૭. નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૪૬. સન્તિ લોકે મુનયો, [ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો]

જના વદન્તિ તયિદં કથંસુ;

ઞાણૂપપન્નં મુનિ નો વદન્તિ, ઉદાહુ વે જીવિતેનૂપપન્નં [જીવિકેનૂપપન્નં (સ્યા.)] .

સન્તિ લોકે મુનયોતિ. સન્તીતિ સન્તિ સંવિજ્જન્તિ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ. લોકેતિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકે. મુનયોતિ મુનિનામકા આજીવકા નિગણ્ઠા જટિલા તાપસા. (દેવા લોકે મુનયોતિ સઞ્જાનન્તિ, ન ચ તે મુનયો) [( ) એત્થન્તરે પાઠો નત્થિ સ્યા. પોત્થકે] તિ. સન્તિ લોકે મુનયો. ઇચ્ચાયસ્મા નન્દોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે…. આયસ્માતિ પિયવચનં…પે…. નન્દોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો.

જના વદન્તિ તયિદં કથંસૂતિ. જનાતિ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચ. વદન્તીતિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ. તયિદં કથંસૂતિ સંસયપુચ્છા વિમતિપુચ્છા દ્વેળ્હકપુચ્છા અનેકંસપુચ્છા ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ – જના વદન્તિ તયિદં કથંસુ.

ઞાણૂપપન્નં મુનિ નો વદન્તીતિ. અટ્ઠ સમાપત્તિઞાણેન વા પઞ્ચાભિઞ્ઞાઞાણેન વા ઉપેતં સમુપેતં ઉપાગતં સમુપાગતં ઉપપન્નં સમુપપન્નં સમન્નાગતં મુનિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – ઞાણૂપપન્નં મુનિ નો વદન્તિ.

ઉદાહુ વે જીવિતેનૂપપન્નન્તિ ઉદાહુ અનેકવિવિધઅતિપરમદુક્કરકારિકલૂખજીવિતાનુયોગેન ઉપેતં સમુપેતં ઉપાગતં સમુપાગતં ઉપપન્નં સમુપપન્નં સમન્નાગતં મુનિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – ઉદાહુ વે જીવિતેનૂપપન્નં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘સન્તિ લોકે મુનયો, [ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો]

જના વદન્તિ તયિદં કથંસુ;

ઞાણૂપપન્નં મુનિ નો વદન્તિ, ઉદાહુ વે જીવિતેનૂપપન્ન’’ન્તિ.

૪૭. ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન,

મુનીધ નન્દ કુસલા વદન્તિ;

વિસેનિકત્વા [વિસેનિંકત્વા (ક.) મહાનિ. ૬૮] અનીઘા નિરાસા, ચરન્તિ યે તે મુનયોતિ બ્રૂમિ.

ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેનાતિ. ન દિટ્ઠિયાતિ ન દિટ્ઠસુદ્ધિયા. ન સુતિયાતિ ન સુતસુદ્ધિયા. ન ઞાણેનાતિ નપિ અટ્ઠસમાપત્તિઞાણેન નપિ પઞ્ચાભિઞ્ઞાઞાણેન નપિ મિચ્છાઞાણેનાતિ – ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન.

મુનીધ નન્દ કુસલા વદન્તીતિ. કુસલાતિ યે તે ખન્ધકુસલા ધાતુકુસલા આયતનકુસલા પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલા સતિપટ્ઠાનકુસલા સમ્મપ્પધાનકુસલા ઇદ્ધિપાદકુસલા ઇન્દ્રિયકુસલા બલકુસલા બોજ્ઝઙ્ગકુસલા મગ્ગકુસલા ફલકુસલા નિબ્બાનકુસલા દિટ્ઠસુદ્ધિયા વા સુતસુદ્ધિયા વા અટ્ઠસમાપત્તિઞાણેન વા પઞ્ચાભિઞ્ઞાઞાણેન વા મિચ્છાઞાણેન વા દિટ્ઠેન વા સુતેન વા ઉપેતં સમુપેતં ઉપાગતં સમુપાગતં ઉપપન્નં સમુપપન્નં સમન્નાગતં મુનિં ન વદન્તિ ન કથેન્તિ ન ભણન્તિ ન દીપયન્તિ ન વોહરન્તીતિ – મુનીધ નન્દ કુસલા વદન્તિ.

વિસેનિકત્વા અનીઘા નિરાસા, ચરન્તિ યે તે મુનયોતિ બ્રૂમીતિ સેના વુચ્ચતિ મારસેના, કાયદુચ્ચરિતં મારસેના, વચીદુચ્ચરિતં મારસેના, મનોદુચ્ચરિતં મારસેના, રાગો મારસેના, દોસો મારસેના, મોહો મારસેના, કોધો…પે… ઉપનાહો… મક્ખો… પળાસો… ઇસ્સા… મચ્છરિયં… માયા… સાઠેય્યં… થમ્ભો… સારમ્ભો… માનો… અતિમાનો… મદો… પમાદો… સબ્બે કિલેસા સબ્બે દુચ્ચરિતા સબ્બે દરથા સબ્બે પરિળાહા સબ્બે સન્તાપા સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા મારસેના. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

‘‘પઞ્ચમં થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, મક્ખો થમ્ભો તે અટ્ઠમો;

લાભો સિલોકો સક્કારો, મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો.

‘‘યો ચત્તાનં સમુક્કંસે, પરે ચ અવજાનાતિ;

એસા નમુચિ તે સેના [એસા તે નમુચિ સેના (સ્યા. ક.) સુ. નિ. ૪૪૧], કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની;

ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વા ચ લભતે સુખ’’ન્તિ.

યતો ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ સબ્બા ચ મારસેના સબ્બે ચ પટિસેનિકરા [વિસેનિંકત્વા (ક.) મહાનિ. ૬૮] કિલેસા જિતા ચ પરાજિતા ચ ભગ્ગા વિપ્પલુગ્ગા [વિપ્પલુગ્ગતા (સ્યા.) પસ્સ મહાનિ. ૨૮] પરમ્મુખા, તેન વુચ્ચન્તિ વિસેનિકત્વા. અનીઘાતિ રાગો નીઘો, દોસો નીઘો, મોહો નીઘો, કોધો નીઘો, ઉપનાહો નીઘો…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા નીઘા. યેસં એતે નીઘા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપ્પસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા તે વુચ્ચન્તિ અનીઘા. નિરાસાતિ આસા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અવિજ્જા લોભો અકુસલમૂલં. યેસં એસા આસા તણ્હા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપ્પસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, તે વુચ્ચન્તિ નિરાસા અરહન્તો ખીણાસવા. વિસેનિકત્વા અનીઘા નિરાસા, ચરન્તિ યે તે મુનયોતિ બ્રૂમીતિ યે તે વિસેનિકત્વાવ અનીઘા ચ નિરાસા ચ ચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તિ, તે લોકે મુનયોતિ બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – વિસેનિકત્વા અનીઘા નિરાસા, ચરન્તિ યે તે મુનયોતિ બ્રૂમિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘ન દિટ્ઠિયા ન સુતિયા ન ઞાણેન, મુનીધ નન્દ કુસલા વદન્તિ;

વિસેનિકત્વા અનીઘા નિરાસા, ચરન્તિ યે તે મુનયોતિ બ્રૂમી’’તિ.

૪૮. યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે, [ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો]

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં;

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં, અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં.

કચ્ચિસ્સુ તે ભગવા તત્થ યતા ચરન્તા, અતારુ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ;

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં.

યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસેતિ. યે કેચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – યે કેચીતિ. સમણાતિ યે કેચિ ઇતો બહિદ્ધા પબ્બજ્જૂપગતા પરિબ્બાજકસમાપન્ના. બ્રાહ્મણાતિ યે કેચિ ભોવાદિકાતિ – યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે. ઇચ્ચાયસ્મા નન્દોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે…. આયસ્માતિ પિયવચનં…પે…. નન્દોતિ. તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો.

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ દિટ્ઠેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; સુતેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; દિટ્ઠસ્સુતેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં.

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ સીલેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; વતેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; સીલબ્બતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં.

અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ અનેકવિધકોતૂહલમઙ્ગલેન [અનેકવિધવત્ત કુતૂહલમઙ્ગલેન (સ્યા.)] સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં.

કચ્ચિસુ તે ભગવા તત્થ યતા ચરન્તાતિ. કચ્ચિસ્સૂતિ સંસયપુચ્છા વિમતિપુચ્છા દ્વેળ્હકપુચ્છા અનેકંસપુચ્છા, ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ – કચ્ચિસ્સુ. તેતિ દિટ્ઠિગતિકા. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – કચ્ચિસ્સુ તે ભગવા. તત્થ યતા ચરન્તાતિ. તત્થાતિ સકાય દિટ્ઠિયા સકાય ખન્તિયા સકાય રુચિયા સકાય લદ્ધિયા. યતાતિ યત્તા પટિયત્તા [યતા પટિયતા (સ્યા.)] ગુત્તા ગોપિતા રક્ખિતા સંવુતા. ચરન્તાતિ ચરન્તા વિહરન્તા ઇરિયન્તા વત્તેન્તા પાલેન્તા યપેન્તા યાપેન્તાતિ – કચ્ચિસ્સુ તે ભગવા તત્થ યતા ચરન્તા.

અતારુ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસાતિ જાતિજરામરણં અતરિંસુ ઉત્તરિંસુ પતરિંસુ સમતિક્કમિંસુ વીતિવત્તિંસુ. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં – મારિસાતિ – અતારુ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ.

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતન્તિ. પુચ્છામિ તન્તિ પુચ્છામિ તં યાચામિ તં અજ્ઝેસામિ તં, કથયસ્સુ મેતિ પુચ્છામિ તં. ભગવાતિ…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ. બ્રૂહિ મેતન્તિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે, [ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો]

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં;

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં, અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં.

‘‘કચ્ચિસ્સુ તે ભગવા તત્થ યતા ચરન્તા,

અતારુ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ;

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેત’’ન્તિ.

૪૯. યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે, [નન્દાતિ ભગવા]

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં;

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં, અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં;

કિઞ્ચાપિ તે તત્થ યતા ચરન્તિ, નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમિ.

યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસેતિ. યે કેચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – યે કેચીતિ. સમણાતિ યે કેચિ ઇતો બહિદ્ધા પબ્બજ્જૂપગતા પરિબ્બાજકસમાપન્ના. બ્રાહ્મણાતિ યે કેચિ ભોવાદિકાતિ – યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે. નન્દાતિ ભગવાતિ. નન્દાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – નન્દાતિ ભગવા.

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ દિટ્ઠેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; સુતેનપિ સુદ્ધિં…પે… દિટ્ઠસ્સુતેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં.

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ સીલેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; વતેનપિ સુદ્ધિં…પે… વોહરન્તિ; સીલબ્બતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં.

અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ અનેકવિધકોતૂહલમઙ્ગલેન સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં.

કિઞ્ચાપિ તે તત્થ યતા ચરન્તીતિ. કિઞ્ચાપીતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – કિઞ્ચાપીતિ. તેતિ દિટ્ઠિગતિકા. તત્થાતિ સકાય દિટ્ઠિયા સકાય ખન્તિયા સકાય રુચિયા સકાય લદ્ધિયા. યતાતિ યત્તા પટિયત્તા ગુત્તા ગોપિતા રક્ખિતા સંવુતા. ચરન્તીતિ ચરન્તિ વિહરન્તિ ઇરિયન્તિ વત્તેન્તિ પાલેન્તિ યપેન્તિ યાપેન્તીતિ – કિઞ્ચાપિ તે તત્થ યતા ચરન્તિ.

નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમીતિ જાતિજરામરણં ન તરિંસુ ન ઉત્તરિંસુ ન પતરિંસુ ન સમતિક્કમિંસુ ન વીતિવત્તિંસુ, જાતિજરામરણા અનિક્ખન્તા અનિસ્સટા અનતિક્કન્તા અસમતિક્કન્તા અવીતિવત્તા, અન્તોજાતિજરામરણે પરિવત્તેન્તિ, અન્તોસંસારપથે પરિવત્તેન્તિ, જાતિયા અનુગતા, જરાય અનુસટા, બ્યાધિના અભિભૂતા, મરણેન અબ્ભાહતા અતાણા અલેણા અસરણા અસરણીભૂતાતિ બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે, [નન્દાતિ ભગવા]

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં;

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં, અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં;

કિઞ્ચાપિ તે તત્થ યતા ચરન્તિ, નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમી’’તિ.

૫૦. યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે, [ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો]

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં;

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં, અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં.

તે ચે મુની બ્રૂસિ અનોઘતિણ્ણે, અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે;

અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ, પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં.

યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસેતિ. યે કેચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – યે કેચીતિ. સમણાતિ યે કેચિ ઇતો બહિદ્ધા પબ્બજ્જૂપગતા પરિબ્બાજકસમાપન્ના. બ્રાહ્મણાતિ યે કેચિ ભોવાદિકાતિ – યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે. ઇચ્ચાયસ્મા નન્દોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો.

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ દિટ્ઠેનપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; સુતેનાપિ સુદ્ધિં…પે… દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં.

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ સીલેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તિ; વતેનાપિ સુદ્ધિં…પે… વોહરન્તિ; સીલબ્બતેનાપિ સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં.

અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિન્તિ અનેકવિધકોતૂહલમઙ્ગલેન સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં વદન્તિ કથેન્તિ ભણન્તિ દીપયન્તિ વોહરન્તીતિ – અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં.

તે ચે મુની બ્રૂસિ અનોઘતિણ્ણેતિ. તે ચેતિ દિટ્ઠિગતિકે. મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. બ્રૂસિ અનોઘતિણ્ણેતિ કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં અતિણ્ણે અનતિક્કન્તે અસમતિક્કન્તે અવીતિવત્તે અન્તોજાતિજરામરણે પરિવત્તેન્તે અન્તોસંસારપથે પરિવત્તેન્તે જાતિયા અનુગતે જરાય અનુસટે બ્યાધિના અભિભૂતે મરણેન અબ્ભાહતે અતાણે અલેણે અસરણે અસરણીભૂતે. બ્રૂસીતિ બ્રૂસિ આચિક્ખસિ દેસેસિ પઞ્ઞપેસિ પટ્ઠપેસિ વિવરસિ વિભજસિ ઉત્તાનીકરોસિ પકાસેસીતિ – તે ચે મુની બ્રૂસિ અનોઘતિણ્ણે.

અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે, અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસાતિ અથ કો એસો સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય જાતિજરામરણં અતરિ ઉત્તરિ પતરિ સમતિક્કમિ વીતિવત્તયિ. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં મારિસાતિ – અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે, અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ.

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતન્તિ. પુચ્છામિ તન્તિ પુચ્છામિ તં યાચામિ તં અજ્ઝેસામિ તં પસાદેમિ તં. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ. બ્રૂહિ મેતન્તિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યે કેચિમે સમણબ્રાહ્મણાસે, [ઇચ્ચાયસ્મા નન્દો]

દિટ્ઠસ્સુતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં;

સીલબ્બતેનાપિ વદન્તિ સુદ્ધિં, અનેકરૂપેન વદન્તિ સુદ્ધિં.

તે ચે મુની બ્રૂસિ અનોઘતિણ્ણે, અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે;

અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ, પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેત’’ન્તિ.

૫૧. નાહં સબ્બે સમણબ્રાહ્મણાસે, [નન્દાતિ ભગવા]

જાતિજરાય નિવુતાતિ બ્રૂમિ;

યે સીધ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બં.

અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બં, તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે [અનાસવા યે (સ્યા. ક.)] ;

તે વે નરા ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમિ.

નાહં સબ્બે સમણબ્રાહ્મણાસે, નન્દાતિ ભગવા જાતિજરાય નિવુતાતિ બ્રૂમીતિ નાહં, નન્દ, સબ્બે સમણબ્રાહ્મણા જાતિજરાય આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ વદામિ. અત્થિ તે સમણબ્રાહ્મણા યેસં જાતિ ચ જરામરણઞ્ચ પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્માતિ બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – નાહં સબ્બે સમણબ્રાહ્મણાસે નન્દાતિ ભગવા જાતિજરાય નિવુતાતિ બ્રૂમિ.

યે સીધ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બન્તિ યે સબ્બા દિટ્ઠસુદ્ધિયો પહાય જહિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વા. યે સબ્બા સુતસુદ્ધિયો પહાય…પે… યે સબ્બા મુતસુદ્ધિયો પહાય, યે સબ્બા દિટ્ઠસુતમુતસુદ્ધિયો પહાય યે સબ્બા સીલસુદ્ધિયો પહાય, યે સબ્બા વતસુદ્ધિયો પહાય, યે સબ્બા સીલબ્બતસુદ્ધિયો પહાય જહિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – યે સીધ દિટ્ઠંવ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બં.

અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બન્તિ અનેકવિધકોતૂહલમઙ્ગલેન સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં પહાય જહિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બં.

તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવા સે, તે વે નરા ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમીતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા. તણ્હં પરિઞ્ઞાયાતિ તણ્હં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા – ઞાતપરિઞ્ઞાય, તીરણપરિઞ્ઞાય, પહાનપરિઞ્ઞાય. કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? તણ્હં જાનાતિ [પજાનાતિ (સ્યા.) પરિજાનાતિ (ક.) મહાનિ. ૧૩] ‘‘અયં રૂપતણ્હા, અયં સદ્દતણ્હા, અયં ગન્ધતણ્હા, અયં રસતણ્હા, અયં ફોટ્ઠબ્બતણ્હા, અયં ધમ્મતણ્હા’’તિ જાનાતિ પસ્સતિ – અયં ઞાતપરિઞ્ઞા.

કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા તણ્હં તીરેતિ અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો…પે… નિસ્સરણતો તીરેતિ – અયં તીરણપરિઞ્ઞા.

કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા તણ્હં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘યો, ભિક્ખવે, તણ્હાય છન્દરાગો તં પજહથ. એવં સા તણ્હા પહીના ભવિસ્સતિ ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા’’. અયં પહાનપરિઞ્ઞા. તણ્હં પરિઞ્ઞાયાતિ તણ્હં ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. અનાસવાતિ ચત્તારો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો. યેસં ઇમે આસવા પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા, તે વુચ્ચન્તિ અનાસવા અરહન્તો ખીણાસવા – તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવા.

તે વે નરા ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમીતિ યે તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવા, તે કામોઘં તિણ્ણા ભવોઘં તિણ્ણા દિટ્ઠોઘં તિણ્ણા અવિજ્જોઘં તિણ્ણા સબ્બસંસારપથં તિણ્ણા ઉત્તિણ્ણા નિત્તિણ્ણા અતિક્કન્તા સમતિક્કન્તા વીતિવત્તાતિ બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે તે વે નરા ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘નાહં સબ્બે સમણબ્રાહ્મણાસે, [નન્દાતિ ભગવા]

જાતિજરાય નિવુતાતિ બ્રૂમિ;

યે સીધ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બં.

અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બં, તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે;

તે વે નરા ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમી’’તિ.

૫૨. એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનો, સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકં;

યે સીધ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બં.

અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બં, તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે;

અહમ્પિ તે ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમિ.

એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનોતિ. એતન્તિ તુય્હં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસાસનં અનુસિટ્ઠં નન્દામિ અભિનન્દામિ મોદામિ અનુમોદામિ ઇચ્છામિ સાદિયામિ પત્થયામિ પિહયામિ અભિજપ્પામિ. મહેસિનોતિ કિં મહેસિ ભગવા? મહન્તં સીલક્ખન્ધં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ…પે… કહં નરાસભોતિ મહેસીતિ – એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનો.

સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકન્તિ. સુકિત્તિતન્તિ સુકિત્તિતં સુઆચિક્ખિતં [સ્વાચિક્ખિતં (ક.)] સુદેસિતં સુપઞ્ઞપિતં સુપટ્ઠપિતં સુવિવટં સુવિભત્તં સુઉત્તાનીકતં સુપકાસિતં. ગોતમનૂપધીકન્તિ ઉપધી વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઉપધિપ્પહાનં ઉપધિવૂપસમં ઉપધિનિસ્સગ્ગં ઉપધિપટિપ્પસ્સદ્ધં અમતં નિબ્બાનન્તિ – સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકં.

યે સીધ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બન્તિ યે સબ્બા દિટ્ઠસુદ્ધિયો પહાય જહિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વા. યે સબ્બા સુતસુદ્ધિયો…પે… યે સબ્બા મુતસુદ્ધિયો… યે સબ્બા દિટ્ઠસુતમુતસુદ્ધિયો… યે સબ્બા સીલસુદ્ધિયો… યે સબ્બા વતસુદ્ધિયો… યે સબ્બા સીલબ્બતસુદ્ધિયો પહાય જહિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – યે સીધ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બં.

અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બન્તિ અનેકવિધકોતૂહલમઙ્ગલેન સુદ્ધિં વિસુદ્ધિં પરિસુદ્ધિં મુત્તિં વિમુત્તિં પરિમુત્તિં પહાય જહિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બં.

તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે, અહમ્પિ તે ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમીતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હા. તણ્હં પરિઞ્ઞાયાતિ તણ્હં તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા – ઞાતપરિઞ્ઞાય, તીરણપરિઞ્ઞાય [તિરણપરિઞ્ઞાય (સ્યા.)], પહાનપરિઞ્ઞાય. કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? તણ્હં જાનાતિ – અયં રૂપતણ્હા, અયં સદ્દતણ્હા, અયં ગન્ધતણ્હા, અયં રસતણ્હા, અયં ફોટ્ઠબ્બતણ્હા, અયં ધમ્મતણ્હાતિ જાનાતિ પસ્સતિ – અયં ઞાતપરિઞ્ઞા.

કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા તણ્હં તીરેતિ [તિરેતિ (સ્યા.)] અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો સલ્લતો અઘતો આબાધતો પરતો પલોકતો ઈતિતો ઉપદ્દવતો ભયતો ઉપસગ્ગતો ચલતો પભઙ્ગુતો અદ્ધુવતો અતાણતો અલેણતો અસરણતો અસરણીભૂતતો રિત્તતો તુચ્છતો સુઞ્ઞતો અનત્તતો આદીનવતો વિપરિણામધમ્મતો અસારકતો અઘમૂલતો વધકતો વિભવતો સાસવતો સઙ્ખતતો મારામિસતો જાતિધમ્મતો જરાધમ્મતો બ્યાધિધમ્મતો મરણધમ્મતો સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મતો સંકિલેસધમ્મતો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતો તીરેતિ – અયં તીરણપરિઞ્ઞા.

કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા તણ્હં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ – અયં પહાનપરિઞ્ઞા.

તણ્હં પરિઞ્ઞાયાતિ તણ્હં ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. અનાસવાતિ ચત્તારો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો. યેસં ઇમે આસવા પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા, તે વુચ્ચન્તિ અનાસવા અરહન્તો ખીણાસવા. તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે, અહમ્પિ તે ઓઘતિણ્ણાતિ. બ્રૂમીતિ યે તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવા, અહમ્પિ તે કામોઘં તિણ્ણા ભવોઘં તિણ્ણા દિટ્ઠોઘં તિણ્ણા અવિજ્જોઘં તિણ્ણા સબ્બસંસારપથં તિણ્ણા ઉત્તિણ્ણા નિત્તિણ્ણા અતિક્કન્તા સમતિક્કન્તા વીતિવત્તાતિ બ્રૂમિ વદામિતિ – તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે, અહમ્પિ તે ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમિ. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનો, સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકં;

યે સીધ દિટ્ઠં વ સુતં મુતં વા, સીલબ્બતં વાપિ પહાય સબ્બં.

અનેકરૂપમ્પિ પહાય સબ્બં, તણ્હં પરિઞ્ઞાય અનાસવાસે;

અહમ્પિ તે ઓઘતિણ્ણાતિ બ્રૂમી’’તિ.

નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો સત્તમો.