નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

ચૂળનિદ્દેસપાળિ

પારાયનવગ્ગો

વત્થુગાથા

૧. કોસલાનં પુરા રમ્મા, અગમા દક્ખિણાપથં;

આકિઞ્ચઞ્ઞં પત્થયાનો, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ.

૨. સો અસ્સકસ્સ વિસયે, મળકસ્સ [અળકસ્સ (સુ. નિ. ૯૮૩) મુળકસ્સ (સ્યા.), મૂળ્હકસ્સ (ક.)] સમાસને [સમાસન્ને (ક.)];

વસિ ગોધાવરીકૂલે, ઉઞ્છેન ચ ફલેન ચ.

૩. તસ્સેવ [તંયેવ (ક.) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા] ઉપનિસ્સાય, ગામો ચ વિપુલો અહુ;

તતો જાતેન આયેન, મહાયઞ્ઞમકપ્પયિ.

૪. મહાયઞ્ઞં યજિત્વાન, પુન પાવિસિ અસ્સમં;

તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો.

૫. ઉગ્ઘટ્ટપાદો તસિતો [તસ્સિતો (ક.)], પઙ્કદન્તો રજસ્સિરો;

સો ચ નં ઉપસઙ્કમ્મ, સતાનિ પઞ્ચ યાચતિ.

૬. તમેનં બાવરી દિસ્વા, આસનેન નિમન્તયિ;

સુખઞ્ચ કુસલં પુચ્છિ, ઇદં વચનમબ્રવિ [વચનમબ્રુવિ (સી.)].

૭. ‘‘યં ખો મમ દેય્યધમ્મં, સબ્બં વિસજ્જિતં મયા;

અનુજાનાહિ મે બ્રહ્મે, નત્થિ પઞ્ચસતાનિ મે’’.

૮. ‘‘સચે મે યાચમાનસ્સ, ભવં નાનુપદસ્સતિ [પદેસ્સતિ (ક.)];

સત્તમે દિવસે તુય્હં, મુદ્ધા ફલતુ સત્તધા’’.

૯. અભિસઙ્ખરિત્વા કુહકો, ભેરવં સો અકિત્તયિ;

તસ્સ તં વચનં સુત્વા, બાવરી દુક્ખિતો અહુ.

૧૦. ઉસ્સુસ્સતિ અનાહારો, સોકસલ્લસમપ્પિતો;

અથોપિ એવં ચિત્તસ્સ, ઝાને ન રમતી મનો.

૧૧. ઉત્રસ્તં દુક્ખિતં દિસ્વા, દેવતા અત્થકામિની;

બાવરિં ઉપસઙ્કમ્મ, ઇદં વચનમબ્રવિ.

૧૨. ‘‘ન સો મુદ્ધં પજાનાતિ, કુહકો સો ધનત્થિકો;

મુદ્ધનિ મુદ્ધપાતે [મુદ્ધનિમ્મુદ્ધપાતે (ક.)] વા, ઞાણં તસ્સ ન વિજ્જતિ’’.

૧૩. ‘‘ભોતી [ભોતિ (ક.)] ચરહિ જાનાતિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતા;

મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ [મુદ્ધાતિપાતઞ્ચ (ક.)], તં સુણોમ વચો તવ’’.

૧૪. ‘‘અહમ્પેતં ન જાનામિ, ઞાણં મેત્થ ન વિજ્જતિ;

મુદ્ધનિ મુદ્ધાધિપાતે ચ, જિનાનઞ્હેત્થ [જનાનઞ્હેત્થ (ક.)] દસ્સનં’’.

૧૫. ‘‘અથ કો ચરહિ [યો ચરતિ (ક.)] જાનાતિ, અસ્મિં પથવિમણ્ડલે [પુથવિમણ્ડલે (સી.)];

મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, તં મે અક્ખાહિ દેવતે’’.

૧૬. ‘‘પુરા કપિલવત્થુમ્હા, નિક્ખન્તો લોકનાયકો;

અપચ્ચો ઓક્કાકરાજસ્સ, સક્યપુત્તો પભઙ્કરો.

૧૭. ‘‘સો હિ બ્રાહ્મણ સમ્બુદ્ધો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

સબ્બાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો [ફલપ્પત્તો (ક.)], સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુમા;

સબ્બકમ્મક્ખયં પત્તો, વિમુત્તો ઉપધિક્ખયે.

૧૮. ‘‘બુદ્ધો સો ભગવા લોકે, ધમ્મં દેસેતિ ચક્ખુમા;

તં ત્વં ગન્ત્વાન પુચ્છસ્સુ, સો તે તં બ્યાકરિસ્સતિ’’.

૧૯. સમ્બુદ્ધોતિ વચો સુત્વા, ઉદગ્ગો બાવરી અહુ;

સોકસ્સ તનુકો આસિ, પીતિઞ્ચ વિપુલં લભિ.

૨૦. સો બાવરી અત્તમનો ઉદગ્ગો, તં દેવતં પુચ્છતિ વેદજાતો;

‘‘કતમમ્હિ ગામે નિગમમ્હિ વા પન, કતમમ્હિ વા જનપદે લોકનાથો;

યત્થ ગન્ત્વાન પસ્સેમુ, સમ્બુદ્ધં દ્વિપદુત્તમં’’.

૨૧. ‘‘સાવત્થિયં કોસલમન્દિરે જિનો, પહૂતપઞ્ઞો વરભૂરિમેધસો;

સો સક્યપુત્તો વિધુરો અનાસવો, મુદ્ધાધિપાતસ્સ વિદૂ નરાસભો’’.

૨૨. તતો આમન્તયી સિસ્સે, બ્રાહ્મણે મન્તપારગૂ [પારગે (સ્યા.)];

‘‘એથ માણવા અક્ખિસ્સં, સુણાથ વચનં મમ.

૨૩. ‘‘યસ્સેસો દુલ્લભો લોકે, પાતુભાવો અભિણ્હસો;

સ્વાજ્જ લોકમ્હિ ઉપ્પન્નો, સમ્બુદ્ધો ઇતિ વિસ્સુતો;

ખિપ્પં ગન્ત્વાન સાવત્થિં, પસ્સવ્હો દ્વિપદુત્તમં’’.

૨૪. ‘‘કથં ચરહિ જાનેમુ, દિસ્વા બુદ્ધોતિ બ્રાહ્મણ;

અજાનતં નો પબ્રૂહિ, યથા જાનેમુ તં મયં’’.

૨૫. ‘‘આગતાનિ હિ મન્તેસુ, મહાપુરિસલક્ખણા;

દ્વત્તિંસાનિ ચ બ્યાક્ખાતા, સમત્તા અનુપુબ્બસો.

૨૬. ‘‘યસ્સેતે હોન્તિ ગત્તેસુ, મહાપુરિસલક્ખણા;

દ્વેયેવ તસ્સ ગતિયો, તતિયા હિ ન વિજ્જતિ.

૨૭. ‘‘સચે અગારં આવસતિ, વિજેય્ય પથવિં ઇમં;

અદણ્ડેન અસત્થેન, ધમ્મેન અનુસાસતિ.

૨૮. ‘‘સચે ચ સો પબ્બજતિ, અગારા અનગારિયં;

વિવટ્ટચ્છદો [વિવત્તચ્છદ્દો (સી.)] સમ્બુદ્ધો, અરહા ભવતિ અનુત્તરો.

૨૯. ‘‘જાતિં ગોત્તઞ્ચ લક્ખણં, મન્તે સિસ્સે પુનાપરે;

મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, મનસાયેવ પુચ્છથ.

૩૦. ‘‘અનાવરણદસ્સાવી, યદિ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ;

મનસા પુચ્છિતે પઞ્હે, વાચાય વિસજ્જિસ્સતિ’’ [વિસ્સજિસ્સતિ (ક.)].

૩૧. બાવરિસ્સ વચો સુત્વા, સિસ્સા સોળસ બ્રાહ્મણા;

અજિતો તિસ્સમેત્તેય્યો, પુણ્ણકો અથ મેત્તગૂ.

૩૨. ધોતકો ઉપસીવો ચ, નન્દો ચ અથ હેમકો;

તોદેય્ય-કપ્પા દુભયો, જતુકણ્ણી ચ પણ્ડિતો.

૩૩. ભદ્રાવુધો ઉદયો ચ, પોસાલો ચાપિ બ્રાહ્મણો;

મોઘરાજા ચ મેધાવી, પિઙ્ગિયો ચ મહાઇસિ.

૩૪. પચ્ચેકગણિનો સબ્બે, સબ્બલોકસ્સ વિસ્સુતા;

ઝાયી ઝાનરતા ધીરા, પુબ્બવાસનવાસિતા.

૩૫. બાવરિં અભિવાદેત્વા, કત્વા ચ નં પદક્ખિણં;

જટાજિનધરા સબ્બે, પક્કામું ઉત્તરામુખા.

૩૬. મળકસ્સ પતિટ્ઠાનં, પુરમાહિસ્સતિં [પુરમાહિયતિ (ક.)] તદા [સદા (ક.)];

ઉજ્જેનિઞ્ચાપિ ગોનદ્ધં, વેદિસં વનસવ્હયં.

૩૭. કોસમ્બિઞ્ચાપિ સાકેતં, સાવત્થિઞ્ચ પુરુત્તમં;

સેતબ્યં કપિલવત્થું, કુસિનારઞ્ચ મન્દિરં.

૩૮. પાવઞ્ચ ભોગનગરં, વેસાલિં માગધં પુરં;

પાસાણકં ચેતિયઞ્ચ, રમણીયં મનોરમં.

૩૯. તસિતોવુદકં સીતં, મહાલાભંવ વાણિજો;

છાયં ઘમ્માભિતત્તોવ તુરિતા પબ્બતમારુહું.

૪૦. ભગવા તમ્હિ સમયે, ભિક્ખુસઙ્ઘપુરક્ખતો;

ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતિ, સીહોવ નદતી વને.

૪૧. અજિતો અદ્દસ બુદ્ધં, પીતરંસિંવ [જિતરંસિં સીતરંસિં (ક.), વીતરંસિં (સી. સ્યા.)] ભાણુમં;

ચન્દં યથા પન્નરસે, પરિપૂરં [પારિપૂરિં (સી. સ્યા.)] ઉપાગતં.

૪૨. અથસ્સ ગત્તે દિસ્વાન, પરિપૂરઞ્ચ બ્યઞ્જનં;

એકમન્તં ઠિતો હટ્ઠો, મનોપઞ્હે અપુચ્છથ.

૪૩. ‘‘આદિસ્સ જમ્મનં બ્રૂહિ, ગોત્તં બ્રૂહિ સલક્ખણં;

મન્તેસુ પારમિં બ્રૂહિ, કતિ વાચેતિ બ્રાહ્મણો’’.

૪૪. ‘‘વીસં વસ્સસતં આયુ, સો ચ ગોત્તેન બાવરી;

તીણિસ્સ લક્ખણા ગત્તે, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ.

૪૫. ‘‘લક્ખણે ઇતિહાસે ચ, સનિઘણ્ડુસકેટુભે;

પઞ્ચસતાનિ વાચેતિ, સધમ્મે પારમિં ગતો’’.

૪૬. ‘‘લક્ખણાનં પવિચયં, બાવરિસ્સ નરુત્તમ;

તણ્હચ્છિદ [કઙ્ખચ્છિદ (ક.)] પકાસેહિ, મા નો કઙ્ખાયિતં અહુ’’.

૪૭. ‘‘મુખં જિવ્હાય છાદેતિ, ઉણ્ણસ્સ ભમુકન્તરે;

કોસોહિતં વત્થગુય્હં, એવં જાનાહિ માણવ’’.

૪૮. પુચ્છઞ્હિ કિઞ્ચિ અસુણન્તો, સુત્વા પઞ્હે વિયાકતે;

વિચિન્તેતિ જનો સબ્બો, વેદજાતો કતઞ્જલી.

૪૯. ‘‘કો નુ દેવો વા બ્રહ્મા વા, ઇન્દો વાપિ સુજમ્પતિ;

મનસા પુચ્છિતે પઞ્હે, કમેતં પટિભાસતિ.

૫૦. ‘‘મુદ્ધં મુદ્ધાધિપાતઞ્ચ, બાવરી પરિપુચ્છતિ;

તં બ્યાકરોહિ ભગવા, કઙ્ખં વિનય નો ઇસે’’.

૫૧. ‘‘અવિજ્જા મુદ્ધાતિ જાનાહિ, વિજ્જા મુદ્ધાધિપાતિની;

સદ્ધાસતિસમાધીહિ, છન્દવીરિયેન સંયુતા’’.

૫૨. તતો વેદેન મહતા, સન્થમ્ભેત્વાન માણવો;

એકંસં અજિનં કત્વા, પાદેસુ સિરસા પતિ.

૫૩. ‘‘બાવરી બ્રાહ્મણો ભોતો, સહ સિસ્સેહિ મારિસ;

ઉદગ્ગચિત્તો સુમનો, પાદે વન્દતિ ચક્ખુમ’’.

૫૪. ‘‘સુખિતો બાવરી હોતુ, સહ સિસ્સેહિ બ્રાહ્મણો;

ત્વઞ્ચાપિ સુખિતો હોહિ, ચિરં જીવાહિ માણવ.

૫૫. ‘‘બાવરિસ્સ ચ તુય્હં વા, સબ્બેસં સબ્બસંસયં;

કતાવકાસા પુચ્છવ્હો, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છથ’’.

૫૬. સમ્બુદ્ધેન કતોકાસો, નિસીદિત્વાન પઞ્જલી;

અજિતો પઠમં પઞ્હં, તત્થ પુચ્છિ તથાગતં.

વત્થુગાથા નિટ્ઠિતા.

૧. અજિતમાણવપુચ્છા

૫૭. ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ, કિંસુ તસ્સ મહબ્ભયં’’.

૫૮. ‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો, [અજિતાતિ ભગવા]

વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતિ;

જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમિ, દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયં’’.

૫૯. ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

સોતાનં કિં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, કેન સોતા પિધિય્યરે’’.

૬૦. ‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, [અજિતાતિ ભગવા]

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે’’.

૬૧. ‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચાપિ [સતી ચેવ (સી.)], [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

નામરૂપઞ્ચ મારિસ;

એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહિ, કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ’’.

૬૨. ‘‘યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ, અજિત તં વદામિ તે;

યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ’’.

૬૩. ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા [સેક્ખા (ક.)] પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસ’’.

૬૪. ‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય, મનસાનાવિલો સિયા;

કુસલો સબ્બધમ્માનં, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

અજિતમાણવપુચ્છા પઠમા.

૨. તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છા

૬૫. ‘‘કોધ સન્તુસિતો લોકે, [ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો]

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા;

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ [ન પિમ્પતિ (બહૂસુ)];

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ, કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા’’તિ [સિબ્બનિમચ્ચગા (સી. સ્યા.)].