૨. અનુપદવગ્ગો

૧. અનુપદસુત્તં

૯૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; પુથુપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; હાસપઞ્ઞો [હાસુપઞ્ઞો (સી. પી.)], ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; જવનપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; તિક્ખપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; નિબ્બેધિકપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો; સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં અનુપદધમ્મવિપસ્સનં વિપસ્સતિ. તત્રિદં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તસ્સ અનુપદધમ્મવિપસ્સનાય હોતિ.

૯૪. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ પઠમે ઝાને [પઠમજ્ઝાને (ક. સી. પી. ક.)] ધમ્મા વિતક્કો ચ વિચારો ચ પીતિ ચ સુખઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો [અપ્પટિબન્ધો (ક.)] વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ [અત્થિતેવસ્સ (સી. પી.)] હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ દુતિયે ઝાને ધમ્મા – અજ્ઝત્તં સમ્પસાદો ચ પીતિ ચ સુખઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો, સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ. યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ તતિયે ઝાને ધમ્મા – સુખઞ્ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ, ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ ચતુત્થે ઝાને ધમ્મા – ઉપેક્ખા અદુક્ખમસુખા વેદના પસ્સદ્ધત્તા ચેતસો અનાભોગો સતિપારિસુદ્ધિ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ આકાસાનઞ્ચાયતને ધમ્મા – આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞા ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતને ધમ્મા – વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. યે ચ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને ધમ્મા – આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા ચ ચિત્તેકગ્ગતા ચ, ફસ્સો વેદના સઞ્ઞા ચેતના ચિત્તં છન્દો અધિમોક્ખો વીરિયં સતિ ઉપેક્ખા મનસિકારો – ત્યાસ્સ ધમ્મા અનુપદવવત્થિતા હોન્તિ. ત્યાસ્સ ધમ્મા વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. સો એવં પજાનાતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

૯૫. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહતિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહિત્વા યે ધમ્મા [યે તે ધમ્મા (સી.)] અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા તે ધમ્મે સમનુપસ્સતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા અત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

૯૬. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહતિ. સો તાય સમાપત્તિયા સતો વુટ્ઠહિત્વા યે ધમ્મા અતીતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા તે ધમ્મે સમનુપસ્સતિ – ‘એવં કિરમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’તિ. સો તેસુ ધમ્મેસુ અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરતિ. સો ‘નત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’ન્તિ પજાનાતિ. તબ્બહુલીકારા નત્થિત્વેવસ્સ હોતિ.

૯૭. ‘‘યં ખો તં, ભિક્ખવે, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સીલસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સમાધિસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય પઞ્ઞાય, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય વિમુત્તિયા’તિ, સારિપુત્તમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સીલસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સમાધિસ્મિં, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય પઞ્ઞાય, વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય વિમુત્તિયા’તિ. યં ખો તં, ભિક્ખવે, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘ભગવતો પુત્તો ઓરસો મુખતો જાતો ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો ધમ્મદાયાદો નો આમિસદાયાદો’તિ, સારિપુત્તમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘ભગવતો પુત્તો ઓરસો મુખતો જાતો ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો ધમ્મદાયાદો નો આમિસદાયાદો’તિ. સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં સમ્મદેવ અનુપ્પવત્તેતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

અનુપદસુત્તં નિટ્ઠિતં પઠમં.

૨. છબ્બિસોધનસુત્તં

૯૮. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનામી’તિ. તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ભાસિતં નેવ અભિનન્દિતબ્બં નપ્પટિક્કોસિતબ્બં. અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો – ‘ચત્તારોમે, આવુસો, વોહારા તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતા. કતમે ચત્તારો? દિટ્ઠે દિટ્ઠવાદિતા, સુતે સુતવાદિતા, મુતે મુતવાદિતા, વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતવાદિતા – ઇમે ખો, આવુસો, ચત્તારો વોહારા તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતા. કથં જાનતો પનાયસ્મતો, કથં પસ્સતો ઇમેસુ ચતૂસુ વોહારેસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ? ખીણાસવસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વુસિતવતો કતકરણીયસ્સ ઓહિતભારસ્સ અનુપ્પત્તસદત્થસ્સ પરિક્ખીણભવસંયોજનસ્સ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ અયમનુધમ્મો હોતિ વેય્યાકરણાય – ‘દિટ્ઠે ખો અહં, આવુસો, અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરામિ. સુતે ખો અહં, આવુસો…પે… મુતે ખો અહં, આવુસો… વિઞ્ઞાતે ખો અહં, આવુસો, અનુપાયો અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસંયુત્તો વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરામિ. એવં ખો મે, આવુસો, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમેસુ ચતૂસુ વોહારેસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ. તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિતબ્બં અનુમોદિતબ્બં. ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉત્તરિં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો.

૯૯. ‘‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, ઉપાદાનક્ખન્ધા તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતા. કતમે પઞ્ચ? સેય્યથિદં – રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધો – ઇમે ખો, આવુસો, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતા. કથં જાનતો પનાયસ્મતો, કથં પસ્સતો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ? ખીણાસવસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વુસિતવતો કતકરણીયસ્સ ઓહિતભારસ્સ અનુપ્પત્તસદત્થસ્સ પરિક્ખીણભવસંયોજનસ્સ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ અયમનુધમ્મો હોતિ વેય્યાકરણાય – ‘રૂપં ખો અહં, આવુસો, અબલં વિરાગુનં [વિરાગં (સી. પી.), વિરાગુતં (ટીકા)] અનસ્સાસિકન્તિ વિદિત્વા યે રૂપે ઉપાયૂપાદાના [ઉપયૂપાદાના (ક.)] ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા વિમુત્તં મે ચિત્તન્તિ પજાનામિ. વેદનં ખો અહં, આવુસો…પે… સઞ્ઞં ખો અહં, આવુસો… સઙ્ખારે ખો અહં, આવુસો… વિઞ્ઞાણં ખો અહં, આવુસો, અબલં વિરાગુનં અનસ્સાસિકન્તિ વિદિત્વા યે વિઞ્ઞાણે ઉપાયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા વિમુત્તં મે ચિત્તન્તિ પજાનામિ. એવં ખો મે, આવુસો, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ. તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિતબ્બં, અનુમોદિતબ્બં. ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉત્તરિં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો.

૧૦૦. ‘‘‘છયિમા, આવુસો, ધાતુયો તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતા. કતમા છ? પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ, આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ – ઇમા ખો, આવુસો, છ ધાતુયો તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતા. કથં જાનતો પનાયસ્મતો, કથં પસ્સતો ઇમાસુ છસુ ધાતૂસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ? ખીણાસવસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વુસિતવતો કતકરણીયસ્સ ઓહિતભારસ્સ અનુપ્પત્તસદત્થસ્સ પરિક્ખીણભવસંયોજનસ્સ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ અયમનુધમ્મો હોતિ વેય્યાકરણાય – ‘પથવીધાતું ખો અહં, આવુસો, ન અત્તતો ઉપગચ્છિં, ન ચ પથવીધાતુનિસ્સિતં અત્તાનં. યે ચ પથવીધાતુનિસ્સિતા ઉપાયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા વિમુત્તં મે ચિત્તન્તિ પજાનામિ. આપોધાતું ખો અહં, આવુસો…પે… તેજોધાતું ખો અહં, આવુસો… વાયોધાતું ખો અહં, આવુસો… આકાસધાતું ખો અહં, આવુસો… વિઞ્ઞાણધાતું ખો અહં, આવુસો, ન અત્તતો ઉપગચ્છિં, ન ચ વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિતં અત્તાનં. યે ચ વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિતા ઉપાયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા વિમુત્તં મે ચિત્તન્તિ પજાનામિ. એવં ખો મે, આવુસો, જાનતો, એવં પસ્સતો ઇમાસુ છસુ ધાતૂસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ. તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિતબ્બં, અનુમોદિતબ્બં. ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉત્તરિં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો.

૧૦૧. ‘‘‘છ ખો પનિમાનિ, આવુસો, અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ [અજ્ઝત્તિકાનિ બાહિરાનિ (સ્યા. કં. પી.)] આયતનાનિ તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુ ચેવ રૂપા ચ, સોતઞ્ચ સદ્દા ચ, ઘાનઞ્ચ ગન્ધા ચ, જિવ્હા ચ રસા ચ, કાયો ચ ફોટ્ઠબ્બા ચ, મનો ચ ધમ્મા ચ – ઇમાનિ ખો, આવુસો, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્મદક્ખાતાનિ. કથં જાનતો પનાયસ્મતો, કથં પસ્સતો ઇમેસુ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ? ખીણાસવસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વુસિતવતો કતકરણીયસ્સ ઓહિતભારસ્સ અનુપ્પત્તસદત્થસ્સ પરિક્ખીણભવસંયોજનસ્સ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ અયમનુધમ્મો હોતિ વેય્યાકરણાય – ‘ચક્ખુસ્મિં, આવુસો, રૂપે ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી [નન્દિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] યા તણ્હા યે ચ ઉપાયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા વિમુત્તં મે ચિત્તન્તિ પજાનામિ. સોતસ્મિં, આવુસો, સદ્દે સોતવિઞ્ઞાણે…પે… ઘાનસ્મિં, આવુસો, ગન્ધે ઘાનવિઞ્ઞાણે… જિવ્હાય, આવુસો, રસે જિવ્હાવિઞ્ઞાણે… કાયસ્મિં, આવુસો, ફોટ્ઠબ્બે કાયવિઞ્ઞાણે… મનસ્મિં, આવુસો, ધમ્મે મનોવિઞ્ઞાણે મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ યો છન્દો યો રાગો યા નન્દી યા તણ્હા યે ચ ઉપાયૂપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા તેસં ખયા વિરાગા નિરોધા ચાગા પટિનિસ્સગ્ગા વિમુત્તં મે ચિત્તન્તિ પજાનામિ. એવં ખો મે, આવુસો, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમેસુ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’ન્તિ. તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિતબ્બં અનુમોદિતબ્બં. ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉત્તરિં પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો.

૧૦૨. ‘‘‘કથં જાનતો પનાયસ્મતો, કથં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહંકારમમંકારમાનાનુસયા સમૂહતા’તિ [સુસમૂહતાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]? ખીણાસવસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વુસિતવતો કતકરણીયસ્સ ઓહિતભારસ્સ અનુપ્પત્તસદત્થસ્સ પરિક્ખીણભવસંયોજનસ્સ સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તસ્સ અયમનુધમ્મો હોતિ વેય્યાકરણાય – ‘પુબ્બે ખો અહં, આવુસો, અગારિયભૂતો સમાનો અવિદ્દસુ અહોસિં. તસ્સ મે તથાગતો વા તથાગતસાવકો વા ધમ્મં દેસેસિ. તાહં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભિં. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિં – સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’’’ન્તિ.

‘‘સો ખો અહં, આવુસો, અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય, અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિં. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો અહોસિં નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો, લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહાસિં. અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો અહોસિં દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી, અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહાસિં. અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી અહોસિં આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા. મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો અહોસિં સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ. પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો અહોસિં, ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય; ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા અહોસિં. ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો અહોસિં; યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા અહોસિં. સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો અહોસિં; કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા અહોસિં કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં.

‘‘સો બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો અહોસિં, એકભત્તિકો અહોસિં રત્તૂપરતો વિરતો વિકાલભોજના. નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો અહોસિં. માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો અહોસિં. ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો અહોસિં. જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં, આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં, આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં; ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં, દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં, અજેળકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં, કુક્કુટસૂકરપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં, હત્થિગવસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં, ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો અહોસિં. દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો અહોસિં, કયવિક્કયા પટિવિરતો અહોસિં, તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટા પટિવિરતો અહોસિં, ઉક્કોટનવઞ્ચનનિકતિસાચિયોગા પટિવિરતો અહોસિં, છેદનવધબન્ધનવિપરામોસઆલોપસહસાકારા પટિવિરતો અહોસિં.

‘‘સો સન્તુટ્ઠો અહોસિં કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ [યેન યેન ચ (ક.)] પક્કમિં સમાદાયેવ પક્કમિં. સેય્યથાપિ નામ પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ સપત્તભારોવ ડેતિ; એવમેવ ખો અહં, આવુસો; સન્તુટ્ઠો અહોસિં કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. સો યેન યેનેવ પક્કમિં સમાદાયેવ પક્કમિં. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેસિં.

૧૦૩. ‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી અહોસિં નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જિં; રક્ખિં ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જિં. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી અહોસિં નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જિં; રક્ખિં મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જિં. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેસિં.

‘‘સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી અહોસિં, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી અહોસિં, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી અહોસિં, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી અહોસિં, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી અહોસિં, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી અહોસિં, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી અહોસિં.

‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, (ઇમાય ચ અરિયાય સન્તુટ્ઠિયા સમન્નાગતો,) [પસ્સ મ. નિ. ૧.૨૯૬ ચૂળહત્થિપદોપમે] ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો વિવિત્તં સેનાસનં ભજિં અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો નિસીદિં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા.

‘‘સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહાસિં, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેસિં. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહાસિં સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેસિં. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહાસિં આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેસિં. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહાસિં અજ્ઝત્તં, વૂપસન્તચિત્તો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેસિં. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહાસિં અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેસિં.

૧૦૪. ‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિં. વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિં.

‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે આસવાનં ખયઞાણાય ચિત્તં અભિનિન્નામેસિં. સો ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અયં દુક્ખસમુદયોતિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં; ઇમે આસવાતિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અયં આસવસમુદયોતિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અયં આસવનિરોધોતિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદાતિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં. તસ્સ મે એવં જાનતો એવં પસ્સતો કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થ, અવિજ્જાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થः વિમુત્તસ્મિં વિમુત્તમિતિ ઞાણં અહોસિ. ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ અબ્ભઞ્ઞાસિં. એવં ખો મે, આવુસો, જાનતો એવં પસ્સતો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહંકારમમંકારમાનાનુસયા સમૂહતા’’તિ. ‘‘તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિતબ્બં અનુમોદિતબ્બં. ‘સાધૂ’તિ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘લાભા નો, આવુસો, સુલદ્ધં નો, આવુસો, યે મયં આયસ્મન્તં તાદિસં સબ્રહ્મચારિં સમનુપસ્સામા’’’તિ [પસ્સામાતિ (સી.)].

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

છબ્બિસોધનસુત્તં નિટ્ઠિતં દુતિયં.

૩. સપ્પુરિસસુત્તં

૧૦૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સપ્પુરિસધમ્મઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અસપ્પુરિસધમ્મઞ્ચ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો? ઇધ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતા’તિ. સો તાય ઉચ્ચાકુલીનતાય અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયં [અયમ્પિ (સી. પી.)], ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો ઉચ્ચાકુલીનતાય લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તાય ઉચ્ચાકુલીનતાય નેવત્તાનુક્કંસેતિ ન પરં વમ્ભેતિ. અયં, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો મહાકુલા પબ્બજિતો હોતિ…પે… [યથા ઉચ્ચાકુલવારે તથા વિત્થારેતબ્બં] મહાભોગકુલા પબ્બજિતો હોતિ…પે… ઉળારભોગકુલા પબ્બજિતો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ ઉળારભોગકુલા પબ્બજિતો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન ઉળારભોગકુલા પબ્બજિતા’તિ. સો તાય ઉળારભોગતાય અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો ઉળારભોગતાય લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ ઉળારભોગકુલા પબ્બજિતો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તાય ઉળારભોગતાય નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

૧૦૬. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો ઞાતો હોતિ યસસ્સી. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ ઞાતો યસસ્સી, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ અપ્પઞ્ઞાતા અપ્પેસક્ખા’તિ. સો તેન ઞત્તેન [ઞાતેન (સી. ક.), ઞાતત્તેન (સ્યા. કં. પી.)] અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો ઞત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ ઞાતો હોતિ યસસ્સી; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન ઞત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો લાભી હોતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન લાભિનો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’ન્તિ. સો તેન લાભેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો લાભેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ લાભી હોતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન લાભેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો બહુસ્સુતો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ બહુસ્સુતો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન બહુસ્સુતા’તિ. સો તેન બાહુસચ્ચેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો બાહુસચ્ચેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ બહુસ્સુતો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન બાહુસચ્ચેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો વિનયધરો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ વિનયધરો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન વિનયધરા’તિ. સો તેન વિનયધરત્તેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો વિનયધરત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ વિનયધરો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન વિનયધરત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો ધમ્મકથિકો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ ધમ્મકથિકો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન ધમ્મકથિકા’તિ. સો તેન ધમ્મકથિકત્તેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો ધમ્મકથિકત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ ધમ્મકથિકો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન ધમ્મકથિકત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

૧૦૭. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો આરઞ્ઞિકો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ આરઞ્ઞિકો ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન આરઞ્ઞિકા’તિ. સો તેન આરઞ્ઞિકત્તેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો આરઞ્ઞિકત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ આરઞ્ઞિકો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન આરઞ્ઞિકત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો પંસુકૂલિકો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ પંસુકૂલિકો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન પંસુકૂલિકા’તિ. સો તેન પંસુકૂલિકત્તેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો પંસુકૂલિકત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ પંસુકૂલિકો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન પંસુકૂલિકત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો પિણ્ડપાતિકો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ પિણ્ડપાતિકો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન પિણ્ડપાતિકા’તિ. સો તેન પિણ્ડપાતિકત્તેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો પિણ્ડપાતિકત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ પિણ્ડપાતિકો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન પિણ્ડપાતિકત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો રુક્ખમૂલિકો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ રુક્ખમૂલિકો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન રુક્ખમૂલિકા’તિ. સો તેન રુક્ખમૂલિકત્તેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો રુક્ખમૂલિકત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ રુક્ખમૂલિકો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન રુક્ખમૂલિકત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો સોસાનિકો હોતિ…પે… અબ્ભોકાસિકો હોતિ… નેસજ્જિકો હોતિ… યથાસન્થતિકો હોતિ… એકાસનિકો હોતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ એકાસનિકો, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન એકાસનિકા’તિ. સો તેન એકાસનિકત્તેન અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો એકાસનિકત્તેન લોભધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, દોસધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, મોહધમ્મા વા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ. નો ચેપિ એકાસનિકો હોતિ; સો ચ હોતિ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો સામીચિપ્પટિપન્નો અનુધમ્મચારી, સો તત્થ પુજ્જો, સો તત્થ પાસંસો’તિ. સો પટિપદંયેવ અન્તરં કરિત્વા તેન એકાસનિકત્તેન નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

૧૦૮. ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિયા લાભી, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિયા ન લાભિનો’તિ. સો તાય પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિયા અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિયાપિ ખો અતમ્મયતા વુત્તા ભગવતા. યેન યેન હિ મઞ્ઞન્તિ તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા’તિ. સો અતમ્મયતઞ્ઞેવ અન્તરં કરિત્વા તાય પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિયા લાભી, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિયા ન લાભિનો’તિ. સો તાય ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિયા અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિયાપિ ખો અતમ્મયતા વુત્તા ભગવતા. યેન યેન હિ મઞ્ઞન્તિ તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા’તિ. સો અતમ્મયતઞ્ઞેવ અન્તરં કરિત્વા તાય ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભી, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા ન લાભિનો’તિ. સો તાય આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયાપિ ખો અતમ્મયતા વુત્તા ભગવતા. યેન યેન હિ મઞ્ઞન્તિ તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા’તિ. સો અતમ્મયતઞ્ઞેવ અન્તરં કરિત્વા તાય આકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા લાભી, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા ન લાભિનો’તિ. સો તાય વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયાપિ ખો અતમ્મયતા વુત્તા ભગવતા. યેન યેન હિ મઞ્ઞન્તિ તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા’તિ. સો અતમ્મયતઞ્ઞેવ અન્તરં કરિત્વા તાય વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભી, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા ન લાભિનો’તિ. સો તાય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયાપિ ખો અતમ્મયતા વુત્તા ભગવતા. યેન યેન હિ મઞ્ઞન્તિ તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા’તિ. સો અતમ્મયતઞ્ઞેવ અન્તરં કરિત્વા તાય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસો સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘અહં ખોમ્હિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા લાભી, ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા ન લાભિનો’તિ. સો તાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા અત્તાનુક્કંસેતિ, પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો. સપ્પુરિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયાપિ ખો અતમ્મયતા વુત્તા ભગવતા. યેન યેન હિ મઞ્ઞન્તિ તતો તં હોતિ અઞ્ઞથા’તિ. સો અતમ્મયતઞ્ઞેવ અન્તરં કરિત્વા તાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, ન પરં વમ્ભેતિ. અયમ્પિ, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસધમ્મો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસો સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા [એકચ્ચે આસવા (ક.)] પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં [અયં ખો (સ્યા. કં.)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન કિઞ્ચિ મઞ્ઞતિ, ન કુહિઞ્ચિ મઞ્ઞતિ, ન કેનચિ મઞ્ઞતી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

સપ્પુરિસસુત્તં નિટ્ઠિતં તતિયં.

૪. સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તં

૧૦૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘સેવિતબ્બાસેવિતબ્બં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કાયસમાચારંપાહં [પહં (સબ્બત્થ)], ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસમાચારં. વચીસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વચીસમાચારં. મનોસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં મનોસમાચારં. ચિત્તુપ્પાદંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ચિત્તુપ્પાદં. સઞ્ઞાપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપટિલાભં. દિટ્ઠિપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિપટિલાભં. અત્તભાવપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્તભાવપટિલાભ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ, એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ.

૧૧૦. ‘‘‘કાયસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપો કાયસમાચારો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપો કાયસમાચારો સેવિતબ્બો.

૧૧૧. ‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ લુદ્દો લોહિતપાણિ હતપ્પહતે નિવિટ્ઠો અદયાપન્નો પાણભૂતેસુ; અદિન્નાદાયી ખો પન હોતિ, યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા તં અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ; કામેસુમિચ્છાચારી ખો પન હોતિ, યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સસ્સામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ તથારૂપાસુ ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ – એવરૂપં, ભન્તે, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો, લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ; અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા તં નાદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ; કામેસુમિચ્છાચારં પહાય કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સસ્સામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ તથારૂપાસુ ન ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ – એવરૂપં, ભન્તે, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘કાયસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘વચીસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વચીસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપો વચીસમાચારો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપો વચીસમાચારો સેવિતબ્બો.

૧૧૨. ‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો મુસાવાદી હોતિ, સભાગતો [સભગ્ગતો (બહૂસુ)] વા પરિસાગતો [પરિસગ્ગતો (બહૂસુ)] વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ સો અજાનં વા આહ – ‘જાનામી’તિ, જાનં વા આહ – ‘ન જાનામી’તિ; અપસ્સં વા આહ – ‘પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ – ‘ન પસ્સામી’તિ – ઇતિ [પસ્સ મ. નિ. ૧.૪૪૦ સાલેય્યકસુત્તે] અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ [કિઞ્ચક્ખહેતુ (સી.)] વા સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ; પિસુણવાચો ખો પન હોતિ, ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય – ઇતિ સમગ્ગાનં વા ભેત્તા, ભિન્નાનં વા અનુપ્પદાતા, વગ્ગારામો, વગ્ગરતો, વગ્ગનન્દી, વગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ; ફરુસવાચો ખો પન હોતિ, યા સા વાચા કણ્ડકા કક્કસા ફરુસા પરકટુકા પરાભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ; સમ્ફપ્પલાપી ખો પન હોતિ અકાલવાદી અભૂતવાદી અનત્થવાદી અધમ્મવાદી અવિનયવાદી, અનિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ અકાલેન અનપદેસં અપરિયન્તવતિં અનત્થસંહિતં – એવરૂપં, ભન્તે, વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ સભાગતો વા પરિસાગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ સો અજાનં વા આહ – ‘ન જાનામી’તિ, જાનં વા આહ – ‘જાનામી’તિ, અપસ્સં વા આહ – ‘ન પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ – ‘પસ્સામી’તિ – ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા ન સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ; પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય – ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ; ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ; સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં – એવરૂપં, ભન્તે, વચીસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘વચીસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વચીસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘મનોસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં મનોસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, મનોસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો મનોસમાચારો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, મનોસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપો મનોસમાચારો સેવિતબ્બો.

૧૧૩. ‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, મનોસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અભિજ્ઝાલુ હોતિ, યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં તં અભિજ્ઝાતા હોતિ – ‘અહો વત યં પરસ્સ તં મમસ્સા’તિ; બ્યાપન્નચિત્તો ખો પન હોતિ પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો – ‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા વજ્ઝન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસુ’ન્તિ – એવરૂપં, ભન્તે, મનોસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, મનોસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અનભિજ્ઝાલુ હોતિ, યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં તં નાભિજ્ઝાતા હોતિ – ‘અહો વત યં પરસ્સ તં મમસ્સા’તિ; અબ્યાપન્નચિત્તો ખો પન હોતિ અપ્પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો – ‘ઇમે સત્તા અવેરા અબ્યાબજ્ઝા [અબ્યાપજ્ઝા (સી. સ્યા. કં. પી. ક.)] અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’તિ – એવરૂપં, ભન્તે, મનોસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘મનોસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં મનોસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૧૧૪. ‘‘‘ચિત્તુપ્પાદંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ચિત્તુપ્પાદ’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, ચિત્તુપ્પાદં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો ચિત્તુપ્પાદો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, ચિત્તુપ્પાદં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપો ચિત્તુપ્પાદો સેવિતબ્બો.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, ચિત્તુપ્પાદં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અભિજ્ઝાલુ હોતિ, અભિજ્ઝાસહગતેન ચેતસા વિહરતિ; બ્યાપાદવા હોતિ, બ્યાપાદસહગતેન ચેતસા વિહરતિ; વિહેસવા હોતિ, વિહેસાસહગતેન ચેતસા વિહરતિ – એવરૂપં, ભન્તે, ચિત્તુપ્પાદં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, ચિત્તુપ્પાદં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અનભિજ્ઝાલુ હોતિ, અનભિજ્ઝાસહગતેન ચેતસા વિહરતિ; અબ્યાપાદવા હોતિ, અબ્યાપાદસહગતેન ચેતસા વિહરતિ; અવિહેસવા હોતિ, અવિહેસાસહગતેન ચેતસા વિહરતિ – એવરૂપં, ભન્તે, ચિત્તુપ્પાદં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘ચિત્તુપ્પાદંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ચિત્તુપ્પાદ’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૧૧૫. ‘‘‘સઞ્ઞાપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, સઞ્ઞાપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો સઞ્ઞાપટિલાભો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, સઞ્ઞાપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપો સઞ્ઞાપટિલાભો સેવિતબ્બો.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, સઞ્ઞાપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અભિજ્ઝાલુ હોતિ, અભિજ્ઝાસહગતાય સઞ્ઞાય વિહરતિ; બ્યાપાદવા હોતિ, બ્યાપાદસહગતાય સઞ્ઞાય વિહરતિ; વિહેસવા હોતિ, વિહેસાસહગતાય સઞ્ઞાય વિહરતિ – એવરૂપં, ભન્તે, સઞ્ઞાપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, સઞ્ઞાપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો અનભિજ્ઝાલુ હોતિ, અનભિજ્ઝાસહગતાય સઞ્ઞાય વિહરતિ; અબ્યાપાદવા હોતિ, અબ્યાપાદસહગતાય સઞ્ઞાય વિહરતિ; અવિહેસવા હોતિ, અવિહેસાસહગતાય સઞ્ઞાય વિહરતિ – એવરૂપં, ભન્તે, સઞ્ઞાપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘સઞ્ઞાપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્ઞાપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૧૧૬. ‘‘‘દિટ્ઠિપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, દિટ્ઠિપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો દિટ્ઠિપટિલાભો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ – એવરૂપો દિટ્ઠિપટિલાભો સેવિતબ્બો.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, દિટ્ઠિપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો એવંદિટ્ઠિકો હોતિ – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ – એવરૂપં, ભન્તે, દિટ્ઠિપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, દિટ્ઠિપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ? ઇધ, ભન્તે, એકચ્ચો એવંદિટ્ઠિકો હોતિ – ‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ – એવરૂપં, ભન્તે, દિટ્ઠિપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘દિટ્ઠિપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

૧૧૭. ‘‘‘અત્તભાવપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્તભાવપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, અત્તભાવપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ – એવરૂપો અત્તભાવપટિલાભો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, અત્તભાવપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ – એવરૂપો અત્તભાવપટિલાભો સેવિતબ્બો.

‘‘કથંરૂપં, ભન્તે, અત્તભાવપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? સબ્યાબજ્ઝં [સબ્યાપજ્ઝં (સી. સ્યા. કં. પી. ક.)], ભન્તે, અત્તભાવપટિલાભં અભિનિબ્બત્તયતો અપરિનિટ્ઠિતભાવાય અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; અબ્યાબજ્ઝં, ભન્તે, અત્તભાવપટિલાભં અભિનિબ્બત્તયતો પરિનિટ્ઠિતભાવાય અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘અત્તભાવપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્તભાવપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ, એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામી’’તિ.

૧૧૮. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! સાધુ ખો ત્વં, સારિપુત્ત, ઇમસ્સ મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ, એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનાસિ.

‘‘‘કાયસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં મયા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, સારિપુત્ત, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો કાયસમાચારો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, સારિપુત્ત, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ – એવરૂપો કાયસમાચારો સેવિતબ્બો.

‘‘કથંરૂપં, સારિપુત્ત, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? ઇધ, સારિપુત્ત, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ લુદ્દો લોહિતપાણિ હતપ્પહતે નિવિટ્ઠો અદયાપન્નો પાણભૂતેસુ; અદિન્નાદાયી ખો પન હોતિ, યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા તં અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ; કામેસુમિચ્છાચારી ખો પન હોતિ, યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સસ્સામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ તથારૂપાસુ ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ – એવરૂપં, સારિપુત્ત, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ.

‘‘કથંરૂપં, સારિપુત્ત, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ? ઇધ, સારિપુત્ત, એકચ્ચો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો, લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ; અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા તં નાદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ; કામેસુમિચ્છાચારં પહાય કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સસ્સામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ તથારૂપાસુ ન ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ – એવરૂપં, સારિપુત્ત, કાયસમાચારં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘કાયસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસમાચાર’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં મયા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘વચીસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ …પે… મનોસમાચારંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ…પે… ચિત્તુપ્પાદંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ…પે… સઞ્ઞાપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ…પે… દિટ્ઠિપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ…પે….

‘‘‘અત્તભાવપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્તભાવપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં મયા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, સારિપુત્ત, અત્તભાવપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો અત્તભાવપટિલાભો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, સારિપુત્ત, અત્તભાવપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ – એવરૂપો અત્તભાવપટિલાભો સેવિતબ્બો.

‘‘કથંરૂપં, સારિપુત્ત, અત્તભાવપટિલાભં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ? સબ્યાબજ્ઝં, સારિપુત્ત, અત્તભાવપટિલાભં અભિનિબ્બત્તયતો અપરિનિટ્ઠિતભાવાય અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ; અબ્યાબજ્ઝં, સારિપુત્ત, અત્તભાવપટિલાભં અભિનિબ્બત્તયતો પરિનિટ્ઠિતભાવાય અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ. ‘અત્તભાવપટિલાભંપાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્તભાવપટિલાભ’ન્તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં મયા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇમસ્સ ખો, સારિપુત્ત, મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૧૯. ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; સોતવિઞ્ઞેય્યં સદ્દંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ; ઘાનવિઞ્ઞેય્યં ગન્ધંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યં રસંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; કાયવિઞ્ઞેય્યં ફોટ્ઠબ્બંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ; મનોવિઞ્ઞેય્યં ધમ્મંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ, એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. ‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં ન સેવિતબ્બં; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સેવિતબ્બં. ‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘સોતવિઞ્ઞેય્યં સદ્દંપાહં, સારિપુત્ત…પે… એવરૂપો સોતવિઞ્ઞેય્યો સદ્દો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો સોતવિઞ્ઞેય્યો સદ્દો સેવિતબ્બો… એવરૂપો ઘાનવિઞ્ઞેય્યો ગન્ધો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો ઘાનવિઞ્ઞેય્યો ગન્ધો સેવિતબ્બો… એવરૂપો જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યો રસો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યો રસો સેવિતબ્બો… કાયવિઞ્ઞેય્યં ફોટ્ઠબ્બંપાહં, સારિપુત્ત … એવરૂપો કાયવિઞ્ઞેય્યો ફોટ્ઠબ્બો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો કાયવિઞ્ઞેય્યો ફોટ્ઠબ્બો સેવિતબ્બો.

‘‘‘મનોવિઞ્ઞેય્યં ધમ્મંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, મનોવિઞ્ઞેય્યં ધમ્મં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો મનોવિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, મનોવિઞ્ઞેય્યં ધમ્મં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપો મનોવિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો સેવિતબ્બો. ‘મનોવિઞ્ઞેય્યં ધમ્મંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ, એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામી’’તિ.

૧૨૦. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! સાધુ ખો ત્વં, સારિપુત્ત, ઇમસ્સ મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ, એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનાસિ. ‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં મયા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં ન સેવિતબ્બં; યથારૂપઞ્ચ ખો, સારિપુત્ત, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપં સેવિતબ્બં. ‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં રૂપંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં મયા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘સોતવિઞ્ઞેય્યં સદ્દંપાહં, સારિપુત્ત…પે… એવરૂપો સોતવિઞ્ઞેય્યો સદ્દો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો સોતવિઞ્ઞેય્યો સદ્દો સેવિતબ્બો… એવરૂપો ઘાનવિઞ્ઞેય્યો ગન્ધો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો ઘાનવિઞ્ઞેય્યો ગન્ધો સેવિતબ્બો… એવરૂપો જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યો રસો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યો રસો સેવિતબ્બો… એવરૂપો કાયવિઞ્ઞેય્યો ફોટ્ઠબ્બો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો કાયવિઞ્ઞેય્યો ફોટ્ઠબ્બો સેવિતબ્બો.

‘‘મનોવિઞ્ઞેય્યં ધમ્મંપાહં, સારિપુત્ત…પે… એવરૂપો મનોવિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો મનોવિઞ્ઞેય્યો ધમ્મો સેવિતબ્બો. ‘મનોવિઞ્ઞેય્યં ધમ્મંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં મયા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇમસ્સ ખો, સારિપુત્ત, મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૨૧. ‘‘ચીવરંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પિ…પે… પિણ્ડપાતંપાહં, સારિપુત્ત… સેનાસનંપાહં, સારિપુત્ત… ગામંપાહં, સારિપુત્ત… નિગમંપાહં, સારિપુત્ત… નગરંપાહં, સારિપુત્ત… જનપદંપાહં, સારિપુત્ત… પુગ્ગલંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’’તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ, એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. ‘ચીવરંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપં ચીવરં ન સેવિતબ્બં; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપં ચીવરં સેવિતબ્બં. ‘ચીવરંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘પિણ્ડપાતંપાહં, સારિપુત્ત…પે… એવરૂપો પિણ્ડપાતો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો પિણ્ડપાતો સેવિતબ્બો… સેનાસનંપાહં, સારિપુત્ત…પે… એવરૂપં સેનાસનં ન સેવિતબ્બં… એવરૂપં સેનાસનં સેવિતબ્બં… ગામંપાહં, સારિપુત્ત …પે… એવરૂપો ગામો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો ગામો સેવિતબ્બો… એવરૂપો નિગમો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો નિગમો સેવિતબ્બો… એવરૂપં નગરં ન સેવિતબ્બં… એવરૂપં નગરં સેવિતબ્બં… એવરૂપો જનપદો ન સેવિતબ્બો… એવરૂપો જનપદો સેવિતબ્બો.

‘‘‘પુગ્ગલંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં ભગવતા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, ભન્તે, પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, ભન્તે, પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો. ‘પુગ્ગલંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં ભગવતા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તન્તિ. ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામી’’તિ.

૧૨૨. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્ત! સાધુ ખો ત્વં, સારિપુત્ત, ઇમસ્સ મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ, વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનાસિ. ‘ચીવરંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં મયા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, સારિપુત્ત, ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપં ચીવરં ન સેવિતબ્બં; યથારૂપઞ્ચ ખો, સારિપુત્ત, ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપં ચીવરં સેવિતબ્બં. ‘ચીવરંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં મયા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. (યથા પઠમં તથા વિત્થારેતબ્બં) એવરૂપો પિણ્ડપાતો… એવરૂપં સેનાસનં… એવરૂપો ગામો… એવરૂપો નિગમો… એવરૂપં નગરં… એવરૂપો જનપદો.

‘‘‘પુગ્ગલંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં મયા. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? યથારૂપં, સારિપુત્ત, પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો; યથારૂપઞ્ચ ખો, સારિપુત્ત, પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો. ‘પુગ્ગલંપાહં, સારિપુત્ત, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ, અસેવિતબ્બમ્પી’તિ – ઇતિ યં તં વુત્તં મયા ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇમસ્સ ખો, સારિપુત્ત, મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૨૩. ‘‘સબ્બેપિ ચે, સારિપુત્ત, ખત્તિયા ઇમસ્સ મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનેય્યું, સબ્બેસાનમ્પિસ્સ ખત્તિયાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સબ્બેપિ ચે, સારિપુત્ત, બ્રાહ્મણા…પે… સબ્બેપિ ચે, સારિપુત્ત, વેસ્સા… સબ્બેપિ ચે, સારિપુત્ત, સુદ્દા ઇમસ્સ મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનેય્યું, સબ્બેસાનમ્પિસ્સ સુદ્દાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સદેવકોપિ ચે, સારિપુત્ત, લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા ઇમસ્સ મયા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનેય્ય, સદેવકસ્સપિસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.

૫. બહુધાતુકસુત્તં

૧૨૪. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘યાનિ કાનિચિ, ભિક્ખવે, ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો; યે કેચિ ઉપદ્દવા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો; યે કેચિ ઉપસગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, નળાગારા વા તિણાગારા વા અગ્ગિ મુત્તો [અગ્ગિમુક્કો (સી. પી.)] કૂટાગારાનિપિ દહતિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તાનિ નિવાતાનિ ફુસિતગ્ગળાનિ પિહિતવાતપાનાનિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો; યે કેચિ ઉપદ્દવા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો; યે કેચિ ઉપસગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ સબ્બે તે બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો; સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો; સઉપસગ્ગો બાલો, અનુપસગ્ગો પણ્ડિતો. નત્થિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતતો ભયં, નત્થિ પણ્ડિતતો ઉપદ્દવો, નત્થિ પણ્ડિતતો ઉપસગ્ગો. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, ‘પણ્ડિતા ભવિસ્સામ વીમંસકા’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે, આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, પણ્ડિતો ભિક્ખુ ‘વીમંસકો’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ધાતુકુસલો ચ હોતિ, આયતનકુસલો ચ હોતિ, પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો ચ હોતિ, ઠાનાઠાનકુસલો ચ હોતિ – એત્તાવતા ખો, આનન્દ, પણ્ડિતો ભિક્ખુ ‘વીમંસકો’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

૧૨૫. ‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘અટ્ઠારસ ખો ઇમા, આનન્દ, ધાતુયો – ચક્ખુધાતુ, રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ; સોતધાતુ, સદ્દધાતુ, સોતવિઞ્ઞાણધાતુ; ઘાનધાતુ, ગન્ધધાતુ, ઘાનવિઞ્ઞાણધાતુ; જિવ્હાધાતુ, રસધાતુ, જિવ્હાવિઞ્ઞાણધાતુ; કાયધાતુ, ફોટ્ઠબ્બધાતુ, કાયવિઞ્ઞાણધાતુ; મનોધાતુ, ધમ્મધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમા ખો, આનન્દ, અટ્ઠારસ ધાતુયો યતો જાનાતિ પસ્સતિ – એત્તાવતાપિ ખો, આનન્દ, ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

‘‘સિયા પન, ભન્તે, અઞ્ઞોપિ પરિયાયો, યથા ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘સિયા, આનન્દ. છયિમા, આનન્દ, ધાતુયો – પથવીધાતુ, આપોધાતુ, તેજોધાતુ, વાયોધાતુ, આકાસધાતુ, વિઞ્ઞાણધાતુ. ઇમા ખો, આનન્દ, છ ધાતુયો યતો જાનાતિ પસ્સતિ – એત્તાવતાપિ ખો, આનન્દ, ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

‘‘સિયા પન, ભન્તે, અઞ્ઞોપિ પરિયાયો, યથા ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘સિયા, આનન્દ. છયિમા, આનન્દ, ધાતુયો – સુખધાતુ, દુક્ખધાતુ, સોમનસ્સધાતુ, દોમનસ્સધાતુ, ઉપેક્ખાધાતુ, અવિજ્જાધાતુ. ઇમા ખો, આનન્દ, છ ધાતુયો યતો જાનાતિ પસ્સતિ – એત્તાવતાપિ ખો, આનન્દ, ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

‘‘સિયા પન, ભન્તે, અઞ્ઞોપિ પરિયાયો, યથા ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘સિયા, આનન્દ. છયિમા, આનન્દ, ધાતુયો – કામધાતુ, નેક્ખમ્મધાતુ, બ્યાપાદધાતુ, અબ્યાપાદધાતુ, વિહિંસાધાતુ, અવિહિંસાધાતુ. ઇમા ખો, આનન્દ, છ ધાતુયો યતો જાનાતિ પસ્સતિ – એત્તાવતાપિ ખો, આનન્દ, ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

‘‘સિયા પન, ભન્તે, અઞ્ઞોપિ પરિયાયો, યથા ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘સિયા, આનન્દ. તિસ્સો ઇમા, આનન્દ, ધાતુયો – કામધાતુ, રૂપધાતુ, અરૂપધાતુ. ઇમા ખો, આનન્દ, તિસ્સો ધાતુયો યતો જાનાતિ પસ્સતિ – એત્તાવતાપિ ખો, આનન્દ, ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

‘‘સિયા પન, ભન્તે, અઞ્ઞોપિ પરિયાયો, યથા ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘સિયા, આનન્દ. દ્વે ઇમા, આનન્દ, ધાતુયો – સઙ્ખતાધાતુ, અસઙ્ખતાધાતુ. ઇમા ખો, આનન્દ, દ્વે ધાતુયો યતો જાનાતિ પસ્સતિ – એત્તાવતાપિ ખો, આનન્દ, ‘ધાતુકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

૧૨૬. ‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ‘આયતનકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘છ ખો પનિમાનિ, આનન્દ, અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ – ચક્ખુચેવ રૂપા ચ સોતઞ્ચ સદ્દા ચ ઘાનઞ્ચ ગન્ધા ચ જિવ્હા ચ રસા ચ કાયો ચ ફોટ્ઠબ્બા ચ મનો ચ ધમ્મા ચ. ઇમાનિ ખો, આનન્દ, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ યતો જાનાતિ પસ્સતિ – એત્તાવતા ખો, આનન્દ, ‘આયતનકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ‘પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ એવં પજાનાતિ – ‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ, ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ, યદિદં – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા સમ્ભવન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો, સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો, ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો, તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો, ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો, ભવનિરોધા જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સૂપાયાસા નિરુજ્ઝન્તિ. એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ’. એત્તાવતા ખો, આનન્દ, ‘પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

૧૨૭. ‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ‘ઠાનાઠાનકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ? ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ (સ્યા. કં. ક.)] સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ ધમ્મં અત્તતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ, ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો કઞ્ચિ ધમ્મં અત્તતો ઉપગચ્છેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ.

૧૨૮. ‘‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો માતરં જીવિતા વોરોપેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો પિતરં જીવિતા વોરોપેય્ય…પે… અરહન્તં જીવિતા વોરોપેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો દુટ્ઠચિત્તો તથાગતસ્સ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો દુટ્ઠચિત્તો તથાગતસ્સ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુથુજ્જનો અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ.

૧૨૯. ‘‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં એકિસ્સા લોકધાતુયા એકો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે રાજાનો ચક્કવત્તિનો અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં એકિસ્સા લોકધાતુયા એકો રાજા ચક્કવત્તી ઉપ્પજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ.

૧૩૦. ‘‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધો, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુરિસો અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધો, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી રાજા અસ્સ ચક્કવત્તી, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુરિસો રાજા અસ્સ ચક્કવત્તી, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી સક્કત્તં કરેય્ય … મારત્તં કરેય્ય… બ્રહ્મત્તં કરેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં પુરિસો સક્કત્તં કરેય્ય… મારત્તં કરેય્ય… બ્રહ્મત્તં કરેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ.

૧૩૧. ‘‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીદુચ્ચરિતસ્સ…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીદુચ્ચરિતસ્સ…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતીતિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયસુચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયસુચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીસુચરિતસ્સ…પે… યં મનોસુચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીસુચરિતસ્સ…પે… યં મનોસુચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ.

‘‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીદુચ્ચરિતસમઙ્ગી…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીદુચ્ચરિતસમઙ્ગી…પે… યં મનોદુચ્ચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં કાયસુચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં કાયસુચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. ‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં વચીસુચરિતસમઙ્ગી…પે… યં મનોસુચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ; ‘ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ યં વચીસુચરિતસમઙ્ગી…પે… યં મનોસુચરિતસમઙ્ગી તંનિદાના તપ્પચ્ચયા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્ય, ઠાનમેતં વિજ્જતી’તિ પજાનાતિ. એત્તાવતા ખો, આનન્દ, ‘ઠાનાઠાનકુસલો ભિક્ખૂ’તિ અલં વચનાયા’’તિ.

૧૩૨. એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! કોનામો અયં, ભન્તે, ધમ્મપરિયાયો’’તિ? ‘‘તસ્માતિહ ત્વં, આનન્દ, ઇમં ધમ્મપરિયાયં ‘બહુધાતુકો’તિપિ નં ધારેહિ, ‘ચતુપરિવટ્ટો’તિપિ નં ધારેહિ, ‘ધમ્માદાસો’તિપિ નં ધારેહિ, ‘અમતદુન્દુભી’તિપિ [દુદ્રભીતિપિ (ક.)] નં ધારેહિ, ‘અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયો’તિપિ નં ધારેહી’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમનો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દીતિ.

બહુધાતુકસુત્તં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.

૬. ઇસિગિલિસુત્તં

૧૩૩. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં વેભારં પબ્બત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એતસ્સપિ ખો, ભિક્ખવે, વેભારસ્સ પબ્બતસ્સ અઞ્ઞાવ સમઞ્ઞા અહોસિ અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ’’.

‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં પણ્ડવં પબ્બત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એતસ્સપિ ખો, ભિક્ખવે, પણ્ડવસ્સ પબ્બતસ્સ અઞ્ઞાવ સમઞ્ઞા અહોસિ અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ’’.

‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં વેપુલ્લં પબ્બત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એતસ્સપિ ખો, ભિક્ખવે, વેપુલ્લસ્સ પબ્બતસ્સ અઞ્ઞાવ સમઞ્ઞા અહોસિ અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ’’.

‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, એતં ગિજ્ઝકૂટં પબ્બત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એતસ્સપિ ખો, ભિક્ખવે, ગિજ્ઝકૂટસ્સ પબ્બતસ્સ અઞ્ઞાવ સમઞ્ઞા અહોસિ અઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ’’.

‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇમં ઇસિગિલિં પબ્બત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ઇમસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, ઇસિગિલિસ્સ પબ્બતસ્સ એસાવ સમઞ્ઞા અહોસિ એસા પઞ્ઞત્તિ’’.

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, પઞ્ચ પચ્ચેકબુદ્ધસતાનિ ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસિનો અહેસું. તે ઇમં પબ્બતં પવિસન્તા દિસ્સન્તિ, પવિટ્ઠા ન દિસ્સન્તિ. તમેનં મનુસ્સા દિસ્વા એવમાહંસુ – ‘અયં પબ્બતો ઇમે ઇસી [ઇસયો (ક.)] ગિલતી’તિ; ‘ઇસિગિલિ ઇસિગિલિ’ ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ. આચિક્ખિસ્સામિ [અચિક્ખિસ્સામિ વો (ક.)], ભિક્ખવે, પચ્ચેકબુદ્ધાનં નામાનિ; કિત્તયિસ્સામિ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકબુદ્ધાનં નામાનિ; દેસેસ્સામિ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકબુદ્ધાનં નામાનિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

૧૩૪. ‘‘અરિટ્ઠો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો [પચ્ચેકબુદ્ધો (ક. સી. પી.)] ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; ઉપરિટ્ઠો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; તગરસિખી [તગ્ગરસિખી (ક.)] નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; યસસ્સી નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; સુદસ્સનો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; પિયદસ્સી નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; ગન્ધારો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; પિણ્ડોલો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; ઉપાસભો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; નીતો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; તથો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ, સુતવા નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ; ભાવિતત્તો નામ, ભિક્ખવે, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ઇમસ્મિં ઇસિગિલિસ્મિં પબ્બતે ચિરનિવાસી અહોસિ.

૧૩૫. ‘‘યે સત્તસારા અનીઘા નિરાસા,

પચ્ચેકમેવજ્ઝગમંસુ બોધિં [પચ્ચેકમેવજ્ઝગમું સુબોધિં (સી. સ્યા. કં. પી.)];

તેસં વિસલ્લાન નરુત્તમાનં,

નામાનિ મે કિત્તયતો સુણાથ.

‘‘અરિટ્ઠો ઉપરિટ્ઠો તગરસિખી યસસ્સી,

સુદસ્સનો પિયદસ્સી ચ સુસમ્બુદ્ધો [બુદ્ધો (સી. સ્યા. કં. પી.)];

ગન્ધારો પિણ્ડોલો ઉપાસભો ચ,

નીતો તથો સુતવા ભાવિતત્તો.

‘‘સુમ્ભો સુભો મતુલો [મેથુલો (સી. સ્યા. કં. પી.)] અટ્ઠમો ચ,

અથસ્સુમેઘો [અટ્ઠસુમેધો (ક.)] અનીઘો સુદાઠો;

પચ્ચેકબુદ્ધા ભવનેત્તિખીણા,

હિઙ્ગૂ ચ હિઙ્ગો ચ મહાનુભાવા.

‘‘દ્વે જાલિનો મુનિનો અટ્ઠકો ચ,

અથ કોસલ્લો બુદ્ધો અથો સુબાહુ;

ઉપનેમિસો નેમિસો સન્તચિત્તો,