૧. અનુપદસુત્તં

૯૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; પુથુપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; હાસપઞ્ઞો [હાસુપઞ્ઞો (સી. પી.)], ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; જવનપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; તિક્ખપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; નિબ્બેધિકપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં અનુપદધમ્મવિપસ્સનં વિપસ્સતિ. તત્રિદં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તસ્સ અનુપદધમ્મવિપસ્સનાય હોતિ.

૯૪. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ પઠમે ઝાને [પઠમજ્ઝાને (ક. સી. પી. ક.)] ધમ્મા વિતક્કો ચ વિચારો ચ પીતિ ચ સુખઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો [અપ્પટિબન્ધો (ક.)] વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ [અત્થિતેવસ્સ (સી. પી.)] હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ દુતિયે ઝાને ધમ્મા – અજ્ઝત્તં સમ્પસાદો ચ પીતિ ચ સુખઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ. યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ તતિયે ઝાને ધમ્મા – સુખઞ્ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ, ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ ચતુત્થે ઝાને ધમ્મા – ઉપેક્ખા અદુક્ખમસુખા વેદના પસ્સદ્ધત્તા ચેતસો અનાભોગો સતિપારિસુદ્ધિ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ આકાસાનઞ્ચાયતને ધમ્મા – આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞા ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને ધમ્મા – વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને ધમ્મા – આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

૯૫. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહતિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહિત્વા યે ધમ્મા [યે તે ધમ્મા (સી.)] અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા તે ધમ્મે સમનુપસ્સતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

૯૬. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહતિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહિત્વા યે ધમ્મા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા તે ધમ્મે સમનુપસ્સતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘નત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા નત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

૯૭. ‘‘યં ખો તં, ભિક્ખવે, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સીલસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સમાધિસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય પઞ્ઞાય, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય વિમુત્તિયા’તિ, સારિપુત્તમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સીલસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સમાધિસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય પઞ્ઞાય, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય વિમુત્તિયા’તિ. યં ખો તં, ભિક્ખવે, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘ભગવતો પુત્તો ઓરસો મુખતો જાતો ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો ધમ્મદાયાદો નો આમિસદાયાદો’તિ, સારિપુત્તમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘ભગવતો પુત્તો ઓરસો મુખતો જાતો ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો ધમ્મદાયાદો નો આમિસદાયાદો’તિ. સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં સમ્મદેવ અનુપ્પવત્તેતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

અનુપદસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.