૮. હેમકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૫૩. યે મે પુબ્બે વિયાકંસુ, [ઇચ્ચાયસ્મા હેમકો]

હુરં ગોતમસાસના;

ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સતિ, સબ્બં તં ઇતિહીતિહં;

સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનં, નાહં તત્થ અભિરમિં.

યે મે પુબ્બે વિયાકંસૂતિ યો ચ બાવરી બ્રાહ્મણો યે ચઞ્ઞે તસ્સ આચરિયા, તે સકં દિટ્ઠિં સકં ખન્તિં સકં રુચિં સકં લદ્ધિં સકં અજ્ઝાસયં સકં અધિપ્પાયં બ્યાકંસુ આચિક્ખિંસુ દેસયિંસુ પઞ્ઞપિંસુ પટ્ઠપિંસુ વિવરિંસુ વિભજિંસુ ઉત્તાનીઅકંસુ પકાસેસુન્તિ – યે મે પુબ્બે વિયાકંસુ. ઇચ્ચાયસ્મા હેમકોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઇચ્ચાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનં…પે…. હેમકોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા હેમકો.

હુરં ગોતમસાસનાતિ હુરં ગોતમસાસના પરં ગોતમસાસના પુરે ગોતમસાસના પઠમતરં ગોતમસાસના બુદ્ધસાસના જિનસાસના તથાગતસાસના [તથાગતસાસના દેવસાસના (ક.)] અરહન્તસાસનાતિ – હુરં ગોતમસાસના.

ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સતીતિ એવં કિર આસિ, એવં કિર ભવિસ્સતીતિ – ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સતિ.

સબ્બં તં ઇતિહીતિહન્તિ સબ્બં તં ઇતિહીતિહં ઇતિકિરાય પરંપરાય પિટકસમ્પદાય તક્કહેતુ નયહેતુ આકારપરિવિતક્કેન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા ન સામં સયમભિઞ્ઞાતં ન અત્તપચ્ચક્ખધમ્મં કથયિંસૂતિ – સબ્બં તં ઇતિહીતિહં.

સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનન્તિ સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનં વિતક્કવડ્ઢનં સઙ્કપ્પવડ્ઢનં કામવિતક્કવડ્ઢનં બ્યાપાદવિતક્કવડ્ઢનં વિહિંસાવિતક્કવડ્ઢનં ઞાતિવિતક્કવડ્ઢનં જનપદવિતક્કવડ્ઢનં અમરાવિતક્કવડ્ઢનં પરાનુદયતાપટિસંયુત્તવિતક્કવડ્ઢનં લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તવિતક્કવડ્ઢનં અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તવિતક્કવડ્ઢનન્તિ – સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનં.

નાહં તત્થ અભિરમિન્તિ નાહં તત્થ અભિરમિં ન વિન્દિં નાધિગચ્છિં ન પટિલભિન્તિ – નાહં તત્થ અભિરમિં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યે મે પુબ્બે વિયાકંસુ, [ઇચ્ચાયસ્મા હેમકો]

હુરં ગોતમસાસના;

ઇચ્ચાસિ ઇતિ ભવિસ્સતિ, સબ્બં તં ઇતિહીતિહં;

સબ્બં તં તક્કવડ્ઢનં, નાહં તત્થ અભિરમિ’’ન્તિ.

૫૪. ત્વઞ્ચ મે ધમ્મમક્ખાહિ, તણ્હાનિગ્ઘાતનં મુનિ;

યં વિદિત્વા સતો ચરં, તરે લોકે વિસત્તિકં.

ત્વઞ્ચ મે ધમ્મમક્ખાહીતિ. ત્વન્તિ ભગવન્તં ભણતિ. ધમ્મમક્ખાહીતિ. ધમ્મન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ચત્તારો સમ્મપ્પધાને ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં નિબ્બાનઞ્ચ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદં અક્ખાહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – ત્વઞ્ચ મે ધમ્મમક્ખાહિ.

તણ્હાનિગ્ઘાતનં મુનીતિ. તણ્હાતિ – રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. તણ્હાનિગ્ઘાતનં તણ્હાપહાનં તણ્હાવૂપસમં તણ્હાપટિનિસ્સગ્ગં તણ્હાપટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનં. મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનીતિ – તણ્હાનિગ્ઘાતનં મુનિ.

યં વિદિત્વા સતો ચરન્તિ યં વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ…પે… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો…પે… સો વુચ્ચતિ સતો. ચરન્તિ ચરન્તો વિહરન્તો ઇરિયન્તો વત્તેન્તો પાલેન્તો યપેન્તો યાપેન્તોતિ – યં વિદિત્વા સતો ચરં.

તરે લોકે વિસત્તિકન્તિ વિસત્તિકા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા…પે… વિસટા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. તરે લોકે વિસત્તિકન્તિ લોકે વેસા વિસત્તિકા લોકે વેતં વિસત્તિકં સતો તરેય્યં ઉત્તરેય્યં પતરેય્યં સમતિક્કમેય્યં વીતિવત્તેય્યન્તિ – તરે લોકે વિસત્તિકં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘ત્વઞ્ચ મે ધમ્મમક્ખાહિ, તણ્હાનિગ્ઘાતનં મુનિ;

યં વિદિત્વા સતો ચરં, તરે લોકે વિસત્તિક’’ન્તિ.

૫૫. ઇધ દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ, પિયરૂપેસુ હેમક;

છન્દરાગવિનોદનં, નિબ્બાનપદમચ્ચુતં.

ઇધ દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસૂતિ. દિટ્ઠન્તિ ચક્ખુના દિટ્ઠં; સુતન્તિ સોતેન સુતં; મુતન્તિ ઘાનેન ઘાયિતં જિવ્હાય સાયિતં કાયેન ફુટ્ઠં; વિઞ્ઞાતન્તિ મનસા વિઞ્ઞાતન્તિ – ઇધ દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ.

પિયરૂપેસુ હેમકાતિ કિઞ્ચ લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં? ચક્ખુ [ચક્ખું (સ્યા. ક.)] લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, સોતં લોકે…પે… ઘાનં લોકે… જિવ્હા લોકે… કાયો લોકે… મનો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં; રૂપા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, સદ્દા લોકે… ગન્ધા લોકે… રસા લોકે… ફોટ્ઠબ્બા લોકે… ધમ્મા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં; ચક્ખુવિઞ્ઞાણં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, સોતવિઞ્ઞાણં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, ઘાનવિઞ્ઞાણં લોકે… જિવ્હાવિઞ્ઞાણં લોકે… કાયવિઞ્ઞાણં લોકે… મનોવિઞ્ઞાણં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, ચક્ખુસમ્ફસ્સો લોકે… સોતસમ્ફસ્સો લોકે… ઘાનસમ્ફસ્સો લોકે… જિવ્હાસમ્ફસ્સો લોકે… કાયસમ્ફસ્સો લોકે… મનોસમ્ફસ્સો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં; ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં… સોતસમ્ફસ્સજા વેદના… ઘાનસમ્ફસ્સજા વેદના… જિવ્હાસમ્ફસ્સજા વેદના… કાયસમ્ફસ્સજા વેદના… મનોસમ્ફસ્સજા વેદના લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં; રૂપસઞ્ઞા લોકે… સદ્દસઞ્ઞા લોકે… ગન્ધસઞ્ઞા લોકે… રસસઞ્ઞા લોકે… ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા લોકે… ધમ્મસઞ્ઞા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, રૂપસઞ્ચેતના લોકે… સદ્દસઞ્ચેતના લોકે… ગન્ધસઞ્ચેતના લોકે… રસસઞ્ચેતના લોકે… ફોટ્ઠબ્બસઞ્ચેતના લોકે… ધમ્મસઞ્ચેતના લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં; રૂપતણ્હા લોકે… સદ્દતણ્હા લોકે… ગન્ધતણ્હા લોકે… રસતણ્હા લોકે … ફોટ્ઠબ્બતણ્હા લોકે… ધમ્મતણ્હા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં; રૂપવિતક્કો લોકે… સદ્દવિતક્કો લોકે… ગન્ધવિતક્કો લોકે… રસવિતક્કો લોકે… ફોટ્ઠબ્બવિતક્કો લોકે… ધમ્મવિતક્કો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં; રૂપવિચારો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, સદ્દવિચારો લોકે… ગન્ધવિચારો લોકે… રસવિચારો લોકે… ફોટ્ઠબ્બવિચારો લોકે… ધમ્મવિચારો લોકે પિયરૂપં સાતરૂપન્તિ – પિયરૂપેસુ હેમક.

છન્દરાગવિનોદનન્તિ. છન્દરાગોતિ યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસિનેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં. છન્દરાગવિનોદનન્તિ છન્દરાગપ્પહાનં છન્દરાગવૂપસમં છન્દરાગપટિનિસ્સગ્ગં છન્દરાગપટિપ્પસ્સદ્ધં અમતં નિબ્બાનન્તિ – છન્દરાગવિનોદનં.

નિબ્બાનપદમચ્ચુતન્તિ નિબ્બાનપદં તાણપદં લેણપદં સરણપદં અભયપદં. અચ્ચુતન્તિ નિચ્ચં ધુવં સસ્સતં અવિપરિણામધમ્મન્તિ – નિબ્બાનપદમચ્ચુતં. તેનાહ ભગવા –

‘‘ઇધ દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતેસુ, પિયરૂપેસુ હેમક;

છન્દરાગવિનોદનં, નિબ્બાનપદમચ્ચુત’’ન્તિ.

૫૬. એતદઞ્ઞાય યે સતા, દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતા;

ઉપસન્તા ચ તે સદા, તિણ્ણા લોકે વિસત્તિકં.

એતદઞ્ઞાય યે સતાતિ. એતન્તિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. અઞ્ઞાયાતિ અઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ અઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ અઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. યેતિ અરહન્તો ખીણાસવા. સતાતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતા – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવિતત્તા સતા…પે… તે વુચ્ચન્તિ સતાતિ – એતદઞ્ઞાય યે સતા.

દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતાતિ. દિટ્ઠધમ્માતિ દિટ્ઠધમ્મા ઞાતધમ્મા તુલિતધમ્મા તીરિતધમ્મા વિભૂતધમ્મા વિભાવિતધમ્મા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ દિટ્ઠધમ્મા…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ દિટ્ઠધમ્મા ઞાતધમ્મા તુલિતધમ્મા તીરિતધમ્મા વિભૂતધમ્મા વિભાવિતધમ્મા. અભિનિબ્બુતાતિ રાગસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતા, દોસસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતા, મોહસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતા, કોધસ્સ…પે… ઉપનાહસ્સ… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં સન્તત્તા સમિતત્તા વૂપસમિતત્તા નિજ્ઝાતત્તા નિબ્બુતત્તા વિગતત્તા પટિપ્પસદ્ધત્તા સન્તા ઉપસન્તા વૂપસન્તા નિબ્બુતા પટિપ્પસ્સદ્ધાતિ – દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતા.

ઉપસન્તા ચ તે સદાતિ. ઉપસન્તાતિ રાગસ્સ ઉપસમિતત્તા નિબ્બાપિતત્તા ઉપસન્તા…પે… દોસસ્સ… મોહસ્સ… કોધસ્સ… ઉપનાહસ્સ…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં સન્તત્તા સમિતત્તા વૂપસમિતત્તા નિજ્ઝાતત્તા નિબ્બુતત્તા વિગતત્તા પટિપ્પસદ્ધત્તા સન્તા ઉપસન્તા વૂપસન્તા નિબ્બુતા પટિપ્પસ્સદ્ધાતિ ઉપસન્તા. તેતિ અરહન્તો ખીણાસવા. સદાતિ સદા સબ્બકાલં નિચ્ચકાલં ધુવકાલં સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં ઉદકૂમિકજાતં અવીચિસન્તતિસહિતં ફસ્સિતં પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં પુરિમયામં મજ્ઝિમયામં પચ્છિમયામં કાળે જુણ્હે વસ્સે હેમન્તે ગિમ્હે પુરિમે વયોખન્ધે મજ્ઝિમે વયોખન્ધે પચ્છિમે વયોખન્ધેતિ – ઉપસન્તા ચ તે સદા.

તિણ્ણા લોકે વિસત્તિકન્તિ વિસત્તિકા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા…પે… વિસટા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા. લોકેતિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકે. તિણ્ણા લોકે વિસત્તિકન્તિ લોકે વેસા વિસત્તિકા લોકે વેતં વિસત્તિકં તિણ્ણા ઉત્તિણ્ણા નિત્થિણ્ણા અતિક્કન્તા સમતિક્કન્તા વીતિવત્તાતિ – તિણ્ણા લોકે વિસત્તિકં. તેનાહ ભગવા –

‘‘એતદઞ્ઞાય યે સતા, દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતા;

ઉપસન્તા ચ તે સદા, તિણ્ણા લોકે વિસત્તિક’’ન્તિ.

સહ ગાથાપરિયોસાના…પે… સત્થા મે ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મીતિ.

હેમકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો અટ્ઠમો.