૯. બાલપણ્ડિતસુત્તં

૨૪૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ બાલલક્ખણાનિ બાલનિમિત્તાનિ બાલાપદાનાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇધ, ભિક્ખવે, બાલો દુચ્ચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ દુબ્ભાસિતભાસી ચ દુક્કટકમ્મકારી ચ. નો ચેતં [નો ચેદં (સં. નિ. ૩.૨૭-૨૮)], ભિક્ખવે, બાલો દુચ્ચિન્તિતચિન્તી ચ અભવિસ્સ દુબ્ભાસિતભાસી ચ દુક્કટકમ્મકારી ચ કેન નં [ન તેન નં (ક.), ન નં (?)] પણ્ડિતા જાનેય્યું – ‘બાલો અયં ભવં અસપ્પુરિસો’તિ? યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, બાલો દુચ્ચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ દુબ્ભાસિતભાસી ચ દુક્કટકમ્મકારી ચ તસ્મા નં પણ્ડિતા જાનન્તિ – ‘બાલો અયં ભવં અસપ્પુરિસો’તિ. સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો તિવિધં દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. સચે, ભિક્ખવે, બાલો સભાયં વા નિસિન્નો હોતિ, રથિકાય [રથિયાય (બહૂસુ)] વા નિસિન્નો હોતિ, સિઙ્ઘાટકે વા નિસિન્નો હોતિ; તત્ર ચે જનો તજ્જં તસ્સારુપ્પં કથં મન્તેતિ. સચે, ભિક્ખવે, બાલો પાણાતિપાતી હોતિ, અદિન્નાદાયી હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ, મુસાવાદી હોતિ, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાયી હોતિ, તત્ર, ભિક્ખવે, બાલસ્સ એવં હોતિ – ‘યં ખો જનો તજ્જં તસ્સારુપ્પં કથં મન્તેતિ, સંવિજ્જન્તેવ તે [સંવિજ્જન્તે તે ચ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ધમ્મા મયિ, અહઞ્ચ તેસુ ધમ્મેસુ સન્દિસ્સામી’તિ. ઇદં, ભિક્ખવે, બાલો પઠમં દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

૨૪૭. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, બાલો પસ્સતિ રાજાનો ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તે – કસાહિપિ તાળેન્તે વેત્તેહિપિ તાળેન્તે અદ્ધદણ્ડકેહિપિ તાળેન્તે હત્થમ્પિ છિન્દન્તે પાદમ્પિ છિન્દન્તે હત્થપાદમ્પિ છિન્દન્તે કણ્ણમ્પિ છિન્દન્તે નાસમ્પિ છિન્દન્તે કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દન્તે બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોન્તે સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોન્તે રાહુમુખમ્પિ કરોન્તે જોતિમાલિકમ્પિ કરોન્તે હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોન્તે એરકવત્તિકમ્પિ કરોન્તે ચીરકવાસિકમ્પિ કરોન્તે એણેય્યકમ્પિ કરોન્તે બળિસમંસિકમ્પિ કરોન્તે કહાપણિકમ્પિ કરોન્તે ખારાપતચ્છિકમ્પિ [ખારાપટિચ્છકમ્પિ (ક.)] કરોન્તે પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોન્તે પલાલપીઠકમ્પિ [પલાલપિટ્ઠકમ્પિ (પી.)] કરોન્તે તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચન્તે સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તે જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેન્તે અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તે. તત્ર, ભિક્ખવે, બાલસ્સ એવં હોતિ – ‘યથારૂપાનં ખો પાપકાનં કમ્માનં હેતુ રાજાનો ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તિ – કસાહિપિ તાળેન્તિ…પે… અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ; સંવિજ્જન્તેવ તે ધમ્મા મયિ, અહઞ્ચ તેસુ ધમ્મેસુ સન્દિસ્સામિ. મં ચેપિ રાજાનો [સચે મમ્પિ (ક.)] જાનેય્યું, મમ્પિ રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેય્યું – કસાહિપિ તાળેય્યું…પે… જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેય્યું, અસિનાપિ સીસં છિન્દેય્યુ’ન્તિ. ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, બાલો દુતિયં દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

૨૪૮. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, બાલં પીઠસમારૂળ્હં વા મઞ્ચસમારૂળ્હં વા છમાયં [છમાય (સી. પી.)] વા સેમાનં, યાનિસ્સ પુબ્બે પાપકાનિ કમ્માનિ કતાનિ કાયેન દુચ્ચરિતાનિ વાચાય દુચ્ચરિતાનિ મનસા દુચ્ચરિતાનિ તાનિસ્સ તમ્હિ સમયે ઓલમ્બન્તિ અજ્ઝોલમ્બન્તિ અભિપ્પલમ્બન્તિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહતં પબ્બતકૂટાનં છાયા સાયન્હસમયં પથવિયા ઓલમ્બન્તિ અજ્ઝોલમ્બન્તિ અભિપ્પલમ્બન્તિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, બાલં પીઠસમારૂળ્હં વા મઞ્ચસમારૂળ્હં વા છમાયં વા સેમાનં, યાનિસ્સ પુબ્બે પાપકાનિ કમ્માનિ કતાનિ કાયેન દુચ્ચરિતાનિ વાચાય દુચ્ચરિતાનિ મનસા દુચ્ચરિતાનિ તાનિસ્સ તમ્હિ સમયે ઓલમ્બન્તિ અજ્ઝોલમ્બન્તિ અભિપ્પલમ્બન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, બાલસ્સ એવં હોતિ – ‘અકતં વત મે કલ્યાણં, અકતં કુસલં, અકતં ભીરુત્તાણં; કતં પાપં, કતં લુદ્દં, કતં કિબ્બિસં. યાવતા, ભો, અકતકલ્યાણાનં અકતકુસલાનં અકતભીરુત્તાણાનં કતપાપાનં કતલુદ્દાનં કતકિબ્બિસાનં ગતિ તં ગતિં પેચ્ચ ગચ્છામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ ઉરત્તાળિં કન્દતિ સમ્મોહં આપજ્જતિ. ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, બાલો તતિયં દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. યં ખો તં, ભિક્ખવે, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘એકન્તં અનિટ્ઠં એકન્તં અકન્તં એકન્તં અમનાપ’ન્તિ, નિરયમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘એકન્તં અનિટ્ઠં એકન્તં અકન્તં એકન્તં અમનાપ’ન્તિ. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ઉપમાપિ [ઉપમાહિપિ (સી.)] ન સુકરા યાવ દુક્ખા નિરયા’’તિ.

૨૪૯. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સક્કા પન, ભન્તે, ઉપમં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખુ, ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્યું – ‘અયં ખો, દેવ, ચોરો આગુચારી, ઇમસ્સ યં ઇચ્છસિ તં દણ્ડં પણેહી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ, ભો, ઇમં પુરિસં પુબ્બણ્હસમયં સત્તિસતેન હનથા’તિ. તમેનં પુબ્બણ્હસમયં સત્તિસતેન હનેય્યું. અથ રાજા મજ્ઝન્હિકસમયં [મજ્ઝન્તિકસમયં (સી. સ્યા. કં. ક.), મજ્ઝન્તિકં સમયં (પી.)] એવં વદેય્ય – ‘અમ્ભો, કથં સો પુરિસો’તિ? ‘‘‘તથેવ, દેવ, જીવતી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ, ભો, તં પુરિસં મજ્ઝન્હિકસમયં સત્તિસતેન હનથા’તિ. તમેનં મજ્ઝન્હિકસમયં સત્તિસતેન હનેય્યું. અથ રાજા સાયન્હસમયં એવં વદેય્ય – ‘અમ્ભો, કથં સો પુરિસો’તિ? ‘તથેવ, દેવ, જીવતી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય – ‘ગચ્છથ, ભો, તં પુરિસં સાયન્હસમયં સત્તિસતેન હનથા’તિ. તમેનં સાયન્હસમયં સત્તિસતેન હનેય્યું. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો પુરિસો તીહિ સત્તિસતેહિ હઞ્ઞમાનો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથા’’તિ? ‘‘એકિસ્સાપિ, ભન્તે, સત્તિયા હઞ્ઞમાનો સો પુરિસો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથ, કો પન વાદો તીહિ સત્તિસતેહી’’તિ?

૨૫૦. અથ ખો ભગવા પરિત્તં પાણિમત્તં પાસાણં ગહેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમો નુ ખો મહન્તતરો – યો ચાયં મયા પરિત્તો પાણિમત્તો પાસાણો ગહિતો, યો ચ હિમવા પબ્બતરાજા’’તિ? ‘‘અપ્પમત્તકો અયં, ભન્તે, ભગવતા પરિત્તો પાણિમત્તો પાસાણો ગહિતો, હિમવન્તં પબ્બતરાજાનં ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ, ઉપનિધમ્પિ [ઉપનિધિમ્પિ (સી. પી.)] ન ઉપેતિ’’. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં સો પુરિસો તીહિ સત્તિસતેહિ હઞ્ઞમાનો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ તં નિરયકસ્સ દુક્ખસ્સ ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ, ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતિ’’.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા પઞ્ચવિધબન્ધનં નામ કમ્મકારણં કરોન્તિ – તત્તં અયોખિલં [અયોખીલં (સી. સ્યા. કં. પી.)] હત્થે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં દુતિયે હત્થે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં પાદે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં દુતિયે પાદે ગમેન્તિ, તત્તં અયોખિલં મજ્ઝે ઉરસ્મિં ગમેન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદેતિ, ન ચ તાવ કાલં કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ [બ્યન્તિહોતિ (પી. ક.)]. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા સંવેસેત્વા કુઠારીહિ [કુધારીહિ (ક.)] તચ્છન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા…પે… બ્યન્તીહોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા વાસીહિ તચ્છન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા…પે… બ્યન્તીહોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા રથે યોજેત્વા આદિત્તાય પથવિયા સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય [સઞ્જોતિભૂતાય (સ્યા. કં. પી.)] સારેન્તિપિ પચ્ચાસારેન્તિપિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા…પે… બ્યન્તીહોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા મહન્તં અઙ્ગારપબ્બતં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આરોપેન્તિપિ ઓરોપેન્તિપિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદેતિ, ન ચ તાવ કાલં કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા તત્તાય લોહકુમ્ભિયા પક્ખિપન્તિ આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય. સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચતિ. સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાનો સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છતિ, સકિમ્પિ અધો ગચ્છતિ, સકિમ્પિ તિરિયં ગચ્છતિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદેતિ, ન ચ તાવ કાલઙ્કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા [નિરયપાલા પુનપ્પુનં (ક.)] મહાનિરયે પક્ખિપન્તિ. સો ખો પન, ભિક્ખવે, મહાનિરયો –

‘‘ચતુક્કણ્ણો ચતુદ્વારો, વિભત્તો ભાગસો મિતો;

અયોપાકારપરિયન્તો, અયસા પટિકુજ્જિતો.

‘‘તસ્સ અયોમયા ભૂમિ, જલિતા તેજસા યુતા;

સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતિ સબ્બદા’’.

‘‘અનેકપરિયાયેનપિ ખો અહં, ભિક્ખવે, નિરયકથં કથેય્યં; યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરા અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ દુક્ખા નિરયા.

૨૫૧. ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા તિણભક્ખા. તે અલ્લાનિપિ તિણાનિ સુક્ખાનિપિ તિણાનિ દન્તુલ્લેહકં ખાદન્તિ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા તિણભક્ખા? હત્થી અસ્સા ગોણા ગદ્રભા અજા મિગા, યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ તિરચ્છાનગતા પાણા તિણભક્ખા. સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો ઇધ પુબ્બે રસાદો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તેસં સત્તાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ યે તે સત્તા તિણભક્ખા.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા ગૂથભક્ખા. તે દૂરતોવ ગૂથગન્ધં ઘાયિત્વા ધાવન્તિ – ‘એત્થ ભુઞ્જિસ્સામ, એત્થ ભુઞ્જિસ્સામા’તિ. સેય્યથાપિ નામ બ્રાહ્મણા આહુતિગન્ધેન ધાવન્તિ – ‘એત્થ ભુઞ્જિસ્સામ, એત્થ ભુઞ્જિસ્સામા’તિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ તિરચ્છાનગતા પાણા ગૂથભક્ખા, તે દૂરતોવ ગૂથગન્ધં ઘાયિત્વા ધાવન્તિ – ‘એત્થ ભુઞ્જિસ્સામ, એત્થ ભુઞ્જિસ્સામા’તિ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા ગૂથભક્ખા? કુક્કુટા સૂકરા સોણા સિઙ્ગાલા, યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ તિરચ્છાનગતા પાણા ગૂથભક્ખા. સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો ઇધ પુબ્બે રસાદો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તેસં સત્તાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ યે તે સત્તા ગૂથભક્ખા.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા અન્ધકારે જાયન્તિ અન્ધકારે જીયન્તિ [જિય્યન્તિ (ક.)] અન્ધકારે મીયન્તિ [મિય્યન્તિ (ક.)]. કતમે ચ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા અન્ધકારે જાયન્તિ અન્ધકારે જીયન્તિ અન્ધકારે મીયન્તિ? કીટા પુળવા [પટઙ્ગા (સ્યા. કં. ક.)] ગણ્ડુપ્પાદા, યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ તિરચ્છાનગતા પાણા અન્ધકારે જાયન્તિ અન્ધકારે જીયન્તિ અન્ધકારે મીયન્તિ. સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો ઇધ પુબ્બે રસાદો, ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તેસં સત્તાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ યે તે સત્તા અન્ધકારે જાયન્તિ અન્ધકારે જીયન્તિ અન્ધકારે મીયન્તિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા ઉદકસ્મિં જાયન્તિ ઉદકસ્મિં જીયન્તિ ઉદકસ્મિં મીયન્તિ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા ઉદકસ્મિં જાયન્તિ ઉદકસ્મિં જીયન્તિ ઉદકસ્મિં મીયન્તિ? મચ્છા કચ્છપા સુસુમારા, યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ તિરચ્છાનગતા પાણા ઉદકસ્મિં જાયન્તિ ઉદકસ્મિં જીયન્તિ ઉદકસ્મિં મીયન્તિ. સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો ઇધ પુબ્બે રસાદો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તેસં સત્તાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ યે તે સત્તા ઉદકસ્મિં જાયન્તિ ઉદકસ્મિં જીયન્તિ ઉદકસ્મિં મીયન્તિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા અસુચિસ્મિં જાયન્તિ અસુચિસ્મિં જીયન્તિ અસુચિસ્મિં મીયન્તિ. કતમે ચ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા અસુચિસ્મિં જાયન્તિ અસુચિસ્મિં જીયન્તિ અસુચિસ્મિં મીયન્તિ? યે તે, ભિક્ખવે, સત્તા પૂતિમચ્છે વા જાયન્તિ પૂતિમચ્છે વા જીયન્તિ પૂતિમચ્છે વા મીયન્તિ પૂતિકુણપે વા…પે… પૂતિકુમ્માસે વા… ચન્દનિકાય વા… ઓલિગલ્લે વા જાયન્તિ, (યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ તિરચ્છાનગતા પાણા અસુચિસ્મિં જાયન્તિ અસુચિસ્મિં જીયન્તિ અસુચિસ્મિં મીયન્તિ.) [( ) નત્થિ સી. સ્યા. કં. પી. પોત્થકેસુ] સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો ઇધ પુબ્બે રસાદો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તેસં સત્તાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ યે તે સત્તા અસુચિસ્મિં જાયન્તિ અસુચિસ્મિં જીયન્તિ અસુચિસ્મિં મીયન્તિ.

‘‘અનેકપરિયાયેનપિ ખો અહં, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનયોનિકથં કથેય્યં; યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ દુક્ખા તિરચ્છાનયોનિ.

૨૫૨. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો એકચ્છિગ્ગલં યુગં મહાસમુદ્દે પક્ખિપેય્ય. તમેનં પુરત્થિમો વાતો પચ્છિમેન સંહરેય્ય, પચ્છિમો વાતો પુરત્થિમેન સંહરેય્ય, ઉત્તરો વાતો દક્ખિણેન સંહરેય્ય, દક્ખિણો વાતો ઉત્તરેન સંહરેય્ય. તત્રાસ્સ કાણો કચ્છપો, સો વસ્સસતસ્સ વસ્સસતસ્સ [વસ્સસતસ્સ વસ્સસહસ્સસ્સ વસ્સસતસહસ્સસ્સ (સી.), વસ્સસતસ્સ (સ્યા. કં. પી.)] અચ્ચયેન સકિં ઉમ્મુજ્જેય્ય. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ સો કાણો કચ્છપો અમુસ્મિં એકચ્છિગ્ગલે યુગે ગીવં પવેસેય્યા’’તિ? (‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.) [( ) નત્થિ સી. પી. પોત્થકેસુ] ‘‘યદિ પન [યદિ નૂન (સી. સ્યા. કં. પી.)], ભન્તે, કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેના’’તિ. ‘‘ખિપ્પતરં ખો સો, ભિક્ખવે, કાણો કચ્છપો અમુસ્મિં એકચ્છિગ્ગલે યુગે ગીવં પવેસેય્ય, અતો દુલ્લભતરાહં, ભિક્ખવે, મનુસ્સત્તં વદામિ સકિં વિનિપાતગતેન બાલેન. તં કિસ્સ હેતુ? ન હેત્થ, ભિક્ખવે, અત્થિ ધમ્મચરિયા સમચરિયા કુસલકિરિયા પુઞ્ઞકિરિયા. અઞ્ઞમઞ્ઞખાદિકા એત્થ, ભિક્ખવે, વત્તતિ દુબ્બલખાદિકા’’.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો સચે કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન મનુસ્સત્તં આગચ્છતિ, યાનિ તાનિ નીચકુલાનિ – ચણ્ડાલકુલં વા નેસાદકુલં વા વેનકુલં [વેણકુલં (સી. પી.)] વા રથકારકુલં વા પુક્કુસકુલં વા. તથારૂપે કુલે પચ્ચાજાયતિ દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો [બહ્વાબાધો (ક.)] કાણો વા કુણી વા ખુજ્જો વા પક્ખહતો વા ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અક્ખધુત્તો પઠમેનેવ કલિગ્ગહેન પુત્તમ્પિ જીયેથ, દારમ્પિ જીયેથ, સબ્બં સાપતેય્યમ્પિ જીયેથ, ઉત્તરિપિ અધિબન્ધં [અનુબન્ધં (સી. પી.), અદ્ધુબન્ધં (સ્યા. કં.)] નિગચ્છેય્ય. અપ્પમત્તકો સો, ભિક્ખવે, કલિગ્ગહો યં સો અક્ખધુત્તો પઠમેનેવ કલિગ્ગહેન પુત્તમ્પિ જીયેથ, દારમ્પિ જીયેથ, સબ્બં સાપતેય્યમ્પિ જીયેથ, ઉત્તરિપિ અધિબન્ધં નિગચ્છેય્ય. અથ ખો અયમેવ તતો મહન્તતરો કલિગ્ગહો યં સો બાલો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. અયં, ભિક્ખવે, કેવલા પરિપૂરા [કેવલપરિપૂરા (સી. પી.) મ. નિ. ૧.૨૪૪ પાળિયા સંસન્દેતબ્બા] બાલભૂમી’’તિ.

૨૫૩. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ પણ્ડિતલક્ખણાનિ પણ્ડિતનિમિત્તાનિ પણ્ડિતાપદાનાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સુચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ સુભાસિતભાસી ચ સુકતકમ્મકારી ચ. નો ચેતં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સુચિન્તિતચિન્તી ચ અભવિસ્સ સુભાસિતભાસી ચ સુકતકમ્મકારી ચ, કેન નં [ન તેન નં (ક.), ન નં (?)] પણ્ડિતા જાનેય્યું – ‘પણ્ડિતો અયં ભવં સપ્પુરિસો’તિ? યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સુચિન્તિતચિન્તી ચ હોતિ સુભાસિતભાસી ચ સુકતકમ્મકારી ચ તસ્મા નં પણ્ડિતા જાનન્તિ – ‘પણ્ડિતો અયં ભવં સપ્પુરિસો’તિ. સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો તિવિધં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. સચે, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સભાયં વા નિસિન્નો હોતિ, રથિકાય વા નિસિન્નો હોતિ, સિઙ્ઘાટકે વા નિસિન્નો હોતિ; તત્ર ચે જનો તજ્જં તસ્સારુપ્પં કથં મન્તેતિ. સચે, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ; તત્ર, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ એવં હોતિ – ‘યં ખો જનો તજ્જં તસ્સારુપ્પં કથં મન્તેતિ; સંવિજ્જન્તેવ તે ધમ્મા મયિ, અહઞ્ચ તેસુ ધમ્મેસુ સન્દિસ્સામી’તિ. ઇદં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો પઠમં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

૨૫૪. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો પસ્સતિ રાજાનો ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તે – કસાહિપિ તાળેન્તે વેત્તેહિપિ તાળેન્તે અદ્ધદણ્ડકેહિપિ તાળેન્તે હત્થમ્પિ છિન્દન્તે પાદમ્પિ છિન્દન્તે હત્થપાદમ્પિ છિન્દન્તે કણ્ણમ્પિ છિન્દન્તે નાસમ્પિ છિન્દન્તે કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દન્તે બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોન્તે સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોન્તે રાહુમુખમ્પિ કરોન્તે જોતિમાલિકમ્પિ કરોન્તે હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોન્તે એરકવત્તિકમ્પિ કરોન્તે ચીરકવાસિકમ્પિ કરોન્તે એણેય્યકમ્પિ કરોન્તે બલિસમંસિકમ્પિ કરોન્તે કહાપણિકમ્પિ કરોન્તે ખારાપતચ્છિકમ્પિ કરોન્તે પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોન્તે પલાલપીઠકમ્પિ કરોન્તે તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચન્તે સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તે જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેન્તે અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તે. તત્ર, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ એવં હોતિ – ‘યથારૂપાનં ખો પાપકાનં કમ્માનં હેતુ રાજાનો ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તિ કસાહિપિ તાળેન્તિ, વેત્તેહિપિ તાળેન્તિ, અદ્ધદણ્ડકેહિપિ તાળેન્તિ, હત્થમ્પિ છિન્દન્તિ, પાદમ્પિ છિન્દન્તિ, હત્થપાદમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણમ્પિ છિન્દન્તિ, નાસમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દન્તિ, બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોન્તિ, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોન્તિ, રાહુમુખમ્પિ કરોન્તિ, જોતિમાલિકમ્પિ કરોન્તિ, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોન્તિ, એરકવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, ચીરકવાસિકમ્પિ કરોન્તિ, એણેય્યકમ્પિ કરોન્તિ, બલિસમંસિકમ્પિ કરોન્તિ, કહાપણિકમ્પિ કરોન્તિ, ખારાપતચ્છિકમ્પિ કરોન્તિ, પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, પલાલપીઠકમ્પિ કરોન્તિ, તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચન્તિ, સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તિ, જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ, ન તે ધમ્મા મયિ સંવિજ્જન્તિ, અહઞ્ચ ન તેસુ ધમ્મેસુ સન્દિસ્સામી’તિ. ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો દુતિયં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

૨૫૫. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતં પીઠસમારૂળ્હં વા મઞ્ચસમારૂળ્હં વા છમાયં વા સેમાનં, યાનિસ્સ પુબ્બે કલ્યાણાનિ કમ્માનિ કતાનિ કાયેન સુચરિતાનિ વાચાય સુચરિતાનિ મનસા સુચરિતાનિ તાનિસ્સ તમ્હિ સમયે ઓલમ્બન્તિ…પે… સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહતં પબ્બતકૂટાનં છાયા સાયન્હસમયં પથવિયા ઓલમ્બન્તિ અજ્ઝોલમ્બન્તિ અભિપ્પલમ્બન્તિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતં પીઠસમારૂળ્હં વા મઞ્ચસમારૂળ્હં વા છમાયં વા સેમાનં યાનિસ્સ પુબ્બે કલ્યાણાનિ કમ્માનિ કતાનિ કાયેન સુચરિતાનિ વાચાય સુચરિતાનિ મનસા સુચરિતાનિ તાનિસ્સ તમ્હિ સમયે ઓલમ્બન્તિ અજ્ઝોલમ્બન્તિ અભિપ્પલમ્બન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ એવં હોતિ – ‘અકતં વત મે પાપં, અકતં લુદ્દં, અકતં કિબ્બિસં; કતં કલ્યાણં, કતં કુસલં, કતં ભીરુત્તાણં. યાવતા, ભો, અકતપાપાનં અકતલુદ્દાનં અકતકિબ્બિસાનં કતકલ્યાણાનં કતકુસલાનં કતભીરુત્તાણાનં ગતિ તં ગતિં પેચ્ચ ગચ્છામી’તિ. સો ન સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. ઇદમ્પિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો તતિયં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા મનસા સુચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યં ખો તં, ભિક્ખવે, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘એકન્તં ઇટ્ઠં એકન્તં કન્તં એકન્તં મનાપ’ન્તિ, સગ્ગમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘એકન્તં ઇટ્ઠં એકન્તં કન્તં એકન્તં મનાપ’ન્તિ. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ઉપમાપિ ન સુકરા યાવ સુખા સગ્ગા’’તિ.

૨૫૬. એવં વુત્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સક્કા પન, ભન્તે, ઉપમં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી સત્તહિ રતનેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ ચ ઇદ્ધીહિ તતોનિદાનં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. કતમેહિ સત્તહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ તદહુપોસથે પન્નરસે સીસંન્હાતસ્સ ઉપોસથિકસ્સ ઉપરિપાસાદવરગતસ્સ દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુભવતિ સહસ્સારં સનેમિકં સનાભિકં સબ્બાકારપરિપૂરં. તં દિસ્વાન રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ એવં હોતિ [એતદહોસિ (સ્યા. કં. ક.)] – ‘સુતં ખો પન મેતં યસ્સ રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ તદહુપોસથે પન્નરસે સીસંન્હાતસ્સ ઉપોસથિકસ્સ ઉપરિપાસાદવરગતસ્સ દિબ્બં ચક્કરતનં પાતુભવતિ સહસ્સારં સનેમિકં સનાભિકં સબ્બાકારપરિપૂરં, સો હોતિ રાજા ચક્કવત્તીતિ. અસ્સં નુ ખો અહં રાજા ચક્કવત્તી’’’તિ?

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો વામેન હત્થેન ભિઙ્કારં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન ચક્કરતનં અબ્ભુક્કિરતિ – ‘પવત્તતુ ભવં ચક્કરતનં, અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’ન્તિ. અથ ખો તં, ભિક્ખવે, ચક્કરતનં પુરત્થિમં દિસં પવત્તતિ. અન્વદેવ રાજા ચક્કવત્તી સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. યસ્મિં ખો પન, ભિક્ખવે, પદેસે ચક્કરતનં પતિટ્ઠાતિ તત્થ રાજા ચક્કવત્તી વાસં ઉપેતિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. યે ખો પન, ભિક્ખવે, પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો તે રાજાનં ચક્કવત્તિં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘એહિ ખો, મહારાજ! સ્વાગતં તે, મહારાજ [સ્વાગતં મહારાજ (સી. સ્યા. કં. પી.)]! સકં તે, મહારાજ! અનુસાસ, મહારાજા’તિ. રાજા ચક્કવત્તી એવમાહ – ‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં નાદાતબ્બં, કામેસુમિચ્છા ન ચરિતબ્બા, મુસા ન ભાસિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં, યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’તિ. યે ખો પન, ભિક્ખવે, પુરત્થિમાય દિસાય પટિરાજાનો તે રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અનુયન્તા [અનુયુત્તા (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભવન્તિ [અહેસું (સ્યા. કં. ક.)].

૨૫૭. ‘‘અથ ખો તં, ભિક્ખવે, ચક્કરતનં પુરત્થિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા [અજ્ઝોગહેત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] પચ્ચુત્તરિત્વા દક્ખિણં દિસં પવત્તતિ…પે… દક્ખિણં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા પચ્છિમં દિસં પવત્તતિ… પચ્છિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહેત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા ઉત્તરં દિસં પવત્તતિ અન્વદેવ રાજા ચક્કવત્તી સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય. યસ્મિં ખો પન, ભિક્ખવે, પદેસે ચક્કરતનં પતિટ્ઠાતિ તત્થ રાજા ચક્કવત્તી વાસં ઉપેતિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય.

‘‘યે ખો પન, ભિક્ખવે, ઉત્તરાય દિસાય પટિરાજાનો તે રાજાનં ચક્કવત્તિં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘એહિ ખો, મહારાજ! સ્વાગતં તે, મહારાજ! સકં તે, મહારાજ! અનુસાસ, મહારાજા’તિ. રાજા ચક્કવત્તી એવમાહ – ‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં નાદાતબ્બં, કામેસુમિચ્છા ન ચરિતબ્બા, મુસા ન ભાસિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં; યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’તિ. યે ખો પન, ભિક્ખવે, ઉત્તરાય દિસાય પટિરાજાનો તે રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અનુયન્તા ભવન્તિ.

‘‘અથ ખો તં, ભિક્ખવે, ચક્કરતનં સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અભિવિજિનિત્વા તમેવ રાજધાનિં પચ્ચાગન્ત્વા રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અન્તેપુરદ્વારે અક્ખાહતં મઞ્ઞે તિટ્ઠતિ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અન્તેપુરદ્વારં ઉપસોભયમાનં. રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ એવરૂપં ચક્કરતનં પાતુભવતિ.

૨૫૮. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ હત્થિરતનં પાતુભવતિ – સબ્બસેતો સત્તપ્પતિટ્ઠો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો ઉપોસથો નામ નાગરાજા. તં દિસ્વાન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચિત્તં પસીદતિ – ‘ભદ્દકં વત, ભો, હત્થિયાનં, સચે દમથં ઉપેય્યા’તિ. અથ ખો તં, ભિક્ખવે, હત્થિરતનં સેય્યથાપિ નામ ભદ્દો હત્થાજાનીયો દીઘરત્તં સુપરિદન્તો એવમેવ દમથં ઉપેતિ. ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી તમેવ હત્થિરતનં વીમંસમાનો પુબ્બણ્હસમયં અભિરુહિત્વા સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અનુસંયાયિત્વા તમેવ રાજધાનિં પચ્ચાગન્ત્વા પાતરાસમકાસિ. રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ એવરૂપં હત્થિરતનં પાતુભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અસ્સરતનં પાતુભવતિ – સબ્બસેતો કાળસીસો મુઞ્જકેસો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો વલાહકો નામ અસ્સરાજા. તં દિસ્વાન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચિત્તં પસીદતિ – ‘ભદ્દકં વત, ભો, અસ્સયાનં, સચે દમથં ઉપેય્યા’તિ. અથ ખો તં, ભિક્ખવે, અસ્સરતનં સેય્યથાપિ નામ ભદ્દો અસ્સાજાનીયો દીઘરત્તં સુપરિદન્તો એવમેવ દમથં ઉપેતિ. ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી તમેવ અસ્સરતનં વીમંસમાનો પુબ્બણ્હસમયં અભિરુહિત્વા સમુદ્દપરિયન્તં પથવિં અનુસંયાયિત્વા તમેવ રાજધાનિં પચ્ચાગન્ત્વા પાતરાસમકાસિ. રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ એવરૂપં અસ્સરતનં પાતુભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ મણિરતનં પાતુભવતિ. સો હોતિ મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો. તસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, મણિરતનસ્સ આભા સમન્તા યોજનં ફુટા હોતિ. ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી તમેવ મણિરતનં વીમંસમાનો ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા મણિં ધજગ્ગં આરોપેત્વા રત્તન્ધકારતિમિસાય પાયાસિ. યે ખો પન, ભિક્ખવે, સમન્તા ગામા અહેસું તે તેનોભાસેન કમ્મન્તે પયોજેસું ‘દિવા’તિ મઞ્ઞમાના. રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ એવરૂપં મણિરતનં પાતુભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ઇત્થિરતનં પાતુભવતિ. સા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતા નાતિદીઘા નાતિરસ્સા નાતિકિસા નાતિથૂલા નાતિકાળિકા [નાતિકાળી (સી. પી.)] નાચ્ચોદાતા, અતિક્કન્તા માનુસં વણ્ણં, અપ્પત્તા દિબ્બં વણ્ણં. તસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, ઇત્થિરતનસ્સ એવરૂપો કાયસમ્ફસ્સો હોતિ સેય્યથાપિ નામ તૂલપિચુનો વા કપ્પાસપિચુનો વા. તસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, ઇત્થિરતનસ્સ સીતે ઉણ્હાનિ ગત્તાનિ હોન્તિ, ઉણ્હે સીતાનિ ગત્તાનિ હોન્તિ. તસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, ઇત્થિરતનસ્સ કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો વાયતિ. તં ખો પન, ભિક્ખવે, ઇત્થિરતનં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પુબ્બુટ્ઠાયિની હોતિ પચ્છાનિપાતિની કિંકારપટિસ્સાવિની મનાપચારિની પિયવાદિની. તં ખો પન, ભિક્ખવે, ઇત્થિરતનં રાજાનં ચક્કવત્તિં મનસાપિ નો અતિચરતિ, કુતો પન કાયેન? રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ એવરૂપં ઇત્થિરતનં પાતુભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ગહપતિરતનં પાતુભવતિ. તસ્સ કમ્મવિપાકજં દિબ્બચક્ખુ પાતુભવતિ, યેન નિધિં પસ્સતિ સસ્સામિકમ્પિ અસ્સામિકમ્પિ. સો રાજાનં ચક્કવત્તિં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, દેવ, હોહિ. અહં તે ધનેન ધનકરણીયં [ધનેન કરણીયં (ક.)] કરિસ્સામી’તિ. ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી તમેવ ગહપતિરતનં વીમંસમાનો નાવં અભિરુહિત્વા મજ્ઝે ગઙ્ગાય નદિયા સોતં ઓગાહિત્વા [ઓગહેત્વા (સી. પી.)] ગહપતિરતનં એતદવોચ – ‘અત્થો મે, ગહપતિ, હિરઞ્ઞસુવણ્ણેના’તિ. ‘તેન હિ, મહારાજ, એકં તીરં નાવા ઉપેતૂ’તિ. ‘ઇધેવ મે, ગહપતિ, અત્થો હિરઞ્ઞસુવણ્ણેના’તિ. અથ ખો તં, ભિક્ખવે, ગહપતિરતનં ઉભોહિ હત્થેહિ ઉદકે ઓમસિત્વા પૂરં હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ કુમ્ભિં ઉદ્ધરિત્વા રાજાનં ચક્કવત્તિં એતદવોચ – ‘અલમેત્તાવતા, મહારાજ! કતમેત્તાવતા, મહારાજ! પૂજિતમેત્તાવતા, મહારાજા’તિ. રાજા ચક્કવત્તી એવમાહ – ‘અલમેત્તાવતા, ગહપતિ! કતમેત્તાવતા, ગહપતિ! પૂજિતમેત્તાવતા, ગહપતી’તિ. રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ એવરૂપં ગહપતિરતનં પાતુભવતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પરિણાયકરતનં પાતુભવતિ – પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી પટિબલો રાજાનં ચક્કવત્તિં ઉપયાપેતબ્બં ઉપયાપેતું [ઉપટ્ઠપેતબ્બં ઉપટ્ઠપેતું (સી. સ્યા. કં. પી.)] અપયાપેતબ્બં અપયાપેતું ઠપેતબ્બં ઠપેતું. સો રાજાનં ચક્કવત્તિં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ – ‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, દેવ, હોહિ. અહમનુસાસિસ્સામી’તિ. રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ એવરૂપં પરિણાયકરતનં પાતુભવતિ. રાજા, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી ઇમેહિ સત્તહિ રતનેહિ સમન્નાગતો હોતિ.

૨૫૯. ‘‘કતમાહિ ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી અભિરૂપો હોતિ દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો અતિવિય અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ. રાજા, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી ઇમાય પઠમાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી દીઘાયુકો હોતિ ચિરટ્ઠિતિકો અતિવિય અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ. રાજા, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી ઇમાય દુતિયાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી અપ્પાબાધો હોતિ અપ્પાતઙ્કો સમવેપાકિનિયા ગહણિયા સમન્નાગતો નાતિસીતાય નાચ્ચુણ્હાય અતિવિય અઞ્ઞેહિ મનુસ્સેહિ. રાજા, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી ઇમાય તતિયાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી બ્રાહ્મણગહપતિકાનં પિયો હોતિ મનાપો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પિતા પુત્તાનં પિયો હોતિ મનાપો, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી બ્રાહ્મણગહપતિકાનં પિયો હોતિ મનાપો. રઞ્ઞોપિ, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ બ્રાહ્મણગહપતિકા પિયા હોન્તિ મનાપા. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પિતુ પુત્તા પિયા હોન્તિ મનાપા, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, રઞ્ઞોપિ ચક્કવત્તિસ્સ બ્રાહ્મણગહપતિકા પિયા હોન્તિ મનાપા.

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય ઉય્યાનભૂમિં નિય્યાસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણગહપતિકા રાજાનં ચક્કવત્તિં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ – ‘અતરમાનો, દેવ, યાહિ યથા તં મયં ચિરતરં પસ્સેય્યામા’તિ. રાજાપિ, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી સારથિં આમન્તેસિ – ‘અતરમાનો, સારથિ, પેસેહિ યથા મં બ્રાહ્મણગહપતિકા ચિરતરં પસ્સેય્યુ’ન્તિ. રાજા, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી ઇમાય ચતુત્થાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતો હોતિ. રાજા, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તી ઇમાહિ ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ ખો રાજા ચક્કવત્તી ઇમેહિ સત્તહિ રતનેહિ સમન્નાગતો ઇમાહિ ચતૂહિ ચ ઇદ્ધીહિ તતોનિદાનં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથા’’તિ? ‘‘એકમેકેનપિ, ભન્તે, રતનેન [તેન રતનેન (સી.)] સમન્નાગતો રાજા ચક્કવત્તી તતોનિદાનં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદિયેથ, કો પન વાદો સત્તહિ રતનેહિ ચતૂહિ ચ ઇદ્ધીહી’’તિ?

૨૬૦. અથ ખો ભગવા પરિત્તં પાણિમત્તં પાસાણં ગહેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમો નુ ખો મહન્તતરો – યો ચાયં મયા પરિત્તો પાણિમત્તો પાસાણો ગહિતો યો ચ હિમવા પબ્બતરાજા’’તિ? ‘‘અપ્પમત્તકો અયં, ભન્તે, ભગવતા પરિત્તો પાણિમત્તો પાસાણો ગહિતો; હિમવન્તં પબ્બતરાજાનં ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ; કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ; ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં રાજા ચક્કવત્તી સત્તહિ રતનેહિ સમન્નાગતો ચતૂહિ ચ ઇદ્ધીહિ તતોનિદાનં સુખં સોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ તં દિબ્બસ્સ સુખસ્સ ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ; કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ; ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતિ’’.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, પણ્ડિતો સચે કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન મનુસ્સત્તં આગચ્છતિ, યાનિ તાનિ ઉચ્ચાકુલાનિ – ખત્તિયમહાસાલકુલં વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલં વા ગહપતિમહાસાલકુલં વા તથારૂપે કુલે પચ્ચાજાયતિ અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે. સો ચ હોતિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન સુચરિતં ચરતિ, વાચાય સુચરિતં ચરતિ, મનસા સુચરિતં ચરતિ. સો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા, વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા, મનસા સુચરિતં ચરિત્વા, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અક્ખધુત્તો પઠમેનેવ કટગ્ગહેન મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છેય્ય; અપ્પમત્તકો સો, ભિક્ખવે, કટગ્ગહો યં સો અક્ખધુત્તો પઠમેનેવ કટગ્ગહેન મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અધિગચ્છેય્ય. અથ ખો અયમેવ તતો મહન્તતરો કટગ્ગહો યં સો પણ્ડિતો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા, વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા, મનસા સુચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. અયં, ભિક્ખવે, કેવલા પરિપૂરા પણ્ડિતભૂમી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

બાલપણ્ડિતસુત્તં નિટ્ઠિતં નવમં.