૩. પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૧૨. અનેજં મૂલદસ્સાવિં, [ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકો]

અત્થિ પઞ્હેન આગમં;

કિંનિસ્સિતા ઇસયો મનુજા, ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકે, પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં.

અનેજં મૂલદસ્સાવિન્તિ એજા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં સા એજા તણ્હા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અનેજો. એજાય પહીનત્તા અનેજો. ભગવા લાભેપિ ન ઇઞ્જતિ, અલાભેપિ ન ઇઞ્જતિ, યસેપિ ન ઇઞ્જતિ, અયસેપિ ન ઇઞ્જતિ, પસંસાયપિ ન ઇઞ્જતિ, નિન્દાયપિ ન ઇઞ્જતિ, સુખેપિ ન ઇઞ્જતિ, દુક્ખેપિ ન ઇઞ્જતિ ન ચલતિ ન વેધતિ નપ્પવેધતીતિ – અનેજં. મૂલદસ્સાવિન્તિ ભગવા મૂલદસ્સાવી હેતુદસ્સાવી નિદાનદસ્સાવી સમ્ભવદસ્સાવી પભવદસ્સાવી સમુટ્ઠાનદસ્સાવી આહારદસ્સાવી આરમ્મણદસ્સાવી પચ્ચયદસ્સાવી સમુદયદસ્સાવી.

તીણિ અકુસલમૂલાનિ – લોભો અકુસલમૂલં, દોસો અકુસલમૂલં, મોહો અકુસલમૂલં.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – [પસ્સ અ. નિ. ૩.૧૧૨] ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, દોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, મોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. ન, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન દોસજેન કમ્મેન મોહજેન કમ્મેન દેવા પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સા પઞ્ઞાયન્તિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયો. અથ ખો, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન દોસજેન કમ્મેન મોહજેન કમ્મેન નિરયો પઞ્ઞાયતિ, તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ, પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો નિરયે તિરચ્છાનયોનિયા પેત્તિવિસયે અત્તભાવાભિનિબ્બત્તિયા’’. ઇમાનિ તીણિ અકુસલમૂલાનીતિ ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. એવમ્પિ ભગવા મૂલદસ્સાવી…પે… સમુદયદસ્સાવી. તીણિ કુસલમૂલાનિ – અલોભો કુસલમૂલં, અદોસો કુસલમૂલં, અમોહો કુસલમૂલં.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘તીણિમાનિ…પે… ન, ભિક્ખવે, અલોભજેન કમ્મેન અદોસજેન કમ્મેન અમોહજેન કમ્મેન નિરયો પઞ્ઞાયતિ, તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ, પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો. અથ ખો, ભિક્ખવે, અલોભજેન કમ્મેન અદોસજેન કમ્મેન અમોહજેન કમ્મેન દેવા પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સા પઞ્ઞાયન્તિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયો દેવે ચ મનુસ્સે ચ અત્તભાવાભિનિબ્બત્તિયા’’. ઇમાનિ તીણિ કુસલમૂલાનીતિ ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. એવમ્પિ ભગવા મૂલદસ્સાવી…પે… સમુદયદસ્સાવી.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા અકુસલા અકુસલભાગિયા અકુસલપક્ખિકા સબ્બે તે અવિજ્જામૂલકા અવિજ્જાસમોસરણા અવિજ્જાસમુગ્ઘાતા’’. સબ્બે તે સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તીતિ ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. એવમ્પિ ભગવા મૂલદસ્સાવી…પે… સમુદયદસ્સાવી.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા કુસલા કુસલભાગિયા કુસલપક્ખિકા, સબ્બે તે અપ્પમાદમૂલકા અપ્પમાદસમોસરણા. અપ્પમાદો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. એવમ્પિ ભગવા મૂલદસ્સાવી…પે… સમુદયદસ્સાવી.

અથ વા, ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. ‘‘અવિજ્જા મૂલં સઙ્ખારાનં, સઙ્ખારા મૂલં વિઞ્ઞાણસ્સ, વિઞ્ઞાણં મૂલં નામરૂપસ્સ, નામરૂપં મૂલં સળાયતનસ્સ, સળાયતનં મૂલં ફસ્સસ્સ, ફસ્સો મૂલં વેદનાય, વેદના મૂલં તણ્હાય, તણ્હા મૂલં ઉપાદાનસ્સ, ઉપાદાનં મૂલં ભવસ્સ, ભવો મૂલં જાતિયા, જાતિ મૂલં જરામરણસ્સા’’તિ – ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. એવમ્પિ ભગવા મૂલદસ્સાવી…પે… સમુદયદસ્સાવી.

અથ વા, ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. ‘‘ચક્ખુ મૂલં ચક્ખુરોગાનં, સોતં મૂલં સોતરોગાનં, ઘાનં મૂલં ઘાનરોગાનં, જિવ્હા મૂલં જિવ્હારોગાનં, કાયો મૂલં કાયરોગાનં, મનો મૂલં ચેતસિકાનં દુક્ખાન’’ન્તિ – ભગવા જાનાતિ પસ્સતિ. એવમ્પિ ભગવા મૂલદસ્સાવી હેતુદસ્સાવી નિદાનદસ્સાવી સમ્ભવદસ્સાવી પભવદસ્સાવી સમુટ્ઠાનદસ્સાવી આહારદસ્સાવી આરમ્મણદસ્સાવી પચ્ચયદસ્સાવી સમુદયદસ્સાવીતિ – અનેજં મૂલદસ્સાવી.

ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકોતિ ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… આયસ્મા પુણ્ણકો.

અત્થિ પઞ્હેન આગમન્તિ પઞ્હેન અત્થિકો આગતોમ્હિ, [પઞ્હત્થિકામ્હ આગતા (બહૂસુ) પસ્સ મહાનિ. ૧૯૨] પઞ્હં પુચ્છિતુકામો આગતોમ્હિ, પઞ્હં સોતુકામો આગતોમ્હીતિ – એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં. અથ વા, પઞ્હત્થિકાનં પઞ્હં પુચ્છિતુકામાનં પઞ્હં સોતુકામાનં આગમનં અભિક્કમનં ઉપસઙ્કમનં પયિરુપાસનં અત્થીતિ – એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં. અથ વા, પઞ્હાગમો તુય્હં અત્થિ, ત્વમ્પિ પહુ ત્વમસિ અલમત્તો. મયા પુચ્છિતં કથેતું વિસજ્જેતું વહસ્સેતં ભારન્તિ [વિસજ્જેતું સન્દસ્સેતું ભણિતુન્તિ (સ્યા.) વહસ્સુ + એતં] – એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં.

કિં નિસ્સિતા ઇસયો મનુજાતિ કિં નિસ્સિતા આસિતા અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તા. ઇસયોતિ ઇસિનામકા યે કેચિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતા આજીવકા નિગણ્ઠા જટિલા તાપસા. મનુજાતિ મનુસ્સા વુચ્ચન્તીતિ – કિં નિસ્સિતા ઇસયો મનુજા.

ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનન્તિ. ખત્તિયાતિ યે કેચિ ખત્તિયજાતિકા. બ્રાહ્મણાતિ યે કેચિ ભોવાદિકા. દેવતાનન્તિ આજીવકસાવકાનં આજીવકા દેવતા, નિગણ્ઠસાવકાનં નિગણ્ઠા દેવતા, જટિલસાવકાનં જટિલા દેવતા, પરિબ્બાજકસાવકાનં પરિબ્બાજકા દેવતા, અવિરુદ્ધકસાવકાનં અવિરુદ્ધકા [અવરુદ્ધકસાવકાનં અવરુદ્ધકા (સ્યા.)] દેવતા, હત્થિવતિકાનં હત્થી દેવતા, અસ્સવતિકાનં અસ્સા દેવતા, ગોવતિકાનં ગાવો દેવતા, કુક્કુરવતિકાનં કુક્કુરા દેવતા, કાકવતિકાનં કાકા દેવતા, વાસુદેવવતિકાનં વાસુદેવો દેવતા, બલદેવવતિકાનં બલદેવો દેવતા, પુણ્ણભદ્દવતિકાનં પુણ્ણભદ્દો દેવતા, મણિભદ્દવતિકાનં મણિભદ્દો દેવતા, અગ્ગિવતિકાનં અગ્ગિ દેવતા, નાગવતિકાનં નાગા દેવતા, સુપણ્ણવતિકાનં સુપણ્ણા દેવતા, યક્ખવતિકાનં યક્ખા દેવતા, અસુરવતિકાનં અસુરા દેવતા, ગન્ધબ્બવતિકાનં ગન્ધબ્બા દેવતા, મહારાજવતિકાનં મહારાજાનો દેવતા, ચન્દવતિકાનં ચન્દો દેવતા, સૂરિયવતિકાનં સૂરિયો દેવતા, ઇન્દવતિકાનં ઇન્દો દેવતા, બ્રહ્મવતિકાનં બ્રહ્મા દેવતા, દેવવતિકાનં દેવો દેવતા, દિસાવતિકાનં દિસા દેવતા, યે યેસં દક્ખિણેય્યા તે તેસં દેવતાતિ – ખત્તિયબ્રાહ્મણા દેવતાનં.

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકેતિ યઞ્ઞં વુચ્ચતિ દેય્યધમ્મો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલાગન્ધવિલેપનં [માલાગન્ધં વિલેપનં (સ્યા.) ઇતિવુ. ૭૫] સેય્યાવસથપદીપેય્યં. યઞ્ઞમકપ્પયિંસૂતિ યેપિ યઞ્ઞં એસન્તિ ગવેસન્તિ પરિયેસન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલાગન્ધવિલેપનં સેય્યાવસથપદીપેય્યં, તેપિ યઞ્ઞં કપ્પેન્તિ. યેપિ યઞ્ઞં અભિસઙ્ખરોન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યં, તેપિ યઞ્ઞં કપ્પેન્તિ. યેપિ યઞ્ઞં દેન્તિ યજન્તિ પરિચ્ચજન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યં, તેપિ યઞ્ઞં કપ્પેન્તિ. પુથૂતિ યઞ્ઞા વા એતે પુથૂ, યઞ્ઞયાજકા [યઞ્ઞયજકા (સ્યા.)] વા એતે પુથૂ, દક્ખિણેય્યા વા એતે પુથૂ. કથં યઞ્ઞા વા એતે પુથૂ? બહુકાનં એતે યઞ્ઞા ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલં ગન્ધં વિલેપનં સેય્યાવસથપદીપેય્યં – એવં યઞ્ઞા વા એતે પુથૂ.

કથં યઞ્ઞયાજકા વા એતે પુથૂ? બહુકા એતે યઞ્ઞયાજકા ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચ – એવં યઞ્ઞયાજકા વા એતે પુથૂ.

કથં દક્ખિણેય્યા વા એતે પુથૂ? બહુકા એતે દક્ખિણેય્યા પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા કપણદ્ધિકવનિબ્બકયાચકા [… વણિબ્બકસાવકા (સ્યા.) ઇતિવુ. ૭૫] – એવં દક્ખિણેય્યા વા એતે પુથૂ. ઇધ લોકેતિ મનુસ્સલોકેતિ યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ – પુથૂધ લોકે.

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતન્તિ. પુચ્છાતિ તિસ્સો પુચ્છા – અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા, વિમતિચ્છેદના પુચ્છા. કતમા અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં, તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતત્થાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા.

કતમા દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં. અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા.

કતમા વિમતિચ્છેદના પુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો [સંસયપક્ખન્નો (સ્યા.)] હોતિ વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો – ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ! સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં વિમતિચ્છેદના પુચ્છા. ઇમા તિસ્સો પુચ્છા.

અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – મનુસ્સપુચ્છા, અમનુસ્સપુચ્છા, નિમ્મિતપુચ્છા. કતમા મનુસ્સપુચ્છા? મનુસ્સા બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છન્તિ, ભિક્ખૂ પુચ્છન્તિ, ભિક્ખુનિયો પુચ્છન્તિ, ઉપાસકા પુચ્છન્તિ, ઉપાસિકાયો પુચ્છન્તિ, રાજાનો પુચ્છન્તિ, ખત્તિયા પુચ્છન્તિ, બ્રાહ્મણા પુચ્છન્તિ, વેસ્સા પુચ્છન્તિ, સુદ્દા પુચ્છન્તિ, ગહટ્ઠા પુચ્છન્તિ, પબ્બજિતા પુચ્છન્તિ – અયં મનુસ્સપુચ્છા.

કતમા અમનુસ્સપુચ્છા? અમનુસ્સા બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ, નાગા પુચ્છન્તિ, સુપણ્ણા પુચ્છન્તિ, યક્ખા પુચ્છન્તિ, અસુરા પુચ્છન્તિ, ગન્ધબ્બા પુચ્છન્તિ, મહારાજાનો પુચ્છન્તિ, ઇન્દા પુચ્છન્તિ, બ્રહ્માનો પુચ્છન્તિ, દેવતાયો પુચ્છન્તિ – અયં અમનુસ્સપુચ્છા.

કતમા નિમ્મિતપુચ્છા? યં ભગવા રૂપં અભિનિમ્મિનાતિ મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિયં, સો નિમ્મિતો બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ; ભગવા વિસજ્જેતિ [વિસ્સજ્જેતિ (ક.)] – અયં નિમ્મિતપુચ્છા. ઇમા તિસ્સો પુચ્છા.

અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અત્તત્થપુચ્છા, પરત્થપુચ્છા, ઉભયત્થપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – દિટ્ઠધમ્મિકત્થપુચ્છા, સમ્પરાયિકત્થપુચ્છા, પરમત્થપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અનવજ્જત્થપુચ્છા, નિક્કિલેસત્થપુચ્છા, વોદાનત્થપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અતીતપુચ્છા, અનાગતપુચ્છા, પચ્ચુપ્પન્નપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અજ્ઝત્તપુચ્છા, બહિદ્ધાપુચ્છા, અજ્ઝત્તબહિદ્ધાપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – કુસલપુચ્છા, અકુસલપુચ્છા, અબ્યાકતપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – ખન્ધપુચ્છા, ધાતુપુચ્છા, આયતનપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – સતિપટ્ઠાનપુચ્છા, સમ્મપ્પધાનપુચ્છા, ઇદ્ધિપાદપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – ઇન્દ્રિયપુચ્છા, બલપુચ્છા, બોજ્ઝઙ્ગપુચ્છા. અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – મગ્ગપુચ્છા, ફલપુચ્છા, નિબ્બાનપુચ્છા.

પુચ્છામિ તન્તિ પુચ્છામિ તં યાચામિ તં અજ્ઝેસામિ તં પસાદેમિ તં ‘‘કથયસ્સુ મે’’તિ પુચ્છામિ તં. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ – યદિદં ભગવાતિ. બ્રૂહિ મેતન્તિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘અનેજં મૂલદસ્સાવિં, [ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકો]

અત્થિ પઞ્હેન આગમં;

કિં નિસ્સિતા ઇસયો મનુજા, ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકે, પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેત’’ન્તિ.

૧૩. યે કેચિમે ઇસયો મનુજા, [પુણ્ણકાતિ ભગવા]

ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકે, આસીસમાના પુણ્ણક ઇત્થત્તં [ઇત્થતં (સ્યા.), ઇત્થભાવં (ક.)] ;

જરં સિતા યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ.

યે કેચિમે ઇસયો મનુજાતિ. યે કેચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – યે કેચીતિ. ઇસયોતિ ઇસિનામકા યે કેચિ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિતા આજીવકા નિગણ્ઠા જટિલા તાપસા. મનુજાતિ મનુસ્સા વુચ્ચન્તીતિ – યે કેચિમે ઇસયો મનુજા પુણ્ણકાતિ ભગવા.

ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનન્તિ. ખત્તિયાતિ યે કેચિ ખત્તિયજાતિકા. બ્રાહ્મણાતિ યે કેચિ ભોવાદિકા. દેવતાનન્તિ આજીવકસાવકાનં આજીવકા દેવતા…પે… દિસાવતિકાનં દિસા દેવતા. યે યેસં દક્ખિણેય્યા, તે તેસં દેવતાતિ – ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં.

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકેતિ. યઞ્ઞં વુચ્ચતિ દેય્યધમ્મો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યં. યઞ્ઞમકપ્પયિંસૂતિ યેપિ યઞ્ઞં એસન્તિ ગવેસન્તિ પરિયેસન્તિ…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યં, તેપિ યઞ્ઞં કપ્પેન્તિ. પુથૂતિ યઞ્ઞા વા એતે પુથૂ, યઞ્ઞયાજકા વા એતે પુથૂ, દક્ખિણેય્યા વા એતે પુથૂ…પે… એવં દક્ખિણેય્યા વા એતે પુથૂ. ઇધ લોકેતિ મનુસ્સલોકેતિ યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ – પુથૂધ લોકે.

આસીસમાના પુણ્ણક ઇત્થત્તન્તિ. આસીસમાનાતિ રૂપપટિલાભં આસીસમાના, સદ્દપટિલાભં આસીસમાના, ગન્ધપટિલાભં આસીસમાના, રસપટિલાભં આસીસમાના, ફોટ્ઠબ્બપટિલાભં આસીસમાના, પુત્તપટિલાભં આસીસમાના, દારપટિલાભં આસીસમાના, ધનપટિલાભં આસીસમાના, યસપટિલાભં આસીસમાના, ઇસ્સરિયપટિલાભં આસીસમાના, ખત્તિયમહાસાલકુલે અત્તભાવપટિલાભં આસીસમાના, બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે અત્તભાવપટિલાભં આસીસમાના, ગહપતિમહાસાલકુલે અત્તભાવપટિલાભં આસીસમાના, ચાતુમહારાજિકેસુ [ચાતુમ્મહારાજિકેસુ (સ્યા.)] દેવેસુ અત્તભાવપટિલાભં આસીસમાના, તાવતિંસેસુ દેવેસુ યામેસુ દેવેસુ તુસિતેસુ દેવેસુ નિમ્માનરતીસુ દેવેસુ પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ દેવેસુ બ્રહ્મકાયિકેસુ દેવેસુ અત્તભાવપટિલાભં આસીસમાના ઇચ્છમાના સાદિયમાના પત્થયમાના પિહયમાના અભિજપ્પમાનાતિ આસીસમાના.

પુણ્ણક ઇત્થત્તન્તિ એત્થ અત્તભાવાભિનિબ્બત્તિં આસીસમાના એત્થ ખત્તિયમહાસાલકુલે અત્તભાવાભિનિબ્બત્તિં આસીસમાના…પે… એત્થ બ્રહ્મકાયિકેસુ દેવેસુ અત્તભાવાભિનિબ્બત્તિં આસીસમાના ઇચ્છમાના સાદિયમાના પત્થયમાના પિહયમાના અભિજપ્પમાનાતિ આસીસમાના – પુણ્ણક ઇત્થત્તં.

જરં સિતા યઞ્ઞમકપ્પયિંસૂતિ જરાનિસ્સિતા બ્યાધિનિસ્સિતા મરણનિસ્સિતા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસનિસ્સિતા. યદેવ તે જાતિનિસ્સિતા તદેવ તે જરાનિસ્સિતા. યદેવ તે જરાનિસ્સિતા તદેવ તે બ્યાધિનિસ્સિતા. યદેવ તે બ્યાધિનિસ્સિતા તદેવ તે મરણનિસ્સિતા. યદેવ તે મરણનિસ્સિતા તદેવ તે સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસનિસ્સિતા. યદેવ તે સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસનિસ્સિતા તદેવ તે ગતિનિસ્સિતા. યદેવ તે ગતિનિસ્સિતા તદેવ તે ઉપપત્તિનિસ્સિતા. યદેવ તે ઉપપત્તિનિસ્સિતા તદેવ તે પટિસન્ધિનિસ્સિતા. યદેવ તે પટિસન્ધિનિસ્સિતા તદેવ તે ભવનિસ્સિતા. યદેવ તે ભવનિસ્સિતા તદેવ તે સંસારનિસ્સિતા. યદેવ તે સંસારનિસ્સિતા તદેવ તે વટ્ટનિસ્સિતા અલ્લીના ઉપગતા અજ્ઝોસિતા અધિમુત્તાતિ – જરં સિતા યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ. તેનાહ ભગવા –

‘‘યે કેચિમે ઇસયો મનુજા, [પુણ્ણકાતિ ભગવા]

ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકે, આસીસમાના પુણ્ણક ઇત્થત્તં;

જરં સિતા યઞ્ઞમકપ્પયિંસૂ’’તિ.

૧૪. યે કેચિમે ઇસયો મનુજા, [ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકો]

ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકે, કચ્ચિસુ તે ભગવા યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા;

અતારું [અતારું (સ્યા. ક.)] જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ, પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં.

યે કેચિમે ઇસયો મનુજાતિ. યે કેચીતિ…પે….

કચ્ચિસુ તે ભગવા યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તાતિ. કચ્ચિસૂતિ સંસયપુચ્છા વિમતિપુચ્છા દ્વેળ્હકપુચ્છા અનેકંસપુચ્છા – ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ – કચ્ચિસુ. તેતિ યઞ્ઞયાજકા વુચ્ચન્તિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – કચ્ચિસુ તે ભગવા. યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તાતિ યઞ્ઞોયેવ વુચ્ચતિ યઞ્ઞપથો. યથા અરિયમગ્ગો અરિયપથો દેવમગ્ગો દેવપથો બ્રહ્મમગ્ગો બ્રહ્મપથો, એવમેવ યઞ્ઞોયેવ વુચ્ચતિ યઞ્ઞપથો. અપ્પમત્તાતિ યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા સક્કચ્ચકારિનો સાતચ્ચકારિનો અટ્ઠિતકારિનો અનોલીનવુત્તિનો અનિક્ખિત્તચ્છન્દા અનિક્ખિત્તધુરા તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યાતિ – તેપિ યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા. યેપિ યઞ્ઞં એસન્તિ ગવેસન્તિ પરિયેસન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યં સક્કચ્ચકારિનો…પે… તદધિપતેય્યા, તેપિ યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા. યેપિ યઞ્ઞં અભિસઙ્ખરોન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યં સક્કચ્ચકારિનો…પે… તદધિપતેય્યા, તેપિ યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા. યેપિ યઞ્ઞં દેન્તિ યજન્તિ પરિચ્ચજન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યં સક્કચ્ચકારિનો …પે… તદધિપતેય્યા, તેપિ યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તાતિ – કચ્ચિસુ તે ભગવા યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા.

અતારું જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસાતિ જરામરણં અતરિંસુ ઉત્તરિંસુ પતરિંસુ સમતિક્કમિંસુ વીતિવત્તિંસુ. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં મારિસાતિ – અતારુ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ.

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતન્તિ. પુચ્છામિ તન્તિ પુચ્છામિ તં યાચામિ તં અજ્ઝેસામિ તં પસાદેમિ તં કથયસ્સુ મેતિ – પુચ્છામિ તં. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ – યદિદં ભગવાતિ. બ્રૂહિ મેતન્તિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યે કેચિમે ઇસયો મનુજા, [ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકો]

ખત્તિયા બ્રાહ્મણા દેવતાનં;

યઞ્ઞમકપ્પયિંસુ પુથૂધ લોકે, કચ્ચિસુ તે ભગવા યઞ્ઞપથે અપ્પમત્તા;

અતારુ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ, પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેત’’ન્તિ.

૧૫. આસીસન્તિ [આસિંસન્તિ (સ્યા.)] થોમયન્તિ, અભિજપ્પન્તિ જુહન્તિ; [પુણ્ણકાતિ ભગવા]

કામાભિજપ્પન્તિ પટિચ્ચ લાભં, તે યાજયોગા ભવરાગરત્તા;

નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમિ.

આસીસન્તિ થોમયન્તિ અભિજપ્પન્તિ જુહન્તીતિ. આસીસન્તીતિ રૂપપટિલાભં આસીસન્તિ, સદ્દપટિલાભં આસીસન્તિ, ગન્ધપટિલાભં આસીસન્તિ, રસપટિલાભં આસીસન્તિ, ફોટ્ઠબ્બપટિલાભં આસીસન્તિ, પુત્તપટિલાભં આસીસન્તિ, દારપટિલાભં આસીસન્તિ, ધનપટિલાભં આસીસન્તિ, યસપટિલાભં આસીસન્તિ, ઇસ્સરિયપટિલાભં આસીસન્તિ, ખત્તિયમહાસાલકુલે અત્તભાવપટિલાભં આસીસન્તિ, બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે…પે… ગહપતિમહાસાલકુલે અત્તભાવપટિલાભં આસીસન્તિ, ચાતુમહારાજિકેસુ દેવેસુ…પે… બ્રહ્મકાયિકેસુ દેવેસુ અત્તભાવપટિલાભં આસીસન્તિ ઇચ્છન્તિ સાદિયન્તિ પત્થયન્તિ પિહયન્તીતિ – આસીસન્તિ.

થોમયન્તીતિ યઞ્ઞં વા થોમેન્તિ ફલં વા થોમેન્તિ દક્ખિણેય્યે વા થોમેન્તિ. કથં યઞ્ઞં થોમેન્તિ? સુચિં દિન્નં [વિયં દિન્નં (સ્યા.)], મનાપં દિન્નં, પણીતં દિન્નં, કાલેન દિન્નં, કપ્પિયં દિન્નં, વિચેય્ય દિન્નં, અનવજ્જં દિન્નં, અભિણ્હં દિન્નં દદં ચિત્તં પસાદિતન્તિ – થોમેન્તિ કિત્તેન્તિ વણ્ણેન્તિ પસંસન્તિ. એવં યઞ્ઞં થોમેન્તિ.

કથં ફલં થોમેન્તિ? ઇતો નિદાનં રૂપપટિલાભો ભવિસ્સતિ…પે… બ્રહ્મકાયિકેસુ દેવેસુ અત્તભાવપટિલાભો ભવિસ્સતીતિ – થોમેન્તિ કિત્તેન્તિ વણ્ણેન્તિ પસંસન્તિ. એવં ફલં થોમેન્તિ.

કથં દક્ખિણેય્યે થોમેન્તિ? દક્ખિણેય્યા જાતિસમ્પન્ના ગોત્તસમ્પન્ના અજ્ઝાયકા મન્તધરા તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં પદકા વેય્યાકરણા લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયાતિ, વીતરાગા વા રાગવિનયાય વા પટિપન્ના, વીતદોસા વા દોસવિનયાય વા પટિપન્ના, વીતમોહા વા મોહવિનયાય વા પટિપન્ના, સદ્ધાસમ્પન્ના સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્નાતિ – થોમેન્તિ કિત્તેન્તિ વણ્ણેન્તિ પસંસન્તિ. એવં દક્ખિણેય્યે થોમેન્તીતિ – આસીસન્તિ થોમયન્તિ.

અભિજપ્પન્તીતિ રૂપપટિલાભં અભિજપ્પન્તિ, સદ્દપટિલાભં અભિજપ્પન્તિ, ગન્ધપટિલાભં અભિજપ્પન્તિ, રસપટિલાભં અભિજપ્પન્તિ…પે… બ્રહ્મકાયિકેસુ દેવેસુ અત્તભાવપટિલાભં અભિજપ્પન્તીતિ – આસીસન્તિ થોમયન્તિ અભિજપ્પન્તિ. જુહન્તીતિ જુહન્તિ દેન્તિ યજન્તિ પરિચ્ચજન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં અન્નં પાનં વત્થં યાનં માલાગન્ધવિલેપનં સેય્યાવસથપદીપેય્યન્તિ – આસીસન્તિ થોમયન્તિ અભિજપ્પન્તિ જુહન્તિ પુણ્ણકાતિ ભગવા.

કામાભિજપ્પન્તિ પટિચ્ચ લાભન્તિ રૂપપટિલાભં પટિચ્ચ કામે અભિજપ્પન્તિ, સદ્દપટિલાભં પટિચ્ચ કામે અભિજપ્પન્તિ…પે… બ્રહ્મકાયિકેસુ દેવેસુ અત્તભાવપટિલાભં પટિચ્ચ કામે અભિજપ્પન્તિ પજપ્પન્તીતિ – કામાભિજપ્પન્તિ પટિચ્ચ લાભં.

તે યાજયોગા ભવરાગરત્તા નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમીતિ તેતિ યઞ્ઞયાજકા વુચ્ચન્તિ, યાજયોગાતિ યાજયોગેસુ યુત્તા પયુત્તા આયુત્તા સમાયુત્તા તચ્ચરિતા તબ્બહુલા તગ્ગરુકા તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા તદધિમુત્તા તદધિપતેય્યાતિ – તે યાજયોગા, ભવરાગરત્તાતિ ભવરાગો વુચ્ચતિ યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો ભવરાગો ભવનન્દી ભવતણ્હા ભવસિનેહો ભવપરિળાહો ભવમુચ્છા ભવજ્ઝોસાનં. ભવરાગેન ભવેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ – તે યાજયોગા ભવરાગરત્તા.

નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમીતિ તે યાજયોગા ભવરાગરત્તા જાતિજરામરણં નાતરિંસુ ન ઉત્તરિંસુ ન પતરિંસુ ન સમતિક્કમિંસુ ન વીતિવત્તિંસુ, જાતિજરામરણા અનિક્ખન્તા અનિસ્સટા અનતિક્કન્તા અસમતિક્કન્તા અવીતિવત્તા અન્તોજાતિજરામરણે પરિવત્તન્તિ અન્તોસંસારપથે પરિવત્તન્તિ. જાતિયા અનુગતા જરાય અનુસટા બ્યાધિના અભિભૂતા મરણેન અબ્ભાહતા અતાણા અલેણા અસરણા અસરણીભૂતાતિ; બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – તે યાજયોગા ભવરાગરત્તા નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘આસીસન્તિ થોમયન્તિ, અભિજપ્પન્તિ જુહન્તિ; [પુણ્ણકાતિ ભગવા]

કામાભિજપ્પન્તિ પટિચ્ચ લાભં, તે યાજયોગા ભવરાગરત્તા;

નાતરિંસુ જાતિજરન્તિ બ્રૂમી’’તિ.

૧૬. તે ચે નાતરિંસુ યાજયોગા, [ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકો]

યઞ્ઞેહિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ;

અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે, અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ;

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં.

તે ચે નાતરિંસુ યાજયોગાતિ તે યઞ્ઞયાજકા યાજયોગા ભવરાગરત્તા જાતિજરામરણં નાતરિંસુ ન ઉત્તરિંસુ ન પતરિંસુ ન સમતિક્કમિંસુ ન વીતિવત્તિંસુ, જાતિજરામરણા અનિક્ખન્તા અનિસ્સટા અનતિક્કન્તા અસમતિક્કન્તા અવીતિવત્તા અન્તોજાતિજરામરણે પરિવત્તન્તિ અન્તોસંસારપથે પરિવત્તન્તિ. જાતિયા અનુગતા જરાય અનુસટા બ્યાધિના અભિભૂતા મરણેન અબ્ભાહતા અતાણા અલેણા અસરણા અસરણીભૂતાતિ – તે ચે નાતરિંસુ યાજયોગા.

ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… આયસ્મા પુણ્ણકો.

યઞ્ઞેહિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસાતિ. યઞ્ઞેહીતિ યઞ્ઞેહિ પહૂતેહિ યઞ્ઞેહિ વિવિધેહિ યઞ્ઞેહિ પુથૂહિ. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં મારિસાતિ – યઞ્ઞેહિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ.

અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે, અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસાતિ અથ કો એસો સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય જાતિજરામરણં અતરિ ઉત્તરિ પતરિ સમતિક્કમિ વીતિવત્તયિ [વીતિવત્તિ (ક.)]. મારિસાતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પત્તિસ્સાધિવચનમેતં મારિસાતિ – અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે, અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ.

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતન્તિ. પુચ્છામિ તન્તિ પુચ્છામિ તં યાચામિ તં અજ્ઝેસામિ તં પસાદેમિ તં કથયસ્સુ મેતન્તિ – પુચ્છામિ તં. ભગવાતિ ગારવાધિવચનં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ – યદિદં ભગવાતિ. બ્રૂહિ મેતન્તિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘તે ચે નાતરિંસુ યાજયોગા, [ઇચ્ચાયસ્મા પુણ્ણકો]

યઞ્ઞેહિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ;

અથ કો ચરહિ દેવમનુસ્સલોકે, અતારિ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ મારિસ;

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેત’’ન્તિ.

૧૭. સઙ્ખાય લોકસ્મિ [લોકસ્મિં (સ્યા. ક.)] પરોપરાનિ, [પુણ્ણકાતિ ભગવા]

યસ્સિઞ્જિતં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે;

સન્તો વિધૂમો અનીઘો નિરાસો, અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમિ.

સઙ્ખાય લોકસ્મિ પરોપરાનીતિ સઙ્ખા વુચ્ચતિ ઞાણં યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. પરોપરાનીતિ ઓરં વુચ્ચતિ સકત્તભાવો, પરં વુચ્ચતિ પરત્તભાવો ઓરં વુચ્ચતિ સકરૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં, પરં વુચ્ચતિ પરરૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં; ઓરં વુચ્ચતિ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, પરં વુચ્ચતિ છ બાહિરાનિ આયતનાનિ. ઓરં વુચ્ચતિ મનુસ્સલોકો, પરં વુચ્ચતિ દેવલોકો; ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, પરં વુચ્ચતિ રૂપધાતુ અરૂપધાતુ; ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ રૂપધાતુ, પરં વુચ્ચતિ અરૂપધાતુ. સઙ્ખાય લોકસ્મિ પરોપરાનીતિ પરોપરાનિ અનિચ્ચતો સઙ્ખાય દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો…પે… નિસ્સરણતો સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – સઙ્ખાય લોકસ્મિ પરોપરાનિ. પુણ્ણકાતિ ભગવાતિ. પુણ્ણકાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… યદિદં ભગવાતિ – પુણ્ણકાતિ ભગવા.

યસ્સિઞ્જિતં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકેતિ. યસ્સાતિ અરહતો ખીણાસવસ્સ. ઇઞ્જિતન્તિ તણ્હિઞ્જિતં દિટ્ઠિઞ્જિતં માનિઞ્જિતં કિલેસિઞ્જિતં કામિઞ્જિતં. યસ્સિમે ઇઞ્જિતા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ, પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા. કુહિઞ્ચીતિ કુહિઞ્ચિ કિસ્મિઞ્ચિ કત્થચિ અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વા. લોકેતિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકેતિ – યસ્સિઞ્જિતં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે.

સન્તો વિધૂમો અનીઘો નિરાસો, અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમીતિ. સન્તોતિ રાગસ્સ સન્તત્તા સન્તો, દોસસ્સ…પે… મોહસ્સ… કોધસ્સ… ઉપનાહસ્સ… મક્ખસ્સ… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં સન્તત્તા સમિતત્તા વૂપસમિતત્તા વિજ્ઝાતત્તા [નિજ્ઝાતત્તા (ક.) મહાનિ. ૧૮] નિબ્બુતત્તા વિગતત્તા પટિપસ્સદ્ધત્તા સન્તો ઉપસન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો પટિપસ્સદ્ધોતિ સન્તો; વિધૂમોતિ કાયદુચ્ચરિતં વિધૂમિતં વિધમિતં સોસિતં વિસોસિતં બ્યન્તીકતં [બ્યન્તિકતં (ક.)], વચીદુચ્ચરિતં…પે… મનોદુચ્ચરિતં વિધૂમિતં વિધમિતં સોસિતં વિસોસિતં બ્યન્તીકતં, રાગો… દોસો… મોહો વિધૂમિતો વિધમિતો સોસિતો વિસોસિતો બ્યન્તીકતો, કોધો… ઉપનાહો… મક્ખો… પળાસો… ઇસ્સા… મચ્છરિયં… માયા… સાઠેય્યં… થમ્ભો… સારમ્ભો… માનો… અતિમાનો… મદો… પમાદો… સબ્બે કિલેસા સબ્બે દુચ્ચરિતા સબ્બે દરથા સબ્બે પરિળાહા સબ્બે સન્તાપા સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા વિધૂમિતા વિધમિતા સોસિતા વિસોસિતા બ્યન્તીકતા. અથ વા, કોધો વુચ્ચતિ ધૂમો –

માનો હિ તે બ્રાહ્મણ ખારિભારો, કોધો ધૂમો ભસ્મનિ [ગમ્મનિ (સ્યા.)] મોસવજ્જં;

જિવ્હા સુજા હદયં [તપ્પરસ્સ (સ્યા.)] જોતિટ્ઠાનં, અત્તા સુદન્તો પુરિસસ્સ જોતિ.

અપિ ચ, દસહાકારેહિ કોધો જાયતિ – અનત્થં મે અચરીતિ કોધો જાયતિ, અનત્થં મે ચરતીતિ કોધો જાયતિ, અનત્થં મે ચરિસ્સતીતિ કોધો જાયતિ, પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અનત્થં અચરિ, અનત્થં ચરતિ, અનત્થં ચરિસ્સતીતિ કોધો જાયતિ, અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અત્થં અચરિ, અત્થં ચરતિ, અત્થં ચરિસ્સતીતિ કોધો જાયતિ, અટ્ઠાને વા પન કોધો જાયતિ. યો એવરૂપો ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો પટિઘં પટિવિરોધો કોપો પકોપો સમ્પકોપો દોસો પદોસો સમ્પદોસો ચિત્તસ્સ બ્યાપત્તિ મનોપદોસો કોધો કુજ્ઝના કુજ્ઝિતત્તં દોસો દુસ્સના દુસ્સિતત્તં બ્યાપત્તિ બ્યાપજ્જના બ્યાપજ્જિતત્તં વિરોધો પટિવિરોધો ચણ્ડિક્કં અસુરોપો [અસ્સુરોપો (સ્યા.)] અનત્તમનતા ચિત્તસ્સ – અયં વુચ્ચતિ કોધો.

અપિ ચ, કોધસ્સ અધિમત્તપરિત્તતા વેદિતબ્બા. અત્થિ કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ (ક.) મહાનિ. ૮૫] કાલં કોધો ચિત્તાવિલકરણમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ મુખકુલાનવિકુલાનો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો મુખકુલાનવિકુલાનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ હનુસઞ્ચોપનો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો હનુસઞ્ચોપનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ ફરુસવાચં નિચ્છારણો [ફરુસવાચનિચ્છારણો (સ્યા.)] હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો ફરુસવાચં નિચ્છારણમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ દિસાવિદિસાનુવિલોકનો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો દિસાવિદિસાનુવિલોકનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ દણ્ડસત્થપરામસનો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો દણ્ડસત્થપરામસનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ દણ્ડસત્થઅબ્ભુક્કિરણો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો દણ્ડસત્થઅબ્ભુક્કિરણમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ દણ્ડસત્થઅભિનિપાતનો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો દણ્ડસત્થઅભિનિપાતનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ છિન્નવિચ્છિન્નકરણો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો છિન્નવિચ્છિન્નકરણમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ સમ્ભઞ્જનપલિભઞ્જનો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો સમ્ભઞ્જનપલિભઞ્જનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ અઙ્ગમઙ્ગઅપકડ્ઢનો હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો અઙ્ગમઙ્ગઅપકડ્ઢનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ જીવિતાવોરોપનો [જીવિતપનાસનો (સ્યા.) મહાનિ. ૮૫] હોતિ. અત્થિ કઞ્ચિ કાલં કોધો જીવિતાવોરોપનમત્તો હોતિ, ન ચ તાવ સબ્બચાગપરિચ્ચાગાય સણ્ઠિતો હોતિ. યતો કોધો પરં પુગ્ગલં ઘાતેત્વા અત્તાનં ઘાતેતિ, એત્તાવતા કોધો પરમુસ્સદગતો પરમવેપુલ્લપત્તો હોતિ. યસ્સ સો હોતિ કોધો પહીનો સમુચ્છિન્નો વૂપસન્તો પટિપસ્સદ્ધો અભબ્બુપ્પત્તિકો ઞાણગ્ગિના દડ્ઢો, સો વુચ્ચતિ – વિધૂમો.

કોધસ્સ પહીનત્તા વિધૂમો, કોધવત્થુસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તા વિધૂમો, કોધહેતુસ્સ પરિઞ્ઞાતત્તા વિધૂમો, કોધહેતુસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા વિધૂમો. અનીઘોતિ રાગો નીઘો, દોસો નીઘો, મોહો નીઘો, કોધો નીઘો, ઉપનાહો નીઘો…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા નીઘા. યસ્સેતે નીઘા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો વુચ્ચતિ અનીઘો.

નિરાસોતિ આસા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. યસ્સેસા આસા તણ્હા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો વુચ્ચતિ નિરાસો. જાતીતિ યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જાતિ સઞ્જાતિ ઓક્કન્તિ અભિનિબ્બત્તિ ખન્ધાનં પાતુભાવો આયતનાનં પટિલાભો. જરાતિ યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જરા જીરણતા ખણ્ડિચ્ચં પાલિચ્ચં વલિત્તચતા આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો. સન્તો વિધૂમો અનીઘો નિરાસો, અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમીતિ યો સન્તો ચ વિધૂમો ચ અનીઘો ચ નિરાસો ચ, સો જાતિજરામરણં અતરિ ઉત્તરિ પતરિ સમતિક્કમિ વીતિવત્તયીતિ બ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – સન્તો વિધૂમો અનીઘો નિરાસો, અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘સઙ્ખાય લોકસ્મિ પરોપરાનિ, [પુણ્ણકાતિ ભગવા]

યસ્સિઞ્જિતં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે;

સન્તો વિધૂમો અનીઘો નિરાસો, અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમી’’તિ.

સહગાથાપરિયોસાના…પે… પઞ્જલિકો ભગવન્તં નમસ્સમાનો નિસિન્નો હોતિ – ‘‘સત્થા મે ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મી’’તિ.

પુણ્ણકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો તતિયો.