૬. ઉપસીવમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો
૩૮. એકો અહં સક્ક મહન્તમોઘં, [ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવો]
અનિસ્સિતો નો વિસહામિ તારિતું;
આરમ્મણં [આરમણં (ક.)] બ્રૂહિ સમન્તચક્ખુ, યં નિસ્સિતો ઓઘમિમં તરેય્યં.
એકો અહં સક્ક મહન્તમોઘન્તિ. એકોતિ પુગ્ગલો વા મે દુતિયો નત્થિ, ધમ્મો વા મે દુતિયો નત્થિ, યં વા પુગ્ગલં નિસ્સાય ધમ્મં વા નિસ્સાય મહન્તં કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં તરેય્યં ઉત્તરેય્યં પતરેય્યં સમતિક્કમેય્યં વીતિવત્તેય્યન્તિ. સક્કાતિ સક્કો. ભગવા સક્યકુલા પબ્બજિતોતિપિ સક્કો. અથ વા, અડ્ઢો મહદ્ધનો ધનવાતિપિ સક્કો. તસ્સિમાનિ ધનાનિ, સેય્યથિદં – સદ્ધાધનં સીલધનં હિરિધનં ઓત્તપ્પધનં સુતધનં ચાગધનં પઞ્ઞાધનં સતિપટ્ઠાનધનં…પે… નિબ્બાનધનં. ઇમેહિ અનેકેહિ ધનરતનેહિ અડ્ઢો મહદ્ધનો ધનવાતિપિ સક્કો. અથ વા, સક્કો પહુ વિસવી અલમત્તો સૂરો વીરો વિક્કન્તો અભીરૂ અછમ્ભી અનુત્રાસી અપલાયી પહીનભયભેરવો વિગતલોમહંસોતિપિ સક્કોતિ – એકો અહં સક્ક મહન્તમોઘં.
ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે…. આયસ્માતિ પિયવચનં…પે…. ઉપસીવોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવો.
અનિસ્સિતો નો વિસહામિ તારિતુન્તિ. અનિસ્સિતોતિ પુગ્ગલં વા અનિસ્સિતો ધમ્મં વા અનિસ્સિતો નો વિસહામિ ન ઉસ્સહામિ ન સક્કોમિ ન પટિબલો મહન્તં કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં તરિતું ઉત્તરિતું પતરિતું સમતિક્કમિતું વીતિવત્તિતુન્તિ – અનિસ્સિતો નો વિસહામિ તારિતું.
આરમ્મણં બ્રૂહિ સમન્તચક્ખૂતિ આરમ્મણં આલમ્બણં નિસ્સયં ઉપનિસ્સયં બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહિ. સમન્તચક્ખૂતિ સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. ભગવા તેન સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો.
ન તસ્સ અદિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ, અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બં;
સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યં, તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂતિ.
આરમ્મણં બ્રૂહિ સમન્તચક્ખુ.
યં નિસ્સિતો ઓઘમિમં તરેય્યન્તિ. યં નિસ્સિતોતિ યં પુગ્ગલં વા નિસ્સિતો ધમ્મં વા નિસ્સિતો મહન્તં કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં તરેય્યં ઉત્તરેય્યં પતરેય્યં સમતિક્કમેય્યં વીતિવત્તેય્યન્તિ – યં નિસ્સિતો ઓઘમિમં તરેય્યં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –
‘‘એકો અહં સક્ક મહન્તમોઘં, [ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવો]
અનિસ્સિતો નો વિસહામિ તારિતું;
આરમ્મણં બ્રૂહિ સમન્તચક્ખુ, યં નિસ્સિતો ઓઘમિમં તરેય્ય’’ન્તિ.
૩૯. આકિઞ્ચઞ્ઞં પેક્ખમાનો સતિમા, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
નત્થીતિ નિસ્સાય તરસ્સુ ઓઘં;
કામે પહાય વિરતો કથાહિ, તણ્હક્ખયં નત્તમહાભિપસ્સ [રત્તમહાભિપસ્સ (સ્યા.) પસ્સ અભિધાનગન્થે અબ્યયવગ્ગે] .
આકિઞ્ચઞ્ઞં પેક્ખમાનો સતિમાતિ સો બ્રાહ્મણો પકતિયા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં લાભીયેવ નિસ્સયં ન જાનાતિ – ‘‘અયં મે નિસ્સયો’’તિ. તસ્સ ભગવા નિસ્સયઞ્ચ આચિક્ખતિ ઉત્તરિઞ્ચ નિય્યાનપથં. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા તત્થ જાતે ચિત્તચેતસિકે ધમ્મે અનિચ્ચતો પેક્ખમાનો, દુક્ખતો…પે… રોગતો… ગણ્ડતો… સલ્લતો… અઘતો… આબાધતો… પરતો… પલોકતો… ઈતિતો… ઉપદ્દવતો… ભયતો… ઉપસગ્ગતો… ચલતો… પભઙ્ગુતો… અદ્ધુવતો… અતાણતો… અલેણતો… અસરણતો… અસરણીભૂતતો… રિત્તતો… તુચ્છતો… સુઞ્ઞતો… અનત્તતો… આદીનવતો… વિપરિણામધમ્મતો… અસારકતો… અઘમૂલતો… ભવતો… વિભવતો… સાસવતો… સઙ્ખતતો… મારામિસતો… જાતિધમ્મતો… જરાધમ્મતો… બ્યાધિધમ્મતો… મરણધમ્મતો… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મતો … સમુદયધમ્મતો… અત્થઙ્ગમતો… અસ્સાદતો… આદીનવતો… નિસ્સરણતો પેક્ખમાનો દક્ખમાનો ઓલોકયમાનો નિજ્ઝાયમાનો ઉપપરિક્ખમાનો.
સતિમાતિ યા સતિ અનુસ્સતિ પટિસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ – અયં વુચ્ચતિ સતિ. ઇમાય સતિયા ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ સતિમાતિ – આકિઞ્ચઞ્ઞં પેક્ખમાનો સતિમા.
ઉપસીવાતિ ભગવાતિ. ઉપસીવાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – ઉપસીવાતિ ભગવા.
નત્થીતિ નિસ્સાય તરસ્સુ ઓઘન્તિ નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ. કિંકારણા નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ? વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતિ, વિભાવેતિ, અન્તરધાપેતિ, નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતિ. તંકારણા નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં નિસ્સાય ઉપનિસ્સાય આલમ્બણં કરિત્વા કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં તરસ્સુ ઉત્તરસ્સુ પતરસ્સુ સમતિક્કમસ્સુ વીતિવત્તસ્સૂતિ – નત્થીતિ નિસ્સાય તરસ્સુ ઓઘં.
કામે પહાય વિરતો કથાહીતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા …પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. કામે પહાયાતિ વત્થુકામે પરિજાનિત્વા કિલેસકામે પહાય પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – કામે પહાય. વિરતો કથાહીતિ કથંકથા વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છા. દુક્ખે કઙ્ખા…પે… છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો કથંકથાય આરતો વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – એવમ્પિ વિરતો કથાહિ…પે… અથ વા, દ્વત્તિંસાય તિરચ્છાનકથાય આરતો વિરતો પટિવિરતો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ એવમ્પિ વિરતો કથાહીતિ – કામે પહાય વિરતો કથાહિ.
તણ્હક્ખયં નત્તમહાભિપસ્સાતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. નત્તં વુચ્ચતિ રત્તિ. અહોતિ દિવસો. રત્તિઞ્ચ દિવા ચ તણ્હક્ખયં રાગક્ખયં દોસક્ખયં મોહક્ખયં ગતિક્ખયં ઉપપત્તિક્ખયં પટિસન્ધિક્ખયં ભવક્ખયં સંસારક્ખયં વટ્ટક્ખયં પસ્સ અભિપસ્સ દક્ખ ઓલોકય નિજ્ઝાય ઉપપરિક્ખાતિ – તણ્હક્ખયં નત્તમહાભિપસ્સ. તેનાહ ભગવા –
‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞં પેક્ખમાનો સતિમા, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
નત્થીતિ નિસ્સાય તરસ્સુ ઓઘં;
કામે પહાય વિરતો કથાહિ, તણ્હક્ખયં નત્તમહાભિપસ્સા’’તિ.
૪૦. સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો, [ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવો]
આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞં;
સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તો, તિટ્ઠે નુ સો તત્થ અનાનુયાયી.
સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગોતિ. સબ્બેસૂતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં સબ્બેસૂતિ. કામેસૂતિ કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગોતિ. સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો વિગતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો વિક્ખમ્ભનતોતિ – સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો.
ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે…. આયસ્માતિ પિયવચનં…પે…. ઉપસીવોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવો.
આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞન્તિ. હેટ્ઠિમા છ સમાપત્તિયો હિત્વા ચજિત્વા પરિચ્ચજિત્વા અતિક્કમિત્વા સમતિક્કમિત્વા વીતિવત્તિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં નિસ્સિતો અલ્લીનો ઉપગતો સમુપગતો અજ્ઝોસિતો અધિમુત્તોતિ – આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞં.
સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તોતિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા વુચ્ચન્તિ સત્ત સઞ્ઞાસમાપત્તિયો. તાસં સઞ્ઞાસમાપત્તીનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિવિમોક્ખો [વિમોક્ખા (ક.) એવમઞ્ઞેસુ પદેસુ બહુવચનેન] અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ વિસેટ્ઠો ચ પામોક્ખો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ, પરમે અગ્ગે સેટ્ઠે વિસેટ્ઠે પામોક્ખે ઉત્તમે પવરે અધિમુત્તિવિમોક્ખેન અધિમુત્તો તત્રાધિમુત્તો તદધિમુત્તો તચ્ચરિતો તબ્બહુલો તગ્ગરુકો તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો તદધિપતેય્યોતિ – સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તો.
તિટ્ઠે નુ સો તત્થ અનાનુયાયીતિ. તિટ્ઠે નૂતિ સંસયપુચ્છા વિમતિપુચ્છા દ્વેળ્હકપુચ્છા અનેકંસપુચ્છા, ‘‘એવં નુ ખો, નનુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ – તિટ્ઠે નુ. તત્થાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને. અનાનુયાયીતિ અનાનુયાયી અવિચ્ચમાનો [અવેધમાનો (સ્યા.)] અવિગચ્છમાનો અનન્તરધાયમાનો અપરિહાયમાનો…પે…. અથ વા, અરજ્જમાનો અદુસ્સમાનો અમુય્હમાનો અકિલિસ્સમાનોતિ – તિટ્ઠે નુ સો તત્થ અનાનુયાયી. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –
‘‘સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો, [ઇચ્ચાયસ્મા ઉપસીવો]
આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞં;
સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તો, તિટ્ઠે નુ સો તત્થ અનાનુયાયી’’તિ.
૪૧. સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞં;
સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તો, તિટ્ઠેય્ય સો તત્થ અનાનુયાયી.
સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગોતિ. સબ્બેસૂતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં સબ્બેસૂતિ. કામેસૂતિ કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગોતિ સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો…પે… પટિનિસ્સટ્ઠરાગો વિક્ખમ્ભનતોતિ – સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો.
ઉપસીવાતિ ભગવાતિ. ઉપસીવાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – ઉપસીવાતિ ભગવા.
આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞન્તિ. હેટ્ઠિમા છ સમાપત્તિયો હિત્વા ચજિત્વા પરિચ્ચજિત્વા અતિક્કમિત્વા સમતિક્કમિત્વા વીતિવત્તિત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં નિસ્સિતો અલ્લીનો ઉપગતો સમુપગતો અજ્ઝોસિતો અધિમુત્તોતિ – આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞં.
સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તોતિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા વુચ્ચન્તિ સત્ત સઞ્ઞાસમાપત્તિયો. તાસં સઞ્ઞાસમાપત્તીનં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિવિમોક્ખો અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ વિસેટ્ઠો ચ પામોક્ખો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ, પરમે અગ્ગે સેટ્ઠે વિસેટ્ઠે પામોક્ખે ઉત્તમે પવરે અધિમુત્તિવિમોક્ખેન અધિમુત્તો તત્રાધિમુત્તો તદધિમુત્તો…પે… તદધિપતેય્યોતિ – સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તો.
તિટ્ઠેય્ય સો તત્થ અનાનુયાયીતિ. તિટ્ઠેય્યાતિ તિટ્ઠેય્ય સટ્ઠિકપ્પસહસ્સાનિ. તત્થાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને. અનાનુયાયીતિ અનાનુયાયી અવિચ્ચમાનો અવિગચ્છમાનો અનન્તરધાયમાનો અપરિહાયમાનો. અથ વા, અરજ્જમાનો અદુસ્સમાનો અમુય્હમાનો અકિલિસ્સમાનોતિ – તિટ્ઠેય્ય સો તત્થ અનાનુયાયી. તેનાહ ભગવા –
‘‘સબ્બેસુ કામેસુ યો વીતરાગો, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
આકિઞ્ચઞ્ઞં નિસ્સિતો હિત્વા મઞ્ઞં;
સઞ્ઞાવિમોક્ખે પરમેધિમુત્તો, તિટ્ઠેય્ય સો તત્થ અનાનુયાયી’’તિ.
૪૨. તિટ્ઠે ચે સો તત્થ અનાનુયાયી, પૂગમ્પિ વસ્સાનિ [વસ્સાનં (સ્યા. ક.)] સમન્તચક્ખુ;
તત્થેવ સો સીતિસિયા વિમુત્તો, ચવેથ વિઞ્ઞાણં તથાવિધસ્સ.
તિટ્ઠે ચે સો તત્થ અનાનુયાયીતિ સચે સો તિટ્ઠેય્ય સટ્ઠિકપ્પસહસ્સાનિ. તત્થાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને. અનાનુયાયીતિ અનાનુયાયી અવિચ્ચમાનો અવિગચ્છમાનો અનન્તરધાયમાનો અપરિહાયમાનો. અથ વા, અરજ્જમાનો અદુસ્સમાનો અમુય્હમાનો અકિલિસ્સમાનોતિ – તિટ્ઠે ચે સો તત્થ અનાનુયાયી.
પૂગમ્પિ વસ્સાનિ સમન્તચક્ખૂતિ. પૂગમ્પિ વસ્સાનીતિ પૂગમ્પિ વસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સાનિ [બહુન્નં વસ્સાનં (સ્યા.)] બહૂનિ વસ્સસતાનિ બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ બહૂનિ કપ્પાનિ બહૂનિ કપ્પસતાનિ બહૂનિ કપ્પસહસ્સાનિ બહૂનિ કપ્પસતસહસ્સાનિ. સમન્તચક્ખૂતિ સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં…પે… તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂતિ – પૂગમ્પિ વસ્સાનિ સમન્તચક્ખુ.
તત્થેવ સો સીતિસિયા વિમુત્તો, ચવેથ વિઞ્ઞાણં તથાવિધસ્સાતિ તત્થેવ સો સીતિભાવમનુપ્પત્તો નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્ય. અથ વા, તસ્સ વિઞ્ઞાણં ચવેય્ય ઉચ્છિજ્જેય્ય નસ્સેય્ય વિનસ્સેય્ય ન ભવેય્યાતિ પુનબ્ભવપટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં નિબ્બત્તેય્ય કામધાતુયા વા રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપન્નસ્સ સસ્સતઞ્ચ ઉચ્છેદઞ્ચ પુચ્છતિ. ઉદાહુ તત્થેવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયેય્ય. અથ વા, તસ્સ વિઞ્ઞાણં ચવેય્ય પુન પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં નિબ્બત્તેય્ય કામધાતુયા વા રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વાતિ, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપપન્નસ્સ પરિનિબ્બાનઞ્ચ પટિસન્ધિઞ્ચ પુચ્છતિ. તથાવિધસ્સાતિ તથાવિધસ્સ તાદિસસ્સ તસ્સણ્ઠિતસ્સ તપ્પકારસ્સ તપ્પટિભાગસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપપન્નસ્સાતિ – તત્થેવ સો સીતિસિયા વિમુત્તો, ચવેથ વિઞ્ઞાણં તથાવિધસ્સ. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –
‘‘તિટ્ઠે ચે સો તત્થ અનાનુયાયી, પૂગમ્પિ વસ્સાનિ સમન્તચક્ખુ;
તત્થેવ સો સીતિસિયા વિમુત્તો, ચવેથ વિઞ્ઞાણં તથાવિધસ્સા’’તિ.
૪૩. અચ્ચિ યથા વાતવેગેન ખિત્તા, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં;
એવં મુની નામકાયા વિમુત્તો, અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં.
અચ્ચિ યથા વાતવેગેન ખિત્તાતિ અચ્ચિ વુચ્ચતિ જાલસિખા. વાતાતિ પુરત્થિમા વાતા પચ્છિમા વાતા ઉત્તરા વાતા દક્ખિણા વાતા સરજા વાતા અરજા વાતા સીતા વાતા ઉણ્હા વાતા પરિત્તા વાતા અધિમત્તા વાતા [કાળવાતા (ક.)] વેરમ્ભવાતા પક્ખવાતા સુપણ્ણવાતા તાલપણ્ણવાતા વિધૂપનવાતા. વાતવેગેન ખિત્તાતિ વાતવેગેન ખિત્તા [ખિત્તં (સ્યા.) એવમઞ્ઞેસુ પદેસુ નિગ્ગહીતન્તવસેન] ઉક્ખિત્તા નુન્ના પણુન્ના ખમ્ભિતા વિક્ખમ્ભિતાતિ – અચ્ચિ યથા વાતવેગેન ખિત્તા. ઉપસીવાતિ ભગવાતિ. ઉપસીવાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – ઉપસીવાતિ ભગવા.
અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખન્તિ. અત્થં પલેતીતિ અત્થં પલેતિ, અત્થં ગમેતિ, અત્થં ગચ્છતિ નિરુજ્ઝતિ વૂપસમતિ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. ન ઉપેતિ સઙ્ખન્તિ સઙ્ખં [અમુકં નામ દિસં ગતોતિ સઙ્ખં (સ્યા.)] ન ઉપેતિ, ઉદ્દેસં ન ઉપેતિ, ગણનં ન ઉપેતિ, પણ્ણત્તિં ન ઉપેતિ, ‘‘પુરત્થિમં વા દિસં ગતા, પચ્છિમં વા દિસં ગતા, ઉત્તરં વા દિસં ગતા, દક્ખિણં વા દિસં ગતા ઉદ્ધં વા ગતા, અધો વા ગતા, તિરિયં વા ગતા, વિદિસં વા ગતા’’તિ, સો હેતુ નત્થિ, પચ્ચયો નત્થિ, કારણં નત્થિ, યેન સઙ્ખં ગચ્છેય્યાતિ – અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં.
એવં મુની નામકાયા વિમુત્તોતિ. એવન્તિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં …પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. નામકાયા વિમુત્તોતિ સો મુનિ પકતિયા પુબ્બેવ રૂપકાયા વિમુત્તો. તદઙ્ગં સમતિક્કમા [તદઙ્ગં સમતિક્કમ્મ (ક.)] વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન પહીનો. તસ્સ મુનિનો ભવન્તં આગમ્મ ચત્તારો અરિયમગ્ગા પટિલદ્ધા હોન્તિ. ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં પટિલદ્ધત્તા નામકાયો ચ રૂપકાયો ચ પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ. નામકાયસ્સ ચ રૂપકાયસ્સ ચ પરિઞ્ઞાતત્તા નામકાયા ચ રૂપકાયા ચ મુત્તો વિમુત્તો સુવિમુત્તો અચ્ચન્તઅનુપાદાવિમોક્ખેનાતિ – એવં મુની નામકાયા વિમુત્તો.
અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખન્તિ. અત્થં પલેતીતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ. ન ઉપેતિ સઙ્ખન્તિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો સઙ્ખં ન ઉપેતિ, ઉદ્દેસં ન ઉપેતિ, ગણનં ન ઉપેતિ, પણ્ણત્તિં ન ઉપેતિ – ખત્તિયોતિ વા બ્રાહ્મણોતિ વા વેસ્સોતિ વા સુદ્દોતિ વા ગહટ્ઠોતિ વા પબ્બજિતોતિ વા દેવોતિ વા મનુસ્સોતિ વા રૂપીતિ વા અરૂપીતિ વા સઞ્ઞીતિ વા અસઞ્ઞીતિ વા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ વા. સો હેતુ નત્થિ પચ્ચયો નત્થિ કારણં નત્થિ યેન સઙ્ખં ગચ્છેય્યાતિ – અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં. તેનાહ ભગવા –
‘‘અચ્ચિ યથા વાતવેગેન ખિત્તા, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં;
એવં મુની નામકાયા વિમુત્તો, અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખ’’ન્તિ.
૪૪. અત્થઙ્ગતો સો ઉદ વા સો નત્થિ, ઉદાહુ વે સસ્સતિયા અરોગો;
તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહિ, તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો.
અત્થઙ્ગતો સો ઉદ વા સો નત્થીતિ સો અત્થઙ્ગતો ઉદાહુ નત્થિ સો નિરુદ્ધો ઉચ્છિન્નો વિનટ્ઠોતિ – અત્થઙ્ગતો સો ઉદ વા સો નત્થિ.
ઉદાહુ વે સસ્સતિયા અરોગોતિ ઉદાહુ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ તિટ્ઠેય્યાતિ – ઉદાહુ વે સસ્સતિયા અરોગો.
તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહીતિ. તન્તિ યં પુચ્છામિ યં યાચામિ યં અજ્ઝેસામિ યં પસાદેમિ. મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. સાધુ વિયાકરોહીતિ સાધુ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહિ.
તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ તથા હિ તે વિદિતો તુલિતો તીરિતો વિભૂતો વિભાવિતો એસ ધમ્મોતિ – તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –
‘‘અત્થઙ્ગતો સો ઉદ વા સો નત્થિ, ઉદાહુ વે સસ્સતિયા અરોગો;
તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહિ, તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો’’તિ.
૪૫. અત્થઙ્ગતસ્સ ન પમાણમત્થિ, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
યેન નં વજ્જું તં તસ્સ નત્થિ;
સબ્બેસુ ધમ્મેસુ સમૂહતેસુ, સમૂહતા વાદપથાપિ સબ્બે.
અત્થઙ્ગતસ્સ ન પમાણમત્થીતિ અત્થઙ્ગતસ્સ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ રૂપપમાણં નત્થિ, વેદનાપમાણં નત્થિ, સઞ્ઞાપમાણં નત્થિ, સઙ્ખારપમાણં નત્થિ, વિઞ્ઞાણપમાણં નત્થિ, ન અત્થિ ન સંવિજ્જતિ નુપલબ્ભતિ પહીનં સમુચ્છિન્નં વૂપસન્તં પટિપ્પસ્સદ્ધં અભબ્બુપ્પત્તિકં ઞાણગ્ગિના દડ્ઢન્તિ – અત્થઙ્ગતસ્સ ન પમાણમત્થિ. ઉપસીવાતિ ભગવાતિ ઉપસીવાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – ઉપસીવાતિ ભગવા.
યેન નં વજ્જું તં તસ્સ નત્થીતિ યેન તં રાગેન [યેન રાગેન (સ્યા. ક.) મહાનિ. ૯૪] વદેય્યું, યેન દોસેન વદેય્યું, યેન મોહેન વદેય્યું, યેન માનેન વદેય્યું, યાય દિટ્ઠિયા વદેય્યું, યેન ઉદ્ધચ્ચેન વદેય્યું, યાય વિચિકિચ્છાય વદેય્યું, યેહિ અનુસયેહિ વદેય્યું – રત્તોતિ વા દુટ્ઠોતિ વા મૂળ્હોતિ વા વિનિબદ્ધોતિ વા પરામટ્ઠોતિ વા વિક્ખેપગતોતિ વા અનિટ્ઠઙ્ગતોતિ [અનિટ્ઠાગતોતિ (ક.)] વા થામગતોતિ વા, તે અભિસઙ્ખારા પહીના. અભિસઙ્ખારાનં પહીનત્તા ગતિયા યેન તં વદેય્યું – નેરયિકોતિ વા તિરચ્છાનયોનિકોતિ વા પેત્તિવિસયિકોતિ વા મનુસ્સોતિ વા દેવોતિ વા રૂપીતિ વા અરૂપીતિ વા સઞ્ઞીતિ વા અસઞ્ઞીતિ વા નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ વા, સો હેતુ નત્થિ પચ્ચયો નત્થિ કારણં નત્થિ યેન વદેય્યું કથેય્યું ભણેય્યું દીપેય્યું વોહરેય્યુન્તિ – યેન નં વજ્જું તં તસ્સ નત્થિ.
સબ્બેસુ ધમ્મેસુ સમૂહતેસૂતિ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ સબ્બેસુ ખન્ધેસુ સબ્બેસુ આયતનેસુ સબ્બાસુ ધાતૂસુ સબ્બાસુ ગતીસુ સબ્બાસુ ઉપપત્તીસુ સબ્બાસુ પટિસન્ધીસુ સબ્બેસુ ભવેસુ સબ્બેસુ સંસારેસુ સબ્બેસુ વટ્ટેસુ ઊહતેસુ સમૂહતેસુ ઉદ્ધતેસુ સમુદ્ધતેસુ ઉપ્પાટિતેસુ સમુપ્પાટિતેસુ પહીનેસુ સમુચ્છિન્નેસુ વૂપસન્તેસુ પટિપ્પસ્સદ્ધેસુ અભબ્બુપ્પત્તિકેસુ ઞાણગ્ગિના દડ્ઢેસૂતિ – સબ્બેસુ ધમ્મેસુ સમૂહતેસુ.
સમૂહતા વાદપથાપિ સબ્બેતિ વાદપથા વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. તસ્સ વાદા ચ વાદપથા ચ અધિવચનાનિ ચ અધિવચનપથા ચ નિરુત્તિ ચ નિરુત્તિપથા ચ પઞ્ઞત્તિ ચ પઞ્ઞત્તિપથા ચ ઊહતા સમૂહતા ઉદ્ધતા સમુદ્ધતા ઉપ્પાટિતા સમુપ્પાટિતા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપ્પસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – સમૂહતા વાદપથાપિ સબ્બે. તેનાહ ભગવા –
‘‘અત્થઙ્ગતસ્સ ન પમાણમત્થિ, [ઉપસીવાતિ ભગવા]
યેન નં વજ્જું તં તસ્સ નત્થિ;
સબ્બેસુ ધમ્મેસુ સમૂહતેસુ, સમૂહતા વાદપથાપિ સબ્બે’’તિ.
સહ ગાથાપરિયોસાના યે તે બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં…પે… પઞ્જલિકો નમસ્સમાનો નિસિન્નો હોતિ – સત્થા મે, ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મીતિ.
ઉપસીવમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો છટ્ઠો.