પારાયનવગ્ગનિદ્દેસો

૧. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૧. કેનસ્સુ નિવુતો લોકો, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ [બ્રૂહિ (સ્યા.)], કિંસુ તસ્સ મહબ્ભયં.

કેનસ્સુ નિવુતો લોકોતિ. લોકોતિ નિરયલોકો તિરચ્છાનલોકો પેત્તિવિસયલોકો મનુસ્સલોકો દેવલોકો ખન્ધલોકો ધાતુલોકો આયતનલોકો અયં લોકો પરો લોકો બ્રહ્મલોકો દેવલોકો – અયં વુચ્ચતિ લોકો. અયં લોકો કેન આવુતો નિવુતો ઓવુતો [ઓફુતો (સ્યા.)] પિહિતો પટિચ્છન્નો પટિકુજ્જિતોતિ – કેનસ્સુ નિવુતો લોકો?

ઇચ્ચાયસ્મા અજિતોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં [પદાનુપુબ્બતામેતં (બહૂસુ)] ઇચ્ચાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં આયસ્માતિ. અજિતોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો.

કેનસ્સુ નપ્પકાસતીતિ કેન લોકો નપ્પકાસતિ ન ભાસતિ ન તપતિ ન વિરોચતિ ન ઞાયતિ ન પઞ્ઞાયતીતિ – કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ.

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસીતિ કિં લોકસ્સ લેપનં લગ્ગનં બન્ધનં ઉપક્કિલેસો. કેન લોકો લિત્તો સંલિત્તો ઉપલિત્તો કિલિટ્ઠો સંકિલિટ્ઠો મક્ખિતો સંસટ્ઠો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધો, બ્રૂસિ આચિક્ખસિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ [પઞ્ઞાપેસિ (ક.)] પટ્ઠપેસિ વિવરસિ વિભજસિ ઉત્તાનીકરોસિ [ઉત્તાનિં કરોસિ (ક.)] પકાસેસીતિ – કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ.

કિંસુ તસ્સ મહબ્ભયન્તિ કિં લોકસ્સ ભયં મહબ્ભયં પીળનં ઘટ્ટનં ઉપદ્દવો ઉપસગ્ગોતિ – કિંસુ તસ્સ મહબ્ભયં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ, કિંસુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ.

૨. અવિજ્જાય નિવુતો લોકો, [અજિતાતિ ભગવા]

વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતિ;

જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમિ, દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયં.

અવિજ્જાય નિવુતો લોકોતિ. અવિજ્જાતિ દુક્ખે અઞ્ઞાણં દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં દુક્ખનિરોધે અઞ્ઞાણં દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય અઞ્ઞાણં, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણં અપરન્તે અઞ્ઞાણં પુબ્બન્તાપરન્તે અઞ્ઞાણં, ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણં, યં એવરૂપં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં અનભિસમયો અનનુબોધો અસમ્બોધો અપ્પટિવેધો અસંગાહના અપરિયોગાહના અસમપેક્ખના અપચ્ચવેક્ખણા [અપચ્ચવેક્ખના (સ્યા.)] અપચ્ચવેક્ખણકમ્મં દુમ્મેજ્ઝં બાલ્યં અસમ્પજઞ્ઞં મોહો પમોહો સમ્મોહો અવિજ્જા અવિજ્જોઘો અવિજ્જાયોગો અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં, અયં વુચ્ચતિ – અવિજ્જા.

લોકોતિ નિરયલોકો તિરચ્છાનલોકો પેત્તિવિસયલોકો મનુસ્સલોકો દેવલોકો ખન્ધલોકો ધાતુલોકો આયતનલોકો અયં લોકો પરો લોકો બ્રહ્મલોકો દેવલોકો – અયં વુચ્ચતિ લોકો. અયં લોકો ઇમાય અવિજ્જાય આવુતો નિવુતો ઓવુતો પિહિતો પટિચ્છન્નો પટિકુજ્જિતોતિ – અવિજ્જાય નિવુતો લોકો.

અજિતાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં. અપિ ચ, ભગ્ગરાગોતિ ભગવા; ભગ્ગદોસોતિ ભગવા; ભગ્ગમોહોતિ ભગવા; ભગ્ગમાનોતિ ભગવા; ભગ્ગદિટ્ઠીતિ ભગવા; ભગ્ગકણ્ટકોતિ ભગવા; ભગ્ગકિલેસોતિ ભગવા; ભજિ વિભજિ પવિભજિ ધમ્મરતનન્તિ ભગવા; ભવાનં અન્તકરોતિ ભગવા; ભાવિતકાયો ભાવિતસીલો ભાવિતચિત્તો [ભાવિતકાયોતિ ભગવા, ભાવિતસીલોતિ ભાવિતચિત્તોતિ (સ્યા.)] ભાવિતપઞ્ઞોતિ ભગવા; ભજિ વા ભગવા અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ [મનુસ્સરાહસેય્યકાનિ (સ્યા.)] પટિસલ્લાનસારુપ્પાનીતિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા અત્થરસસ્સ ધમ્મરસસ્સ વિમુત્તિરસસ્સ અધિસીલસ્સ અધિચિત્તસ્સ અધિપઞ્ઞાયાતિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા ચતુન્નં ઝાનાનં ચતુન્નં અપ્પમઞ્ઞાનં ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનન્તિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં અટ્ઠન્નં અભિભાયતનાનં નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનન્તિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા દસન્નં સઞ્ઞાભાવનાનં કસિણસમાપત્તીનં આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્સ અસુભસમાપત્તિયાતિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં ચતુન્નં સમ્મપ્પધાનાનં ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં પઞ્ચન્નં બલાનં સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સાતિ ભગવા; ભાગી વા ભગવા દસન્નં તથાગતબલાનં ચતુન્નં વેસારજ્જાનં ચતુન્નં પટિસમ્ભિદાનં છન્નં અભિઞ્ઞાનં છન્નં બુદ્ધધમ્માનન્તિ ભગવા; ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કતં ન પિતરા કતં ન ભાતરા કતં ન ભગિનિયા કતં ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં ન દેવતાહિ કતં. વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – અજિતાતિ ભગવા.

વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતીતિ. વેવિચ્છં વુચ્ચતિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ – આવાસમચ્છરિયં, કુલમચ્છરિયં, લાભમચ્છરિયં, વણ્ણમચ્છરિયં, ધમ્મમચ્છરિયં. યં એવરૂપં મચ્છેરં મચ્છરાયના મચ્છરાયિતત્તં વેવિચ્છં કદરિયં કટુકઞ્ચુકતા અગ્ગહિતત્તં ચિત્તસ્સ – ઇદં વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. અપિ ચ ખન્ધમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, ધાતુમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, આયતનમચ્છરિયમ્પિ મચ્છરિયં, ગાહો વુચ્ચતિ મચ્છરિયં. પમાદો વત્તબ્બો – કાયદુચ્ચરિતે વા વચીદુચ્ચરિતે વા મનોદુચ્ચરિતે વા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વા ચિત્તસ્સ વોસગ્ગો [વોસ્સગ્ગો (બહૂસુ)] વોસગ્ગાનુપ્પદાનં કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસક્કચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા અનટ્ઠિતકિરિયતા [અનિટ્ઠિતકિરિયતા (ક.) વિભ. ૮૪૬] ઓલીનવુત્તિતા નિક્ખિત્તચ્છન્દતા નિક્ખિત્તધુરતા અનાસેવના અભાવના અબહુલીકમ્મં અનધિટ્ઠાનં અનનુયોગો પમાદો. યો એવરૂપો પમાદો પમજ્જના પમજ્જિતત્તં – અયં વુચ્ચતિ પમાદો. વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતીતિ ઇમિના ચ મચ્છરિયેન ઇમિના ચ પમાદેન લોકો નપ્પકાસતિ ન ભાસતિ ન તપતિ ન વિરોચતિ ન ઞાયતિ ન પઞ્ઞાયતીતિ – વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતિ.

જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમીતિ જપ્પા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો અનુનયો અનુરોધો નન્દી [નન્દિ (સ્યા.)] નન્દિરાગો ચિત્તસ્સ સારાગો ઇચ્છા મુચ્છા અજ્ઝોસાનં ગેધો પલિગેધો સઙ્ગો પઙ્કો એજા માયા જનિકા સઞ્જનની સિબ્બિની જાલિની સરિતા વિસત્તિકા સુત્તં વિસટા [સોત્તં વિસતા (સ્યા.)] આયૂહની દુતિયા પણિધિ ભવનેત્તિ વનં વનથો સન્થવો [સન્ધવો (ક.) વિભ. ૯૦૯] સિનેહો અપેક્ખા પટિબન્ધુ આસા આસીસના [આસિંસના (સ્યા.)] આસીસિતત્તં રૂપાસા સદ્દાસા ગન્ધાસા રસાસા ફોટ્ઠબ્બાસા લાભાસા ધનાસા પુત્તાસા જીવિતાસા જપ્પા પજપ્પા અભિજપ્પા જપ્પના જપ્પિતત્તં લોલુપ્પં લોલુપ્પાયના લોલુપ્પાયિતત્તં પુચ્છઞ્જિકતા સાધુકમ્યતા અધમ્મરાગો વિસમલોભો નિકન્તિ નિકામના પત્થના પિહના સમ્પત્થના કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હા રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હા નિરોધતણ્હા રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા ઓઘો યોગો ગન્થો ઉપાદાનં આવરણં નીવરણં છદનં બન્ધનં ઉપક્કિલેસો અનુસયો પરિયુટ્ઠાનં લતા વેવિચ્છં દુક્ખમૂલં દુક્ખનિદાનં દુક્ખપ્પભવો મારપાસો મારબળિસં મારામિસં મારવિસયો મારનિવાસો મારગોચરો મારબન્ધનં તણ્હાનદી તણ્હાજાલં તણ્હાગદ્દુલં તણ્હાસમુદ્દો અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં – અયં વુચ્ચતિ જપ્પા. લોકસ્સ લેપનં લગ્ગનં બન્ધનં ઉપક્કિલેસો ઇમાય જપ્પાય લોકો લિત્તો સંલિત્તો ઉપલિત્તો કિલિટ્ઠો સંકિલિટ્ઠો મક્ખિતો સંસટ્ઠો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધોતિ બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમિ.

દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયન્તિ. દુક્ખન્તિ જાતિદુક્ખં જરાદુક્ખં બ્યાધિદુક્ખં મરણદુક્ખં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં નેરયિકં દુક્ખં તિરચ્છાનયોનિકં દુક્ખં પેત્તિવિસયિકં દુક્ખં માનુસિકં દુક્ખં ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકં દુક્ખં ગબ્ભટ્ઠિતિમૂલકં [ગબ્ભેઠિતિમૂલકં (સ્યા. ક.)] દુક્ખં ગબ્ભવુટ્ઠાનમૂલકં દુક્ખં જાતસ્સૂપનિબન્ધકં દુક્ખં જાતસ્સ પરાધેય્યકં દુક્ખં અત્તૂપક્કમદુક્ખં પરૂપક્કમદુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખં વિપરિણામદુક્ખં ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો કાસો સાસો પિનાસો ડાહો [ડહો (સ્યા.)] જરો કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રખસા [રક્ખસા (ક.)] વિતચ્છિકા લોહિતપિત્તં [લોહિતં પિત્તં (બહૂસુ)] મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા વાતસમુટ્ઠાના આબાધા સન્નિપાતિકા આબાધા ઉતુપરિણામજા આબાધા વિસમપરિહારજા આબાધા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધા સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં દુક્ખં માતુમરણં દુક્ખં પિતુમરણં દુક્ખં ભાતુમરણં દુક્ખં ભગિનિમરણં દુક્ખં પુત્તમરણં દુક્ખં ધીતુમરણં દુક્ખં ઞાતિબ્યસનં દુક્ખં રોગબ્યસનં દુક્ખં ભોગબ્યસનં દુક્ખં સીલબ્યસનં દુક્ખં દિટ્ઠિબ્યસનં દુક્ખં યેસં ધમ્માનં આદિતો સમુદાગમનં પઞ્ઞાયતિ. અત્થઙ્ગમતો નિરોધો પઞ્ઞાયતિ. કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકો. વિપાકસન્નિસ્સિતં કમ્મં, નામસન્નિસ્સિતં રૂપં રૂપસન્નિસ્સિતં નામં, જાતિયા અનુગતં જરાય અનુસટં બ્યાધિના અભિભૂતં મરણેન અબ્ભાહતં દુક્ખે પતિટ્ઠિતં અતાણં અલેણં અસરણં અસરણીભૂતં – ઇદં વુચ્ચતિ દુક્ખં. ઇદં દુક્ખં લોકસ્સ ભયં મહાભયં પીળનં ઘટ્ટનં ઉપદ્દવો ઉપસગ્ગોતિ – દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયં. તેનાહ ભગવા –

‘‘અવિજ્જાય નિવુતો લોકો, [અજિતાતિ ભગવા]

વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતિ;

જપ્પાભિલેપનં બ્રૂમિ, દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ.

૩. સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

સોતાનં કિં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, કેન સોતા પિધિય્યરે [પિથિય્યરે (સ્યા.), પિથીયરે (સી. અટ્ઠ.)] .

સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ. સોતાતિ તણ્હાસોતો દિટ્ઠિસોતો કિલેસસોતો દુચ્ચરિતસોતો અવિજ્જાસોતો. સબ્બધીતિ સબ્બેસુ આયતનેસુ. સવન્તીતિ સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તિ. ચક્ખુતો રૂપે સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તિ. સોતતો સદ્દે સવન્તિ…પે… ઘાનતો ગન્ધે સવન્તિ… જિવ્હાતો રસે સવન્તિ… કાયતો ફોટ્ઠબ્બે સવન્તિ… મનતો ધમ્મે સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તિ. ચક્ખુતો રૂપતણ્હા સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તિ. સોતતો સદ્દતણ્હા સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તિ. ઘાનતો ગન્ધતણ્હા સવન્તિ… જિવ્હાતો રસતણ્હા સવન્તિ… કાયતો ફોટ્ઠબ્બતણ્હા સવન્તિ… મનતો ધમ્મતણ્હા સવન્તિ આસવન્તિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ – સવન્તિ સબ્બધિ સોતા.

ઇચ્ચાયસ્મા અજિતોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… પદાનુપુબ્બતાપેતં ઇચ્ચાતિ…પે… ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો.

સોતાનં કિં નિવારણન્તિ સોતાનં કિં આવરણં નીવરણં સંવરણં રક્ખનં ગોપનન્તિ – સોતાનં કિં નિવારણં.

સોતાનં સંવરં બ્રૂહીતિ સોતાનં આવરણં નીવરણં સંવરણં રક્ખનં ગોપનં બ્રૂહિ આચિક્ખ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ.

કેન સોતા પિધિય્યરેતિ કેન સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તીતિ – કેન સોતા પિધિય્યરે. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

સોતાનં કિં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂહિ, કેન સોતા પિધિય્યરે’’.

૪. યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, [અજિતાતિ ભગવા]

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે.

યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિન્તિ યાનિ એતાનિ સોતાનિ મયા કિત્તિતાનિ પકિત્તિતાનિ આચિક્ખિતાનિ દેસિતાનિ પઞ્ઞપિતાનિ પટ્ઠપિતાનિ વિવરિતાનિ વિભજિતાનિ [વિભત્તાનિ (ક.)] ઉત્તાનીકતાનિ પકાસિતાનિ, સેય્યથિદં [સેય્યથીદં (સ્યા.)] – તણ્હાસોતો દિટ્ઠિસોતો કિલેસસોતો દુચ્ચરિતસોતો અવિજ્જાસોતો. લોકસ્મિન્તિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકેતિ – યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં. અજિતાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ.

સતિ તેસં નિવારણન્તિ. સતીતિ યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ સતિ સરણતા ધારણતા અપિલાપનતા અસમ્મુસ્સનતા સતિ સતિન્દ્રિયં સતિબલં સમ્માસતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો એકાયનમગ્ગો – અયં વુચ્ચતિ સતિ. નિવારણન્તિ આવરણં નીવરણં સંવરણં રક્ખનં ગોપનન્તિ – સતિ તેસં નિવારણં.

સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ સોતાનં આવરણં નીવરણં સંવરણં રક્ખનં ગોપનં બ્રૂમિ આચિક્ખામિ…પે… ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ.

પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરેતિ. પઞ્ઞાતિ યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરેતિ – પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનત્તા’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ…પે… ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ… ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ… ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ… ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ… ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ… ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ… ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ… ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ… ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ… ‘‘સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’તિ… ‘‘વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો’’તિ… ‘‘નામરૂપનિરોધા સળાયતનનિરોધો’’તિ… ‘‘સળાયતનનિરોધા ફસ્સનિરોધો’’તિ… ‘‘ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’’તિ… ‘‘વેદનાનિરોધા તણ્હાનિરોધો’’તિ… ‘‘તણ્હાનિરોધા ઉપાદાનનિરોધો’’તિ… ‘‘ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો’’તિ… ‘‘ભવનિરોધા જાતિનિરોધો’’તિ… ‘‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ…પે… ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘ઇમે ધમ્મા આસવા’’તિ…પે… ‘‘અયં આસવસમુદયો’’તિ… ‘‘અયં આસવનિરોધો’’તિ… ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. ‘‘ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા’’તિ…પે… ‘‘ઇમે ધમ્મા પરિઞ્ઞેય્યા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા ભાવેતબ્બા’’તિ… ‘‘ઇમે ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બા’’તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તિ. પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ જાનતો પસ્સતો… ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ જાનતો પસ્સતો… યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ જાનતો પસ્સતો પઞ્ઞાયેતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ ન સવન્તિ ન આસવન્તિ ન સન્દન્તિ નપ્પવત્તન્તીતિ – પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે. તેનાહ ભગવા –

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, [અજિતાતિ ભગવા]

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધિય્યરે’’તિ.

૫. પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચાપિ, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

નામરૂપઞ્ચ મારિસ;

એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહિ, કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ.

પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચાપીતિ. પઞ્ઞાતિ યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો ધમ્મવિચયો સલ્લક્ખણા ઉપલક્ખણા પચ્ચુપલક્ખણા પણ્ડિચ્ચં કોસલ્લં નેપુઞ્ઞં વેભબ્યા ચિન્તા ઉપપરિક્ખા ભૂરી [ભૂરિ (ક.)] મેધા પરિણાયિકા વિપસ્સના સમ્પજઞ્ઞં પતોદો પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં પઞ્ઞાસત્થં પઞ્ઞાપાસાદો પઞ્ઞાઆલોકો પઞ્ઞાઓભાસો પઞ્ઞાપજ્જોતો પઞ્ઞારતનં અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. સતીતિ યા સતિ અનુસ્સતિ…પે… સમ્માસતીતિ – પઞ્ઞા ચેવ સતિચાપિ, ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો.

નામરૂપઞ્ચ મારિસાતિ. નામન્તિ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા. રૂપન્તિ ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં મારિસાતિ – નામરૂપઞ્ચ મારિસ.

એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ. એતં મેતિ યં પુચ્છામિ યં યાચામિ યં અજ્ઝેસામિ યં પસાદેમિ. પુટ્ઠોતિ પુચ્છિતો યાચિતો અજ્ઝેસિતો પસાદિતો. પબ્રૂહીતિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ [વિવરેહિ વિભજેહિ (ક.)] ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – એતં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહિ.

કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતીતિ કત્થેતં નિરુજ્ઝતિ વૂપસમ્મતિ અત્થં ગચ્છતિ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ. કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘પઞ્ઞા ચેવ સતિ ચાપિ, [ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો]

નામરૂપઞ્ચ મારિસ;

એવં મે પુટ્ઠો પબ્રૂહિ, કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ.

૬. યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ, અજિત તં વદામિ તે;

યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ.

યમેતં પઞ્હં અપુચ્છીતિ. યમેતન્તિ પઞ્ઞઞ્ચ સતિઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ. અપુચ્છીતિ અપુચ્છસિ યાચસિ અજ્ઝેસતિ [અજ્ઝેસિ (ક.)] પસાદેસીતિ – યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ.

અજિત તં વદામિ તેતિ. અજિતાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. તન્તિ પઞ્ઞઞ્ચ સતિઞ્ચ નામરૂપઞ્ચ. વદામીતિ વદામિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ. અજિત તં વદામિ તે.

યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતીતિ નામન્તિ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા. રૂપન્તિ ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપં. અસેસન્તિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં [પરિયાદાયવચનમેતં (સ્યા. ક.)] અસેસન્તિ. ઉપરુજ્ઝતીતિ નિરુજ્ઝતિ વૂપસમ્મતિ અત્થં ગચ્છતિ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ. યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ.

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતીતિ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારે યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમ્મન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. સકદાગામિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન દ્વે ભવે ઠપેત્વા પઞ્ચસુ ભવેસુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમ્મન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. અનાગામિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન એકં ભવં ઠપેત્વા રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વા યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમ્મન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. અરહત્તમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમ્મન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ. અરહતો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તસ્સ ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમ્મન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ – વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘યમેતં પઞ્હં અપુચ્છિ, અજિત તં વદામિ તે;

યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ;

વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ.

૭. યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા [સેક્ખા (સ્યા. ક.)] પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસ.

યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસેતિ સઙ્ખાતધમ્મા વુચ્ચન્તિ અરહન્તો ખીણાસવા. કિંકારણા સઙ્ખાતધમ્મા વુચ્ચન્તિ અરહન્તો ખીણાસવા? તે સઙ્ખાતધમ્મા ઞાતધમ્મા તુલિતધમ્મા તીરિતધમ્મા વિભૂતધમ્મા વિભાવિતધમ્મા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ સઙ્ખાતધમ્મા ઞાતધમ્મા તુલિતધમ્મા તીરિતધમ્મા વિભૂતધમ્મા વિભાવિતધમ્મા. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ સઙ્ખાતધમ્મા…પે… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ સઙ્ખાતધમ્મા… ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ સઙ્ખાતધમ્મા… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ સઙ્ખાતધમ્મા ઞાતધમ્મા તુલિતધમ્મા તીરિતધમ્મા વિભૂતધમ્મા વિભાવિતધમ્મા. અથ વા તેસં ખન્ધા સઙ્ખાતા ધાતુયો સઙ્ખાતા આયતનાનિ સઙ્ખાતા ગતિયો સઙ્ખાતા ઉપપત્તિયો સઙ્ખાતા પટિસન્ધિ સઙ્ખાતા ભવા સઙ્ખાતા સંસારા સઙ્ખાતા વટ્ટા સઙ્ખાતા. અથ વા તે ખન્ધપરિયન્તે ઠિતા ધાતુપરિયન્તે ઠિતા આયતનપરિયન્તે ઠિતા ગતિપરિયન્તે ઠિતા ઉપપત્તિપરિયન્તે ઠિતા પટિસન્ધિપરિયન્તે ઠિતા ભવપરિયન્તે ઠિતા સંસારપરિયન્તે ઠિતા વટ્ટપરિયન્તે ઠિતા અન્તિમે ભવે ઠિતા અન્તિમે સમુસ્સયે ઠિતા અન્તિમદેહધરા અરહન્તો.

તેસં ચાયં [યાયં (ક.)] પચ્છિમકો, ચરિમોયં સમુસ્સયો;

જાતિમરણસંસારો, નત્થિ નેસં પુનબ્ભવોતિ.

તંકારણા સઙ્ખાતધમ્મા વુચ્ચન્તિ અરહન્તો ખીણાસવાતિ. યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા પુથૂ ઇધાતિ. સેખાતિ કિંકારણા વુચ્ચન્તિ સેખા? સિક્ખન્તીતિ સેખા. કિઞ્ચ સિક્ખન્તિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખન્તિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખન્તિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખન્તિ. કતમા અધિસીલસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. ખુદ્દકો સીલક્ખન્ધો મહન્તો સીલક્ખન્ધો સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મુખં પમુખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા – અયં અધિસીલસિક્ખા.

કતમા અધિચિત્તસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં… દુતિયં ઝાનં… તતિયં ઝાનં… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ – અયં અધિચિત્તસિક્ખા.

કતમા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા? ઇધ ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. સો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ…પે… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ… ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘ઇમે આસવા’’તિ…પે… ‘‘અયં આસવસમુદયો’’તિ… ‘‘અયં આસવનિરોધો’’તિ… ‘‘અયં આસવનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ‘‘અયં અધિપઞ્ઞાસિક્ખા’’… ઇમા તિસ્સો સિક્ખાયો આવજ્જન્તા સિક્ખન્તિ જાનન્તા સિક્ખન્તિ પસ્સન્તા સિક્ખન્તિ ચિત્તં અધિટ્ઠહન્તા સિક્ખન્તિ સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તા સિક્ખન્તિ વીરિયં [વિરિયં (સ્યા.)] પગ્ગણ્હન્તા સિક્ખન્તિ સતિં ઉપટ્ઠપેન્તા સિક્ખન્તિ ચિત્તં સમાદહન્તા સિક્ખન્તિ પઞ્ઞાય પજાનન્તા સિક્ખન્તિ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તા સિક્ખન્તિ પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તા સિક્ખન્તિ પહાતબ્બં પજહન્તા સિક્ખન્તિ ભાવેતબ્બં ભાવેન્તા સિક્ખન્તિ સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકરોન્તા સિક્ખન્તિ આચરન્તિ સમાચરન્તિ સમાદાય વત્તન્તિ. તંકારણા વુચ્ચન્તિ – સેખા. પુથૂતિ બહુકા. એતે સેખા સોતાપન્ના ચ પટિપન્ના ચ સકદાગામિનો ચ પટિપન્ના ચ અનાગામિનો ચ પટિપન્ના ચ અરહન્તો ચ પટિપન્ના ચ. ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા ઇમિસ્સા ખન્તિયા ઇમિસ્સા રુચિયા ઇમસ્મિં આદાયે ઇમસ્મિં ધમ્મે ઇમસ્મિં વિનયે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઇમસ્મિં પાવચને ઇમસ્મિં બ્રહ્મચરિયે ઇમસ્મિં સત્થુસાસને ઇમસ્મિં અત્તભાવે ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકેતિ – યે ચ સેખા પુથૂ ઇધ.

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસાતિ ત્વમ્પિ નિપકો પણ્ડિતો પઞ્ઞવા બુદ્ધિમા ઞાણી મેધાવી. તેસં સઙ્ખાતધમ્માનઞ્ચ સેક્ખાનઞ્ચ ઇરિયં ચરિયં વુત્તિ પવત્તિ આચરં ગોચરં વિહારં પટિપદં. પુટ્ઠોતિ પુચ્છિતો યાચિતો અજ્ઝેસિતો પસાદિતો. પબ્રૂહીતિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહિ. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં મારિસાતિ – તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસ. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ.

૮. કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય, મનસાનાવિલો સિયા;

કુસલો સબ્બધમ્માનં, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે.

કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યાતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ. કતમે વત્થુકામા? મનાપિકા રૂપા મનાપિકા સદ્દા મનાપિકા ગન્ધા મનાપિકા રસા મનાપિકા ફોટ્ઠબ્બા, અત્થરણા પાવુરણા [પાપુરણા (સ્યા.)] દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં ગામનિગમરાજધાનિયો [રાજઠાનિયો (ક.)] રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ – યં કિઞ્ચિ રજનીયવત્થુ વત્થુકામા.

અપિ ચ અતીતા કામા અનાગતા કામા પચ્ચુપ્પન્ના કામા અજ્ઝત્તા કામા બહિદ્ધા કામા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા કામા, હીના કામા મજ્ઝિમા કામા પણીતા કામા, આપાયિકા કામા માનુસિકા કામા દિબ્બા કામા, પચ્ચુપટ્ઠિતા કામા, નિમ્મિતા કામા પરનિમ્મિતા કામા, પરિગ્ગહિતા કામા અપરિગ્ગહિતા કામા, મમાયિતા કામા અમમાયિતા કામા, સબ્બેપિ કામાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ રૂપાવચરા ધમ્મા, સબ્બેપિ અરૂપાવચરા ધમ્મા, તણ્હાવત્થુકા તણ્હારમ્મણા, કામનીયટ્ઠેન રજનીયટ્ઠેન મદનીયટ્ઠેન રમણીયટ્ઠેન [નત્થિ સ્યા. પોત્થકે મહાનિ. ૧] કામા. ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા.

કતમે કિલેસકામા? છન્દો કામો રાગો કામો છન્દરાગો કામો સઙ્કપ્પો કામો રાગો કામો સઙ્કપ્પરાગો કામો, યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસિનેહો કામપિપાસા કામપરિળાહો કામગેધો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં –

અદ્દસં કામ તે મૂલં, સઙ્કપ્પા કામ જાયસિ;

ન તં સઙ્કપ્પયિસ્સામિ, એવં કામ ન હેહિસીતિ.

ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. ગેધો વુચ્ચતિ તણ્હા, યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્યાતિ કિલેસકામેન વત્થુકામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય ન પલિબુન્ધેય્ય [પલિબુજ્ઝેય્ય (સ્યા.)] અગિદ્ધો અસ્સ અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝાપન્નો [અનજ્ઝોપન્નો (સ્યા.)] વીતગેધો વિગતગેધો ચત્તગેધો વન્તગેધો મુત્તગેધો પહીનગેધો પટિનિસ્સટ્ઠગેધો વીતરાગો વિગતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરેય્યાતિ – કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય.

મનસાનાવિલો સિયાતિ. મનોતિ યં ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડરં મનો મનાયતનં મનિન્દ્રિયં વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. કાયદુચ્ચરિતેન ચિત્તં આવિલં હોતિ લુળિતં એરિતં ઘટ્ટિતં ચલિતં ભન્તં અવૂપસન્તં. વચીદુચ્ચરિતેન…પે… મનોદુચ્ચરિતેન… રાગેન… દોસેન… મોહેન… કોધેન… ઉપનાહેન… મક્ખેન… પળાસેન… ઇસ્સાય… મચ્છરિયેન… માયાય… સાઠેય્યેન… થમ્ભેન… સારમ્ભેન… માનેન… અતિમાનેન… મદેન… પમાદેન… સબ્બકિલેસેહિ… સબ્બદુચ્ચરિતેહિ… સબ્બડાહેહિ… સબ્બપરિળાહેહિ… સબ્બસન્તાપેહિ… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારેહિ ચિત્તં આવિલં હોતિ લુળિતં એરિતં ઘટ્ટિતં ચલિતં ભન્તં અવૂપસન્તં. મનસાનાવિલો સિયાતિ ચિત્તેન અનાવિલો સિયા – અલુળિતો અનેરિતો અઘટ્ટિતો અચલિતો અભન્તો વૂપસન્તો આવિલકરે કિલેસે જહેય્ય પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તીકરેય્ય [બ્યન્તિં કરેય્ય (ક.)] અનભાવં ગમેય્ય, આવિલકરેહિ કિલેસેહિ ચ આરતો [આરતો અસ્સ (ક.) મહાનિ. ૧૮ પસ્સ] વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરેય્યાતિ – મનસાનાવિલો સિયા.

કુસલો સબ્બધમ્માનન્તિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ કુસલો સબ્બધમ્માનં, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ કુસલો સબ્બધમ્માનં, ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ કુસલો સબ્બધમ્માનં, ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ કુસલો સબ્બધમ્માનં…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ કુસલો સબ્બધમ્માનં. એવમ્પિ કુસલો સબ્બધમ્માનં.

અથ વા, અનિચ્ચતો કુસલો સબ્બધમ્માનં, દુક્ખતો…પે… રોગતો… ગણ્ડતો… સલ્લતો… અઘતો… આબાધતો… પરતો… પલોકતો… ઈતિતો… ઉપદ્દવતો… ભયતો… ઉપસગ્ગતો… ચલતો… પભઙ્ગુતો… અદ્ધુવતો [અધુવતો (ક.) મહાનિ. ૧૩] … અતાણતો… અલેણતો… અસરણતો… અસરણીભૂતતો… રિત્તતો… તુચ્છતો… સુઞ્ઞતો… અનત્તતો… આદીનવતો… વિપરિણામધમ્મતો… અસારકતો… અઘમૂલતો… વધકતો… વિભવતો… સાસવતો… સઙ્ખતતો… મારામિસતો… જાતિધમ્મતો… જરાધમ્મતો… બ્યાધિધમ્મતો… મરણધમ્મતો… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મતો … સંકિલેસિકધમ્મતો… સમુદયતો… અત્થઙ્ગમતો… અસ્સાદતો… આદીનવતો… નિસ્સરણતો કુસલો સબ્બધમ્માનં. એવમ્પિ કુસલો સબ્બધમ્માનં.

અથ વા, ખન્ધકુસલો ધાતુકુસલો આયતનકુસલો પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો સતિપટ્ઠાનકુસલો સમ્મપ્પધાનકુસલો ઇદ્ધિપાદકુસલો ઇન્દ્રિયકુસલો બલકુસલો બોજ્ઝઙ્ગકુસલો મગ્ગકુસલો ફલકુસલો નિબ્બાનકુસલો. એવમ્પિ કુસલો સબ્બધમ્માનં.

અથ વા, સબ્બધમ્મા વુચ્ચન્તિ દ્વાદસાયતનાનિ – ચક્ખુ ચેવ [ચક્ખુઞ્ચેવ (ક.)] રૂપા ચ, સોતઞ્ચ સદ્દા ચ, ઘાનઞ્ચ ગન્ધા ચ, જિવ્હા ચ રસા ચ, કાયો ચ ફોટ્ઠબ્બા ચ, મનો ચ ધમ્મા ચ. યતો ચ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ છન્દરાગો પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો [અનભાવઙ્ગતો (સ્યા.)] આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો, એત્તાવતાપિ કુસલો સબ્બધમ્માનન્તિ – કુસલો સબ્બધમ્માનં.

સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજેતિ. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો.

અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – અસતિપરિવજ્જનાય સતો, સતિકરણીયાનં ધમ્માનં કતત્તા સતો, સતિપરિબન્ધાનં [સતિપટિપક્ખાનં (સ્યા.) મહાનિ. ૩] ધમ્માનં હતત્તા સતો, સતિનિમિત્તાનં ધમ્માનં અસમ્મુટ્ઠત્તા [અપ્પમુટ્ઠત્તા (સ્યા.)] સતો.

અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – સતિયા સમન્નાગતત્તા સતો, સતિયા વસિતત્તા સતો, સતિયા પાગુઞ્ઞેન સમન્નાગતત્તા સતો, સતિયા અપચ્ચોરોહણતાય સતો.

અપરેહિપિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – સતિયા સમન્નાગતત્તા સતો, સન્તત્તા સતો, સમિતત્તા સતો, સન્તધમ્મસમન્નાગતત્તા સતો. બુદ્ધાનુસ્સતિયા સતો, ધમ્માનુસ્સતિયા સતો, સઙ્ઘાનુસ્સતિયા સતો, સીલાનુસ્સતિયા સતો, ચાગાનુસ્સતિયા સતો, દેવતાનુસ્સતિયા સતો, આનાપાનસ્સતિયા સતો, મરણસ્સતિયા સતો, કાયગતાસતિયા સતો, ઉપસમાનુસ્સતિયા સતો. યા સતિ અનુસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો એકાયનમગ્ગો, અયં વુચ્ચતિ સતિ. ઇમાય સતિયા ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો [સમ્પન્નો (ક.)] સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ સતો. ભિક્ખૂતિ સત્તન્નં ધમ્માનં ભિન્નત્તા ભિક્ખુ – સક્કાયદિટ્ઠિ ભિન્ના હોતિ, વિચિકિચ્છા ભિન્ના હોતિ, સીલબ્બતપરામાસો ભિન્નો હોતિ, રાગો ભિન્નો હોતિ, દોસો ભિન્નો હોતિ, મોહો ભિન્નો હોતિ, માનો ભિન્નો હોતિ. ભિન્ના હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોભવિકા [પોનોબ્ભવિકા (સ્યા. ક.)] સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા.

પજ્જેન કતેન [પજ્જોતકતેન (ક.) સુ. નિ. ૫૧૯] અત્તના, [સભિયાતિ ભગવા]

પરિનિબ્બાનગતો વિતિણ્ણકઙ્ખો;

વિભવઞ્ચ ભવઞ્ચ વિપ્પહાય, વુસિતવા ખીણપુનબ્ભવો સ ભિક્ખૂતિ.

સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજેતિ સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે, સતો ગચ્છેય્ય, સતો તિટ્ઠેય્ય, સતો નિસીદેય્ય, સતો સેય્યં કપ્પેય્ય, સતો અભિક્કમેય્ય, સતો પટિક્કમેય્ય, સતો આલોકેય્ય, સતો વિલોકેય્ય, સતો સમિઞ્જેય્ય, સતો પસારેય્ય, સતો સઙ્ઘાટિપત્તચીવરં ધારેય્ય, સતો ચરેય્ય વિહરેય્ય ઇરિયેય્ય વત્તેય્ય પાલેય્ય યપેય્ય યાપેય્યાતિ – સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે. તેનાહ ભગવા –

‘‘કામેસુ નાભિગિજ્ઝેય્ય, મનસાનાવિલો સિયા;

કુસલો સબ્બધમ્માનં, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ.

સહ ગાથાપરિયોસાના યે તે બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં એકચ્છન્દા એકપયોગા એકાધિપ્પાયા એકવાસનવાસિતા, તેસં અનેકપાણસહસ્સાનં વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ. તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. સહ અરહત્તપ્પત્તા અજિનજટાવાકચીરતિદણ્ડકમણ્ડલુકેસા ચ મસ્સૂ ચ અન્તરહિતા, ભણ્ડુકાસાયવત્થવસનો સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધરો અન્વત્થપટિપત્તિયા પઞ્જલિકો ભગવન્તં નમસ્સમાનો નિસિન્નો હોતિ – ‘‘સત્થા મે ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મી’’તિ.

અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો પઠમો.

૨. તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૯. કોધ સન્તુસિતો લોકે, [ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો]

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા;

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ, કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા.

કોધ સન્તુસિતો લોકેતિ કો લોકે તુટ્ઠો સન્તુટ્ઠો અત્તમનો પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પોતિ – કોધ સન્તુસિતો લોકે.

ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઇચ્ચાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં – આયસ્માતિ. તિસ્સોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો. મેત્તેય્યોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગોત્તં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો.

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતાતિ તણ્હિઞ્જિતં દિટ્ઠિઞ્જિતં માનિઞ્જિતં કિલેસિઞ્જિતં કામિઞ્જિતં. કસ્સિમે ઇઞ્જિતા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા.

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાયાતિ કો ઉભો અન્તે અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય.

મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતીતિ મજ્ઝે મન્તાય ન લિપ્પતિ, અલિત્તો અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ.

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ મહાપુરિસો અગ્ગપુરિસો સેટ્ઠપુરિસો વિસેટ્ઠપુરિસો પામોક્ખપુરિસો ઉત્તમપુરિસો પધાનપુરિસો પવરપુરિસોતિ. કં બ્રૂસિ કં કથેસિ કં મઞ્ઞસિ કં ભણસિ કં પસ્સતિ કં વોહરસીતિ – કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ.

કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગાતિ કો ઇધ સિબ્બિનિં તણ્હં અજ્ઝગા ઉપચ્ચગા અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તોતિ – કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘કોધ સન્તુસિતો લોકે, [ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો]

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા;

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ, કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા’’તિ.

૧૦. કામેસુ બ્રહ્મચરિયવા, [મેત્તેય્યાતિ ભગવા]

વીતતણ્હો સદા સતો;

સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખુ, તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા.

કામેસુ બ્રહ્મચરિયવાતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. બ્રહ્મચરિયં વુચ્ચતિ અસદ્ધમ્મસમાપત્તિયા આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી અકિરિયા અકરણં અનજ્ઝાપત્તિ વેલાઅનતિક્કમો. અપિ ચ, નિપ્પરિયાયેન બ્રહ્મચરિયં વુચ્ચતિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધિ. યો ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયવા. યથા ચ ધનેન ધનવાતિ વુચ્ચતિ, ભોગેન ભોગવાતિ વુચ્ચતિ, યસેન યસવાતિ વુચ્ચતિ, સિપ્પેન સિપ્પવાતિ વુચ્ચતિ, સીલેન સીલવાતિ વુચ્ચતિ, વીરિયેન વીરિયવાતિ વુચ્ચતિ, પઞ્ઞાય પઞ્ઞવાતિ વુચ્ચતિ, વિજ્જાય વિજ્જવાતિ વુચ્ચતિ – એવમેવ યો ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયવાતિ – કામેસુ બ્રહ્મચરિયવા.

મેત્તેય્યાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં ગોત્તેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – મેત્તેય્યાતિ ભગવા.

વીતતણ્હો સદા સતોતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. યસ્સેસા તણ્હા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો વુચ્ચતિ વીતતણ્હો ચત્તતણ્હો વન્તતણ્હો મુત્તતણ્હો પહીનતણ્હો પટિનિસ્સટ્ઠતણ્હો વીતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ. સદાતિ સદા સબ્બદા સબ્બકાલં નિચ્ચકાલં ધુવકાલં સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં [પોખાનુપોખં (સ્યા.)] ઉદકૂમિકજાતં અવીચિસન્તતિસહિતં [અવીચિ સમઙ્ગિસહિતં (સ્યા.)] ફસ્સિતં [ફુસિતં (સ્યા.)] પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં પુરિમયામં મજ્ઝિમયામં પચ્છિમયામં કાળે જુણ્હે વસ્સે હેમન્તે ગિમ્હે પુરિમે વયોખન્ધે મજ્ઝિમે વયોખન્ધે પચ્છિમે વયોખન્ધે. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો…પે… સો વુચ્ચતિ સતોતિ – વીતતણ્હો સદા સતો.

સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખૂતિ સઙ્ખા વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. સઙ્ખાયાતિ સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ…પે… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ… ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા.

અથ વા, અનિચ્ચતો સઙ્ખાય જાનિત્વા…પે… દુક્ખતો… રોગતો… ગણ્ડતો… સલ્લતો…પે… નિસ્સરણતો સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. નિબ્બુતોતિ રાગસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો, દોસસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો, મોહસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો, કોધસ્સ… ઉપનાહસ્સ… મક્ખસ્સ… પળાસસ્સ… ઇસ્સાય… મચ્છરિયસ્સ… માયાય… સાઠેય્યસ્સ… થમ્ભસ્સ… સારમ્ભસ્સ… માનસ્સ… અતિમાનસ્સ… મદસ્સ… પમાદસ્સ… સબ્બકિલેસાનં… સબ્બદુચ્ચરિતાનં… સબ્બદરથાનં … સબ્બપરિળાહાનં… સબ્બસન્તાપાનં… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો. ભિક્ખૂતિ સત્તન્નં ધમ્માનં ભિન્નત્તા ભિક્ખુ…પે… વુસિતવા ખીણપુનબ્ભવો સ ભિક્ખૂતિ – સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખુ.

તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતાતિ. તસ્સાતિ અરહતો ખીણાસવસ્સ. ઇઞ્જિતાતિ તણ્હિઞ્જિતં દિટ્ઠિઞ્જિતં માનિઞ્જિતં કિલેસિઞ્જિતં કામિઞ્જિતં. તસ્સિમે ઇઞ્જિતા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા. તેનાહ ભગવા –

‘‘કામેસુ બ્રહ્મચરિયવા, [મેત્તેય્યાતિ ભગવા]

વીતતણ્હો સદા સતો;

સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખુ, તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા’’તિ.

૧૧. સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ, સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા.

સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતીતિ. અન્તાતિ ફસ્સો એકો અન્તો, ફસ્સસમુદયો દુતિયો અન્તો, ફસ્સનિરોધો મજ્ઝે; અતીતં એકો અન્તો, અનાગતં દુતિયો અન્તો, પચ્ચુપ્પન્નં મજ્ઝે; સુખા વેદના એકો અન્તો, દુક્ખા વેદના દુતિયો અન્તો, અદુક્ખમસુખા વેદના મજ્ઝે; નામં એકો અન્તો, રૂપં દુતિયો અન્તો, વિઞ્ઞાણં મજ્ઝે; છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ એકો અન્તો, છ બાહિરાનિ આયતનાનિ દુતિયો અન્તો, વિઞ્ઞાણં મજ્ઝે; સક્કાયો એકો અન્તો, સક્કાયસમુદયો દુતિયો અન્તો, સક્કાયનિરોધો મજ્ઝે. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ.

લેપાતિ દ્વે લેપા – તણ્હાલેપો ચ દિટ્ઠિલેપો ચ. કતમો તણ્હાલેપો? યાવતા તણ્હાસઙ્ખાતેન સીમકતં ઓધિકતં [મરિયાદિકતં ઓધિકતં (સ્યા.)] પરિયન્તકતં પરિગ્ગહિતં મમાયિતં – ‘‘ઇદં મમ, એતં મમ, એત્તકં મમ, એત્તાવતા મમ રૂપા સદ્દા ગન્ધા રસા ફોટ્ઠબ્બા અત્થરણા પાવુરણા દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ’’. કેવલમ્પિ મહાપથવિં તણ્હાવસેન મમાયતિ. યાવતા અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતં – અયં તણ્હાલેપો.

કતમો દિટ્ઠિલેપો? વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ, યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસંયોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયેસગ્ગાહો [વિપરિયેસગ્ગાહો (બહૂસુ)] વિપરીતગ્ગાહો વિપલ્લાસગ્ગાહો મિચ્છાગાહો અયાથાવકસ્મિં યાથાવકન્તિ ગાહો, યાવતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ – અયં દિટ્ઠિલેપો.

સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતીતિ સો ઉભો ચ અન્તે મજ્ઝઞ્ચ મન્તાય અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા ન લિપ્પતિ ન પલિપ્પતિ ન ઉપલિપ્પતિ, અલિત્તો અસંલિત્તો અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ.

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ મહાપુરિસો અગ્ગપુરિસો સેટ્ઠપુરિસો વિસેટ્ઠપુરિસો પામોક્ખપુરિસો ઉત્તમપુરિસો પવરપુરિસો, તં બ્રૂમિ તં કથેમિ તં ભણામિ તં દીપેમિ તં વોહરામિ.

આયસ્મા સારિપુત્તો [પસ્સ સં. નિ. ૫.૩૭૭] ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મહાપુરિસો મહાપુરિસો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, મહાપુરિસો હોતી’’તિ? ‘‘વિમુત્તચિત્તત્તા ખ્વાહં, સારિપુત્ત, મહાપુરિસોતિ વદામિ, અવિમુત્તચિત્તત્તા નો મહાપુરિસોતિ વદામિ.

‘‘કથઞ્ચ, સારિપુત્ત, વિમુત્તચિત્તો હોતિ? ઇધ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ અનુપાદાય આસવેહિ. વેદનાસુ…પે… ચિત્તે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ અનુપાદાય આસવેહિ. એવં ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ વિમુત્તચિત્તો હોતિ. વિમુત્તચિત્તત્તા ખ્વાહં, સારિપુત્ત, મહાપુરિસોતિ વદામિ, અવિમુત્તચિત્તત્તા નો મહાપુરિસોતિ વદામી’’તિ – તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ.

સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગાતિ સિબ્બિની વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં, યસ્સેસા સિબ્બિની તણ્હા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા. સો સિબ્બિનિં તણ્હં અચ્ચગા ઉપચ્ચગા અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તોતિ – સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા. તેનાહ ભગવા –

‘‘સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ, સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા’’તિ.

સહ ગાથાપરિયોસાના યે તે બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં એકચ્છન્દા એકપયોગા એકાધિપ્પાયા એકવાસનવાસિતા, તેસં અનેકપાણસહસ્સાનં વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ. તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. સહ અરહત્તપ્પત્તા અજિનજટાવાકચીરતિદણ્ડકમણ્ડલુકેસા ચ મસ્સૂ ચ અન્તરહિતા. ભણ્ડુકાસાયવત્થવસનો સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધરો અન્વત્થપટિપત્તિયા પઞ્જલિકો ભગવન્તં નમસ્સમાનો નિસિન્નો હોતિ – ‘‘સત્થા મે ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મી’’તિ.

તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો દુતિયો.

૩. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૧૨. અનેજં મૂલદસ્સાવિં, [ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકો]

અત્થિ પઞ્હેન આગમં;

કિંનિસ્સિતા ઇસયો મનુજા, ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકે, પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં.

અનેજં મૂલદસ્સાવિન્તિ એજા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં સા એજા તણ્હા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અનેજો. એજાય પહીનત્તા અનેજો. ભગવા લાભેપિ ન ઇઞ્જતિ, અલાભેપિ ન ઇઞ્જતિ, યસેપિ ન ઇઞ્જતિ, અયસેપિ ન ઇઞ્જતિ, પસંસાયપિ ન ઇઞ્જતિ, નિન્દાયપિ ન ઇઞ્જતિ, સુખેપિ ન ઇઞ્જતિ, દુક્ખેપિ ન ઇઞ્જતિ ન ચલતિ ન વેધતિ નપ્પવેધતીતિ – અનેજં. મૂલદસ્સાવિન્તિ ભગવા મૂલદસ્સાવી હેતુદસ્સાવી નિદાનદસ્સાવી સમ્ભવદસ્સાવી પભવદસ્સાવી સમુટ્ઠાનદસ્સાવી આહારદસ્સાવી આરમ્મણદસ્સાવી પચ્ચયદસ્સાવી સમુદયદસ્સાવી.