અપણ્ણકન્તે ઇતો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘મય્હં ખો, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘યા ચાયં અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ યા ચ મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ ઇમે ધમ્મા એકત્થા બ્યઞ્જનમેવ નાન’’’ન્તિ. ‘‘યા ચાયં, ગહપતિ, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ યા ચ મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ. તદમિનાપેતં, ગહપતિ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ’’.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ? ઇધ, ગહપતિ, ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં; ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણાસહગતેન ચેતસા… મુદિતાસહગતેન ચેતસા… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં; ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાબજ્ઝેન ફરિત્વા વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ.

૨૩૧. ‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ? ઇધ, ગહપતિ, ભિક્ખુ યાવતા એકં રુક્ખમૂલં મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ. ઇધ પન, ગહપતિ, ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા રુક્ખમૂલાનિ મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. અયમ્પિ [અયં (સ્યા. કં. ક.)] વુચ્ચતિ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ. ઇધ પન, ગહપતિ, ભિક્ખુ યાવતા એકં ગામક્ખેત્તં મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. અયમ્પિ વુચ્ચતિ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ. ઇધ પન, ગહપતિ, ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા ગામક્ખેત્તાનિ મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. અયમ્પિ વુચ્ચતિ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ. ઇધ પન, ગહપતિ, ભિક્ખુ યાવતા એકં મહારજ્જં મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. અયમ્પિ વુચ્ચતિ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ. ઇધ પન, ગહપતિ, ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા મહારજ્જાનિ મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. અયમ્પિ વુચ્ચતિ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ. ઇધ પન, ગહપતિ, ભિક્ખુ યાવતા સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં મહગ્ગતન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. અયમ્પિ વુચ્ચતિ, ગહપતિ, મહગ્ગતા ચેતોવિમુત્તિ. ઇમિના ખો એતં, ગહપતિ, પરિયાયેન વેદિતબ્બં યથા ઇમે ધમ્મા નાનત્થા ચેવ નાનાબ્યઞ્જના ચ.

૨૩૨. ‘‘ચતસ્સો ખો ઇમા ગહપતિ, ભવૂપપત્તિયો. કતમા ચતસ્સો? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો ‘પરિત્તાભા’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરિત્તાભાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો ‘અપ્પમાણાભા’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપ્પમાણાભાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો ‘સંકિલિટ્ઠાભા’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સંકિલિટ્ઠાભાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો ‘પરિસુદ્ધાભા’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરિસુદ્ધાભાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. ઇમા ખો, ગહપતિ, ચતસ્સો ભવૂપપત્તિયો.

‘‘હોતિ ખો સો, ગહપતિ, સમયો, યા તા દેવતા એકજ્ઝં સન્નિપતન્તિ, તાસં એકજ્ઝં સન્નિપતિતાનં વણ્ણનાનત્તઞ્હિ ખો પઞ્ઞાયતિ નો ચ આભાનાનત્તં. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો સમ્બહુલાનિ તેલપ્પદીપાનિ એકં ઘરં પવેસેય્ય. તેસં એકં ઘરં પવેસિતાનં અચ્ચિનાનત્તઞ્હિ ખો પઞ્ઞાયેથ, નો ચ આભાનાનત્તં; એવમેવ ખો, ગહપતિ, હોતિ ખો સો સમયો, યા તા દેવતા એકજ્ઝં સન્નિપતન્તિ તાસં એકજ્ઝં સન્નિપતિતાનં વણ્ણનાનત્તઞ્હિ ખો પઞ્ઞાયતિ, નો ચ આભાનાનત્તં.

‘‘હોતિ ખો સો, ગહપતિ, સમયો, યા તા દેવતા તતો વિપક્કમન્તિ, તાસં તતો વિપક્કમન્તીનં વણ્ણનાનત્તઞ્ચેવ પઞ્ઞાયતિ આભાનાનત્તઞ્ચ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, પુરિસો તાનિ સમ્બહુલાનિ તેલપ્પદીપાનિ તમ્હા ઘરા નીહરેય્ય. તેસં તતો નીહતાનં [નીહરન્તાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] અચ્ચિનાનત્તઞ્ચેવ પઞ્ઞાયેથ આભાનાનત્તઞ્ચ; એવમેવ ખો, ગહપતિ, હોતિ ખો સો સમયો, યા તા દેવતા તતો વિપક્કમન્તિ, તાસં તતો વિપક્કમન્તીનં વણ્ણનાનત્તઞ્ચેવ પઞ્ઞાયતિ આભાનાનત્તઞ્ચ.

‘‘ન ખો, ગહપતિ, તાસં દેવતાનં એવં હોતિ – ‘ઇદં અમ્હાકં નિચ્ચન્તિ વા ધુવન્તિ વા સસ્સત’ન્તિ વા, અપિ ચ યત્થ યત્થેવ તા [યા (ક.)] દેવતા અભિનિવિસન્તિ તત્થ તત્થેવ તા દેવતા અભિરમન્તિ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, મક્ખિકાનં કાજેન વા પિટકેન વા હરીયમાનાનં ન એવં હોતિ – ‘ઇદં અમ્હાકં નિચ્ચન્તિ વા ધુવન્તિ વા સસ્સત’ન્તિ વા, અપિ ચ યત્થ યત્થેવ તા [યા (ક.)] મક્ખિકા અભિનિવિસન્તિ તત્થ તત્થેવ તા મક્ખિકા અભિરમન્તિ; એવમેવ ખો, ગહપતિ, તાસં દેવતાનં ન એવં હોતિ – ‘ઇદં અમ્હાકં નિચ્ચન્તિ વા ધુવન્તિ વા સસ્સત’ન્તિ વા, અપિ ચ યત્થ યત્થેવ તા દેવતા અભિનિવિસન્તિ તત્થ તત્થેવ તા દેવતા અભિરમન્તી’’તિ.

૨૩૩. એવં વુત્તે, આયસ્મા સભિયો કચ્ચાનો [કચ્ચાયનો (સી.)] આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, ભન્તે અનુરુદ્ધ! અત્થિ ચ મે એત્થ ઉત્તરિં પટિપુચ્છિતબ્બં. યા તા, ભન્તે, દેવતા આભા સબ્બા તા પરિત્તાભા ઉદાહુ સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા અપ્પમાણાભા’’તિ? ‘‘તદઙ્ગેન ખો, આવુસો કચ્ચાન, સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા પરિત્તાભા, સન્તિ પનેત્થ એકચ્ચા દેવતા અપ્પમાણાભા’’તિ. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે અનુરુદ્ધ, હેતુ કો પચ્ચયો યેન તાસં દેવતાનં એકં દેવનિકાયં ઉપપન્નાનં સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા પરિત્તાભા, સન્તિ પનેત્થ એકચ્ચા દેવતા અપ્પમાણાભા’’તિ?

‘‘તેન હાવુસો કચ્ચાન, તંયેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો કચ્ચાન, ય્વાયં ભિક્ખુ યાવતા એકં રુક્ખમૂલં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ, યોચાયં [યોપાયં (ક.)] ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા રુક્ખમૂલાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં કતમા ચિત્તભાવના મહગ્ગતતરા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા રુક્ખમૂલાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – અયં ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં મહગ્ગતતરા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો કચ્ચાન, ય્વાયં ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા રુક્ખમૂલાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ, યોચાયં ભિક્ખુ યાવતા એકં ગામક્ખેત્તં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં કતમા ચિત્તભાવના મહગ્ગતતરા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, ભિક્ખુ યાવતા એકં ગામક્ખેત્તં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – અયં ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં મહગ્ગતતરા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો કચ્ચાન, ય્વાયં ભિક્ખુ યાવતા એકં ગામક્ખેત્તં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ, યોચાયં ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા ગામક્ખેત્તાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં કતમા ચિત્તભાવના મહગ્ગતતરા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા ગામક્ખેત્તાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – અયં ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં મહગ્ગતતરા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો કચ્ચાન, ય્વાયં ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા ગામક્ખેત્તાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ, યોચાયં ભિક્ખુ યાવતા એકં મહારજ્જં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં કતમા ચિત્તભાવના મહગ્ગતતરા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, ભિક્ખુ યાવતા એકં મહારજ્જં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – અયં ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં મહગ્ગતતરા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો કચ્ચાન, ય્વાયં ભિક્ખુ યાવતા એકં મહારજ્જં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ, યોચાયં ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા મહારજ્જાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં કતમા ચિત્તભાવના મહગ્ગતતરા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા મહારજ્જાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – અયં ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં મહગ્ગતતરા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, આવુસો કચ્ચાન, ય્વાયં ભિક્ખુ યાવતા દ્વે વા તીણિ વા મહારજ્જાનિ ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ, યોચાયં ભિક્ખુ યાવતા સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં કતમા ચિત્તભાવના મહગ્ગતતરા’’તિ? ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, ભિક્ખુ યાવતા સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં ‘મહગ્ગત’ન્તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ – અયં ઇમાસં ઉભિન્નં ચિત્તભાવનાનં મહગ્ગતતરા’’તિ? ‘‘અયં ખો, આવુસો કચ્ચાન, હેતુ અયં પચ્ચયો, યેન તાસં દેવતાનં એકં દેવનિકાયં ઉપપન્નાનં સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા પરિત્તાભા, સન્તિ પનેત્થ એકચ્ચા દેવતા અપ્પમાણાભા’’તિ.

૨૩૪. ‘‘સાધુ, ભન્તે અનુરુદ્ધ! અત્થિ ચ મે એત્થ ઉત્તરિં પટિપુચ્છિતબ્બં. યાવતા [યા તા (ક.)], ભન્તે, દેવતા આભા સબ્બા તા સંકિલિટ્ઠાભા ઉદાહુ સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા પરિસુદ્ધાભા’’તિ? ‘‘તદઙ્ગેન ખો, આવુસો કચ્ચાન, સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા સંકિલિટ્ઠાભા, સન્તિ પનેત્થ એકચ્ચા દેવતા પરિસુદ્ધાભા’’તિ. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, અનુરુદ્ધ, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન તાસં દેવતાનં એકં દેવનિકાયં ઉપપન્નાનં સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા સંકિલિટ્ઠાભા, સન્તિ પનેત્થ એકચ્ચા દેવતા પરિસુદ્ધાભા’’તિ?

‘‘તેન, હાવુસો કચ્ચાન, ઉપમં તે કરિસ્સામિ. ઉપમાયપિધેકચ્ચે [ઉપમાયમિધેકચ્ચે (ક.)] વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તિ. સેય્યથાપિ, આવુસો કચ્ચાન, તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ અપરિસુદ્ધં વટ્ટિપિ અપરિસુદ્ધા. સો તેલસ્સપિ અપરિસુદ્ધત્તા વટ્ટિયાપિ અપરિસુદ્ધત્તા અન્ધન્ધં વિય ઝાયતિ; એવમેવ ખો, આવુસો કચ્ચાન, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ ‘સંકિલિટ્ઠાભા’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ, તસ્સ કાયદુટ્ઠુલ્લમ્પિ ન સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધં હોતિ, થિનમિદ્ધમ્પિ ન સુસમૂહતં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમ્પિ ન સુપ્પટિવિનીતં હોતિ. સો કાયદુટ્ઠુલ્લસ્સપિ ન સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા થિનમિદ્ધસ્સપિ ન સુસમૂહતત્તા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સપિ ન સુપ્પટિવિનીતત્તા અન્ધન્ધં વિય ઝાયતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સંકિલિટ્ઠાભાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો કચ્ચાન, તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો તેલમ્પિ પરિસુદ્ધં વટ્ટિપિ પરિસુદ્ધા. સો તેલસ્સપિ પરિસુદ્ધત્તા વટ્ટિયાપિ પરિસુદ્ધત્તા ન અન્ધન્ધં વિય ઝાયતિ; એવમેવ ખો, આવુસો કચ્ચાન, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ ‘પરિસુદ્ધાભા’તિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતિ. તસ્સ કાયદુટ્ઠુલ્લમ્પિ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધં હોતિ, થિનમિદ્ધમ્પિ સુસમૂહતં હોતિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમ્પિ સુપ્પટિવિનીતં હોતિ. સો કાયદુટ્ઠુલ્લસ્સપિ સુપ્પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા થિનમિદ્ધસ્સપિ સુસમૂહતત્તા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સપિ સુપ્પટિવિનીતત્તા ન અન્ધન્ધં વિય ઝાયતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરિસુદ્ધાભાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. અયં ખો, આવુસો કચ્ચાન, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન તાસં દેવતાનં એકં દેવનિકાયં ઉપપન્નાનં સન્તેત્થ એકચ્ચા દેવતા સંકિલિટ્ઠાભા, સન્તિ પનેત્થ એકચ્ચા દેવતા પરિસુદ્ધાભા’’તિ.

૨૩૫. એવં વુત્તે, આયસ્મા સભિયો કચ્ચાનો આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, ભન્તે અનુરુદ્ધ! ન, ભન્તે, આયસ્મા અનુરુદ્ધો એવમાહ – ‘એવં મે સુત’ન્તિ વા ‘એવં અરહતિ ભવિતુ’ન્તિ વા; અથ ચ પન, ભન્તે, આયસ્મા અનુરુદ્ધો ‘એવમ્પિ તા દેવતા, ઇતિપિ તા દેવતા’ત્વેવ ભાસતિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘અદ્ધા આયસ્મતા અનુરુદ્ધેન તાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્નિવુત્થપુબ્બઞ્ચેવ સલ્લપિતપુબ્બઞ્ચ સાકચ્છા ચ સમાપજ્જિતપુબ્બા’’’તિ. ‘‘અદ્ધા ખો અયં, આવુસો કચ્ચાન, આસજ્જ ઉપનીય વાચા ભાસિતા, અપિ ચ તે અહં બ્યાકરિસ્સામિ – ‘દીઘરત્તં ખો મે, આવુસો કચ્ચાન, તાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્નિવુત્થપુબ્બઞ્ચેવ સલ્લપિતપુબ્બઞ્ચ સાકચ્છા ચ સમાપજ્જિતપુબ્બા’’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા સભિયો કચ્ચાનો પઞ્ચકઙ્ગં થપતિં એતદવોચ – ‘‘લાભા તે, ગહપતિ, સુલદ્ધં તે, ગહપતિ, યં ત્વઞ્ચેવ તં કઙ્ખાધમ્મં પહાસિ [પજહસિ (ક.)], મયઞ્ચિમં [યમ્પિમં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ધમ્મપરિયાયં અલત્થમ્હા સવનાયા’’તિ.

અનુરુદ્ધસુત્તં નિટ્ઠિતં સત્તમં.

૮. ઉપક્કિલેસસુત્તં

૨૩૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન કોસમ્બિયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધ, ભન્તે, કોસમ્બિયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ. સાધુ, ભન્તે, ભગવા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ભગવા યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેતુ, ભન્તે! ભગવા ધમ્મસ્સામી; અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ; મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’’ન્તિ. દુતિયમ્પિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેતુ, ભન્તે! ભગવા ધમ્મસ્સામી; અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ; મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. તતિયમ્પિ ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’’ન્તિ. તતિયમ્પિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેતુ, ભન્તે, ભગવા ધમ્મસ્સામી; અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતુ; મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ.

અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કોસમ્બિં પિણ્ડાય પાવિસિ. કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય ઠિતકોવ ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૩૭. ‘‘પુથુસદ્દો સમજનો, ન બાલો કોચિ મઞ્ઞથ;