૪. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૧૮. પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં, [ઇચ્ચાયસ્મા મેત્તગૂ]

મઞ્ઞામિ તં વેદગૂ ભાવિતત્તં;

કુતો નુ દુક્ખા સમુદાગતા ઇમે, યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપા.

પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતન્તિ. પુચ્છામીતિ તિસ્સો પુચ્છા – અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા, દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા, વિમતિચ્છેદના પુચ્છા. કતમા અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં અઞ્ઞાતં હોતિ અદિટ્ઠં અતુલિતં અતીરિતં અવિભૂતં અવિભાવિતં. તસ્સ ઞાણાય દસ્સનાય તુલનાય તીરણાય વિભૂતત્થાય વિભાવનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં અદિટ્ઠજોતના પુચ્છા.

કતમા દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા? પકતિયા લક્ખણં ઞાતં હોતિ દિટ્ઠં તુલિતં તીરિતં વિભૂતં વિભાવિતં. અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં સંસન્દનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં દિટ્ઠસંસન્દના પુચ્છા.

કતમા વિમતિચ્છેદના પુચ્છા? પકતિયા સંસયપક્ખન્દો હોતિ વિમતિપક્ખન્દો દ્વેળ્હકજાતો – ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ? સો વિમતિચ્છેદનત્થાય પઞ્હં પુચ્છતિ – અયં વિમતિચ્છેદના પુચ્છા. ઇમા તિસ્સો પુચ્છા.

અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – મનુસ્સપુચ્છા, અમનુસ્સપુચ્છા, નિમ્મિતપુચ્છા. કતમા મનુસ્સપુચ્છા? મનુસ્સા બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ, ભિક્ખૂ પુચ્છન્તિ, ભિક્ખુનિયો પુચ્છન્તિ, ઉપાસકા પુચ્છન્તિ, ઉપાસિકાયો પુચ્છન્તિ, રાજાનો પુચ્છન્તિ ખત્તિયા પુચ્છન્તિ, બ્રાહ્મણા પુચ્છન્તિ, વેસ્સા પુચ્છન્તિ, સુદ્દા પુચ્છન્તિ, ગહટ્ઠા પુચ્છન્તિ, પબ્બજિતા પુચ્છન્તિ – અયં મનુસ્સપુચ્છા.

કતમા અમનુસ્સપુચ્છા? અમનુસ્સા બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ, નાગા પુચ્છન્તિ, સુપણ્ણા પુચ્છન્તિ, યક્ખા પુચ્છન્તિ, અસુરા પુચ્છન્તિ, ગન્ધબ્બા પુચ્છન્તિ, મહારાજાનો પુચ્છન્તિ, ઇન્દા પુચ્છન્તિ, બ્રહ્મા પુચ્છન્તિ, દેવા પુચ્છન્તિ – અયં અમનુસ્સપુચ્છા.

કતમા નિમ્મિતપુચ્છા? ભગવા રૂપં અભિનિમ્મિનાતિ મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિયં. સો નિમ્મિતો બુદ્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છતિ. ભગવા વિસજ્જેતિ. અયં નિમ્મિતપુચ્છા. ઇમા તિસ્સો પુચ્છા.

અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અત્તત્થપુચ્છા, પરત્થપુચ્છા, ઉભયત્થપુચ્છા…પે… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – દિટ્ઠધમ્મિકત્થપુચ્છા, સમ્પરાયિકત્થપુચ્છા, પરમત્થપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અનવજ્જત્થપુચ્છા, નિક્કિલેસત્થપુચ્છા, વોદાનત્થપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અતીતપુચ્છા, અનાગતપુચ્છા, પચ્ચુપ્પન્નપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – અજ્ઝત્તપુચ્છા, બહિદ્ધાપુચ્છા, અજ્ઝત્તબહિદ્ધાપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – કુસલપુચ્છા, અકુસલપુચ્છા, અબ્યાકતપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – ખન્ધપુચ્છા, ધાતુપુચ્છા આયતનપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – સતિપટ્ઠાનપુચ્છા, સમ્મપ્પધાનપુચ્છા, ઇદ્ધિપાદપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – ઇન્દ્રિયપુચ્છા, બલપુચ્છા, બોજ્ઝઙ્ગપુચ્છા… અપરાપિ તિસ્સો પુચ્છા – મગ્ગપુચ્છા, ફલપુચ્છા, નિબ્બાનપુચ્છા….

પુચ્છામિ તન્તિ પુચ્છામિ તં યાચામિ તં અજ્ઝેસામિ તં પસાદેમિ તં ‘‘કથયસ્સુ મે’’તિ પુચ્છામિ તં. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ – યદિદં ભગવાતિ. બ્રૂહિ મેતન્તિ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં.

ઇચ્ચાયસ્મા મેત્તગૂતિ ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… ઇચ્ચાયસ્મા મેત્તગૂ.

મઞ્ઞામિ તં વેદગૂ ભાવિતત્તન્તિ. વેદગૂતિ તં મઞ્ઞામિ, ભાવિતત્તોતિ તં મઞ્ઞામિ, એવં જાનામિ, એવં આજાનામિ એવં પટિજાનામિ એવં પટિવિજ્ઝામિ. વેદગૂ ભાવિતત્તોતિ કથઞ્ચ ભગવા વેદગૂ? વેદા વુચ્ચન્તિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં…પે… ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીમંસા વિપસ્સના સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા તેહિ વેદેહિ જાતિજરામરણસ્સ અન્તગતો અન્તપ્પત્તો કોટિગતો કોટિપ્પત્તો પરિયન્તગતો પરિયન્તપ્પત્તો વોસાનગતો વોસાનપ્પત્તો તાણગતો તાણપ્પત્તો લેણગતો લેણપ્પત્તો સરણગતો સરણપ્પત્તો અભયગતો અભયપ્પત્તો અચ્ચુતગતો અચ્ચુતપ્પત્તો અમતગતો અમતપ્પત્તો નિબ્બાનગતો નિબ્બાનપ્પત્તો. વેદાનં વા અન્તગતોતિ વેદગૂ; વેદેહિ વા અન્તગતોતિ વેદગૂ; સત્તન્નં વા ધમ્માનં વિદિતત્તા વેદગૂ; સક્કાયદિટ્ઠિ વિદિતા હોતિ, વિચિકિચ્છા વિદિતા હોતિ, સીલબ્બતપરામાસો વિદિતો હોતિ, રાગો દોસો મોહો માનો વિદિતો હોતિ, વિદિતાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા.

વેદાનિ વિચેય્ય કેવલાનિ, [સભિયાતિ ભગવા]

સમણાનં યાનીધત્થિ [યાનિ પત્થિ (સ્યા.), યાનિ અત્થિ (ક.) સુ. નિ. ૫૩૪] બ્રાહ્મણાનં;

સબ્બવેદનાસુ વીતરાગો;

સબ્બં વેદમતિચ્ચ વેદગૂ સોતિ.

એવં ભગવા વેદગૂ.

કથં ભગવા ભાવિતત્તો? ભગવા ભાવિતકાયો ભાવિતસીલો ભાવિતચિત્તો ભાવિતપઞ્ઞો ભાવિતસતિપટ્ઠાનો ભાવિતસમ્મપ્પધાનો ભાવિતઇદ્ધિપાદો ભાવિતઇન્દ્રિયો ભાવિતબલો ભાવિતબોજ્ઝઙ્ગો ભાવિતમગ્ગો, પહીનકિલેસો પટિવિદ્ધાકુપ્પો સચ્છિકતનિરોધો. દુક્ખં તસ્સ પરિઞ્ઞાતં, સમુદયો પહીનો, મગ્ગો ભાવિતો, નિરોધો સચ્છિકતો, અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, પરિઞ્ઞેય્યં પરિઞ્ઞાતં, પહાતબ્બં પહીનં, ભાવેતબ્બં ભાવિતં, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતં, અપરિત્તો મહન્તો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુપ્પરિયોગાળ્હો બહુરતનો સાગરૂપમો [સાગરસમો (ક.)] છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતો હોતિ.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો; ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. સોતેન સદ્દં સુત્વા, ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા, જિવ્હાય રસં સાયિત્વા, કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા, મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો; ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મનાપં રૂપં નાભિગિજ્ઝતિ નાભિહંસતિ [નાભિપિહયતિ (સ્યા.) મહાનિ. ૯૦] ન રાગં જનેતિ. તસ્સ ઠિતોવ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. ચક્ખુના ખો પનેવ રૂપં દિસ્વા અમનાપં ન મઙ્કુ હોતિ અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો [અપ્પતિટ્ઠીનચિત્તો (સ્યા.)] અલીનમનસો [આદિનમનસો (સ્યા.) મહાનિ. ૯૦] અબ્યાપન્નચેતસો. તસ્સ ઠિતોવ કાયો હોતિ ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મનાપં નાભિગિજ્ઝતિ નાભિહંસતિ ન રાગં જનેતિ. તસ્સ ઠિતોવ કાયો હોતિ ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. મનસાયેવ ખો પન ધમ્મં વિઞ્ઞાય અમનાપં ન મઙ્કુ હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો અલીનમનસો અબ્યાપન્નચેતસો તસ્સ ઠિતોવ કાયો હોતિ ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા મનાપામનાપેસુ રૂપેસુ ઠિતોવ કાયો હોતિ ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય મનાપામનાપેસુ ધમ્મેસુ ઠિતોવ કાયો હોતિ ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તં સુસણ્ઠિતં સુવિમુત્તં.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા રજનીયે ન રજ્જતિ, દુસ્સનીયે [દોસનીયે (સ્યા. ક.) મહાનિ. ૯૦] ન દુસ્સતિ, મોહનીયે ન મુય્હતિ, કોપનીયે ન કુપ્પતિ, મદનીયે ન મજ્જતિ, કિલેસનીયે ન કિલિસ્સતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય રજનીયે ન રજ્જતિ, દુસ્સનીયે ન દુસ્સતિ, મોહનીયે ન મુય્હતિ, કોપનીયે ન કુપ્પતિ, મદનીયે ન મજ્જતિ, કિલેસનીયે ન કિલિસ્સતિ.

દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તો, સુતે સુતમત્તો, મુતે મુતમત્તો, વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તો. દિટ્ઠે ન લિમ્પતિ, સુતે ન લિમ્પતિ, મુતે ન લિમ્પતિ, વિઞ્ઞાતે ન લિમ્પતિ. દિટ્ઠે અનૂપયો [અનુપયો (સ્યા.), અનુસયો (ક.) મહાનિ. ૯૦] અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતિ. સુતે…પે… મુતે … વિઞ્ઞાતે અનૂપયો [અનુપયો (સ્યા.), અનુસયો (ક.) મહાનિ. ૯૦] અનપાયો અનિસ્સિતો અપ્પટિબદ્ધો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતિ.

સંવિજ્જતિ ભગવતો ચક્ખુ, પસ્સતિ ભગવા ચક્ખુના રૂપં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ભગવતો સોતં, સુણાતિ ભગવા સોતેન સદ્દં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ભગવતો ઘાનં, ઘાયતિ ભગવા ઘાનેન ગન્ધં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ભગવતો જિવ્હા, સાયતિ ભગવા જિવ્હાય રસં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ભગવતો કાયો, ફુસતિ ભગવા કાયેન ફોટ્ઠબ્બં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા. સંવિજ્જતિ ભગવતો મનો, વિજાનાતિ ભગવા મનસા ધમ્મં, છન્દરાગો ભગવતો નત્થિ, સુવિમુત્તચિત્તો ભગવા.

ચક્ખુ રૂપારામં રૂપરતં રૂપસમ્મુદિતં, તં ભગવતો [ભગવતા (સ્યા.) મહાનિ. ૯૦] દન્તં ગુત્તં રક્ખિતં સંવુતં; તસ્સ ચ સંવરાય ધમ્મં દેસેતિ. સોતં સદ્દારામં સદ્દરતં…પે… ઘાનં ગન્ધારામં ગન્ધરતં… જિવ્હા રસારામા રસરતા રસસમ્મુદિતા, સા ભગવતો દન્તા ગુત્તા રક્ખિતા સંવુતા; તસ્સ ચ સંવરાય ધમ્મં દેસેતિ. કાયો ફોટ્ઠબ્બારામો ફોટ્ઠબ્બરતો ફોટ્ઠબ્બસમ્મુદિતો… મનો ધમ્મારામો ધમ્મરતો ધમ્મસમ્મુદિતો, સો ભગવતો દન્તો ગુત્તો રક્ખિતો સંવુતો; તસ્સ ચ સંવરાય ધમ્મં દેસેતિ –

‘‘દન્તં નયન્તિ સમિતિં, દન્તં રાજાભિરૂહતિ;

દન્તો સેટ્ઠો મનુસ્સેસુ, યોતિવાક્યં તિતિક્ખતિ.

‘‘વરમસ્સતરા દન્તા, આજાનીયા ચ [આજાનિયાવ (સ્યા.) ધ. પ. ૩૨૨] સિન્ધવા;

કુઞ્જરા ચ [કુઞ્જરાવ (સ્યા.)] મહાનાગા, અત્તદન્તો તતો વરં.

‘‘ન હિ એતેહિ યાનેહિ, ગચ્છેય્ય અગતં દિસં;

યથાત્તના સુદન્તેન, દન્તો દન્તેન ગચ્છતિ.

‘‘વિધાસુ ન વિકમ્પન્તિ, વિપ્પમુત્તા પુનબ્ભવા;

દન્તભૂમિં અનુપ્પત્તા, તે લોકે વિજિતાવિનો.

‘‘યસ્સિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ, અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ સબ્બલોકે;

નિબ્બિજ્ઝ ઇમં પરઞ્ચ લોકં, કાલં કઙ્ખતિ ભાવિતો સ દન્તો’’તિ [સુદન્તોતિ (સ્યા.) સુ. નિ. ૫૨૧; મહાનિ. ૯૦].

એવં ભગવા ભાવિતત્તોતિ.

મઞ્ઞામિ તં વેદગૂ ભાવિતત્તં, કુતો નુ દુક્ખા સમુદાગતા ઇમેતિ. કુતો નૂતિ સંસયપુચ્છા વિમતિપુચ્છા દ્વેળ્હકપુચ્છા અનેકંસપુચ્છા – ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ – કુતો નુ. દુક્ખાતિ જાતિદુક્ખં, જરાદુક્ખં, બ્યાધિદુક્ખં, મરણદુક્ખં, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં, બ્યસનં દુક્ખં, નેરયિકં દુક્ખં, તિરચ્છાનયોનિકં દુક્ખં, પેત્તિવિસયિકં દુક્ખં, માનુસિકં દુક્ખં, ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકં દુક્ખં, ગબ્ભટ્ઠિતિમૂલકં દુક્ખં, ગબ્ભવુટ્ઠાનમૂલકં દુક્ખં, જાતસ્સૂપનિબન્ધકં દુક્ખં, જાતસ્સ પરાધેય્યકં દુક્ખં, અત્તૂપક્કમં દુક્ખં, પરૂપક્કમં દુક્ખં, દુક્ખદુક્ખં, સઙ્ખારદુક્ખં, વિપરિણામદુક્ખં, ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો કાસો સાસો પિનાસો ડાહો જરો કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ રખસા વિતચ્છિકા લોહિતપિત્તં મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા વાતસમુટ્ઠાના આબાધા સન્નિપાતિકા આબાધા ઉતુપરિણામજા આબાધા વિસમપરિહારજા આબાધા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધા સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં દુક્ખં, માતુમરણં દુક્ખં, પિતુમરણં દુક્ખં, ભાતુમરણં દુક્ખં, ભગિનિમરણં દુક્ખં, પુત્તમરણં દુક્ખં, ધીતુમરણં દુક્ખં, ઞાતિબ્યસનં દુક્ખં, રોગબ્યસનં દુક્ખં, ભોગબ્યસનં દુક્ખં, સીલબ્યસનં દુક્ખં, દિટ્ઠિબ્યસનં દુક્ખં; યેસં ધમ્માનં આદિતો સમુદાગમનં પઞ્ઞાયતિ, અત્થઙ્ગમતો નિરોધો પઞ્ઞાયતિ, કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકો, વિપાકસન્નિસ્સિતં કમ્મં, નામસન્નિસ્સિતં રૂપં, રૂપસન્નિસ્સિતં નામં, જાતિયા અનુગતં, જરાય અનુસટં, બ્યાધિના અભિભૂતં, મરણેન અબ્ભાહતં, દુક્ખે પતિટ્ઠિતં, અતાણં અલેણં અસરણં અસરણીભૂતં – ઇમે વુચ્ચન્તિ દુક્ખા. ઇમે દુક્ખા કુતો સમુદાગતા કુતો જાતા કુતો સઞ્જાતા કુતો નિબ્બત્તા કુતો અભિનિબ્બત્તા કુતો પાતુભૂતા કિંનિદાના કિંસમુદયા કિંજાતિકા કિંપભવાતિ, ઇમેસં દુક્ખાનં મૂલં પુચ્છતિ હેતું પુચ્છતિ નિદાનં પુચ્છતિ સમ્ભવં પુચ્છતિ પભવં પુચ્છતિ સમુટ્ઠાનં પુચ્છતિ આહારં પુચ્છતિ આરમ્મણં પુચ્છતિ પચ્ચયં પુચ્છતિ સમુદયં પુચ્છતિ પપુચ્છતિ યાચતિ અજ્ઝેસતિ પસાદેતીતિ – કુતો નુ દુક્ખા સમુદાગતા ઇમે.

યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપાતિ. યે કેચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – યે કેચીતિ. લોકસ્મિન્તિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. અનેકરૂપાતિ અનેકવિધા નાનાપ્પકારા દુક્ખાતિ – યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપા. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘પુચ્છામિ તં ભગવા બ્રૂહિ મેતં, [ઇચ્ચાયસ્મા મેત્તગૂ]

મઞ્ઞામિ તં વેદગૂ ભાવિતત્તં;

કુતો નુ દુક્ખા સમુદાગતા ઇમે, યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપા’’તિ.

૧૯. દુક્ખસ્સ વે મં પભવં અપુચ્છસિ, [મેત્તગૂતિ ભગવા]

તં તે પવક્ખામિ યથા પજાનં;

ઉપધિનિદાના પભવન્તિ દુક્ખા, યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપા.

દુક્ખસ્સ વે મં પભવં અપુચ્છસીતિ. દુક્ખસ્સાતિ જાતિદુક્ખસ્સ જરાદુક્ખસ્સ બ્યાધિદુક્ખસ્સ મરણદુક્ખસ્સ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખસ્સ. પભવં અપુચ્છસીતિ દુક્ખસ્સ મૂલં પુચ્છસિ હેતું પુચ્છસિ નિદાનં પુચ્છસિ સમ્ભવં પુચ્છસિ પભવં પુચ્છસિ સમુટ્ઠાનં પુચ્છસિ આહારં પુચ્છસિ આરમ્મણં પુચ્છસિ પચ્ચયં પુચ્છસિ સમુદયં પુચ્છસિ યાચસિ અજ્ઝેસસિ પસાદેસીતિ – દુક્ખસ્સ વે મં પભવં અપુચ્છસિ. મેત્તગૂતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – મેત્તગૂતિ ભગવા.

તં તે પવક્ખામિ યથા પજાનન્તિ. તન્તિ દુક્ખસ્સ મૂલં પવક્ખામિ હેતું પવક્ખામિ નિદાનં પવક્ખામિ સમ્ભવં પવક્ખામિ પભવં પવક્ખામિ સમુટ્ઠાનં પવક્ખામિ આહારં પવક્ખામિ આરમ્મણં પવક્ખામિ પચ્ચયં પવક્ખામિ સમુદયં પવક્ખામિ આચિક્ખિસ્સામિ દેસેસ્સામિ પઞ્ઞપેસ્સામિ પટ્ઠપેસ્સામિ વિવરિસ્સામિ વિભજિસ્સામિ ઉત્તાનીકરિસ્સામિ પકાસેસ્સામીતિ – તં તે પવક્ખામિ. યથા પજાનન્તિ યથા પજાનન્તો આજાનન્તો વિજાનન્તો પટિવિજાનન્તો પટિવિજ્ઝન્તો. ન ઇતિહીતિહં ન ઇતિકિરાય ન પરમ્પરાય ન પિટકસમ્પદાય [ન પિટકસમ્પદાનેન (ક.) મહાનિ. ૧૫૬] ન તક્કહેતુ ન નયહેતુ ન આકારપરિવિતક્કેન ન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા સામં સયમભિઞ્ઞાતં અત્તપચ્ચક્ખધમ્મં તં કથયિસ્સામીતિ – તં તે પવક્ખામિ યથા પજાનં.

ઉપધિનિદાના પભવન્તિ દુક્ખાતિ. ઉપધીતિ દસ ઉપધી – તણ્હૂપધિ, દિટ્ઠૂપધિ, કિલેસૂપધિ, કમ્મૂપધિ, દુચ્ચરિતૂપધિ, આહારૂપધિ, પટિઘૂપધિ, ચતસ્સો ઉપાદિન્નધાતુયો ઉપધી, છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ ઉપધી, છ વિઞ્ઞાણકાયા ઉપધી, સબ્બમ્પિ દુક્ખં દુક્ખમનટ્ઠેન [દુક્ખટ્ઠેન (સ્યા.)] ઉપધિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ દસ ઉપધી. દુક્ખાતિ જાતિદુક્ખં જરાદુક્ખં બ્યાધિદુક્ખં મરણદુક્ખં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં નેરયિકં દુક્ખં…પે… દિટ્ઠિબ્યસનં દુક્ખં. યેસં ધમ્માનં આદિતો સમુદાગમનં પઞ્ઞાયતિ, અત્થઙ્ગમતો નિરોધો પઞ્ઞાયતિ, કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકો, વિપાકસન્નિસ્સિતં કમ્મં, નામસન્નિસ્સિતં રૂપં, રૂપસન્નિસ્સિતં નામં, જાતિયા અનુગતં, જરાય અનુસટં, બ્યાધિના અભિભૂતં, મરણેન અબ્ભાહતં, દુક્ખે પતિટ્ઠિતં, અતાણં અલેણં અસરણં અસરણીભૂતં – ઇમે વુચ્ચન્તિ દુક્ખા. ઇમે દુક્ખા ઉપધિનિદાના ઉપધિહેતુકા ઉપધિપચ્ચયા ઉપધિકારણા હોન્તિ પભવન્તિ સમ્ભવન્તિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તિ નિબ્બત્તન્તિ પાતુભવન્તીતિ – ઉપધિનિદાના પભવન્તિ દુક્ખા.

યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપાતિ. યે કેચીતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં – યે કેચીતિ. લોકસ્મિન્તિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. અનેકરૂપાતિ અનેકવિધા નાનપ્પકારા દુક્ખાતિ – યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપા. તેનાહ ભગવા –

‘‘દુક્ખસ્સ વે મં પભવં અપુચ્છસિ, [મેત્તગૂતિ ભગવા]

તં તે પવક્ખામિ યથા પજાનં;

ઉપધિનિદાના પભવન્તિ દુક્ખા, યે કેચિ લોકસ્મિમનેકરૂપા’’તિ.

૨૦. યો વે અવિદ્વા ઉપધિં કરોતિ, પુનપ્પુનં દુક્ખમુપેતિ મન્દો;

તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરા, દુક્ખસ્સ જાતિપ્પભવાનુપસ્સી.

યો વે અવિદ્વા ઉપધિં કરોતીતિ. યોતિ યો યાદિસો યથાયુત્તો યથાવિહિતો યથાપકારો યંઠાનપ્પત્તો યંધમ્મસમન્નાગતો ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા દેવો વા મનુસ્સો વા. અવિદ્વાતિ અવિજ્જાગતો અઞ્ઞાણી અવિભાવી દુપ્પઞ્ઞો. ઉપધિં કરોતીતિ તણ્હૂપધિં કરોતિ, દિટ્ઠૂપધિં કરોતિ, કિલેસૂપધિં કરોતિ, કમ્મૂપધિં કરોતિ, દુચ્ચરિતૂપધિં કરોતિ, આહારૂપધિં કરોતિ, પટિઘૂપધિં કરોતિ, ચતસ્સો ઉપાદિન્નધાતુયો ઉપધી કરોતિ, છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ ઉપધી કરોતિ, છ વિઞ્ઞાણકાયે ઉપધી કરોતિ જનેતિ સઞ્જનેતિ નિબ્બત્તેતિ અભિનિબ્બત્તેતીતિ – અવિદ્વા ઉપધિં કરોતિ.

પુનપ્પુનં દુક્ખમુપેતિ મન્દોતિ પુનપ્પુનં જાતિદુક્ખં જરાદુક્ખં બ્યાધિદુક્ખં મરણદુક્ખં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં એતિ સમુપેતિ ઉપગચ્છતિ ગણ્હાતિ પરામસતિ અભિનિવિસતીતિ – પુનપ્પુનં દુક્ખમુપેતિ. મન્દોતિ મન્દો મોમુહો અવિદ્વા અવિજ્જાગતો અઞ્ઞાણી અવિભાવી દુપ્પઞ્ઞોતિ – પુનપ્પુનં દુક્ખમુપેતિ મન્દો.

તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરાતિ. તસ્માતિ તંકારણા તંહેતુ તપ્પચ્ચયા તંનિદાના એતં આદીનવં સમ્પસ્સમાનો ઉપધીસૂતિ તસ્મા. પજાનન્તિ પજાનન્તો આજાનન્તો વિજાનન્તો પટિવિજાનન્તો પટિવિજ્ઝન્તો, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ પજાનન્તો આજાનન્તો વિજાનન્તો પટિવિજાનન્તો પટિવિજ્ઝન્તો, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ…પે… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ પજાનન્તો આજાનન્તો વિજાનન્તો પટિવિજાનન્તો પટિવિજ્ઝન્તો. ઉપધિં ન કયિરાતિ તણ્હૂપધિં ન કરેય્ય, દિટ્ઠૂપધિં ન કરેય્ય, કિલેસૂપધિં ન કરેય્ય, દુચ્ચરિતૂપધિં ન કરેય્ય, આહારૂપધિં ન કરેય્ય, પટિઘૂપધિં ન કરેય્ય, ચતસ્સો ઉપાદિન્નધાતુયો ઉપધી ન કરેય્ય, છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ ઉપધી ન કરેય્ય, છ વિઞ્ઞાણકાયે ઉપધી ન કરેય્ય, ન જનેય્ય ન સઞ્જનેય્ય ન નિબ્બત્તેય્ય નાભિનિબ્બત્તેય્યાતિ – તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરા.

દુક્ખસ્સાતિ જાતિદુક્ખસ્સ જરાદુક્ખસ્સ બ્યાધિદુક્ખસ્સ મરણદુક્ખસ્સ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખસ્સ. પભવાનુપસ્સીતિ દુક્ખસ્સ મૂલાનુપસ્સી હેતાનુપસ્સી નિદાનાનુપસ્સી સમ્ભવાનુપસ્સી પભવાનુપસ્સી સમુટ્ઠાનાનુપસ્સી આહારાનુપસ્સી આરમ્મણાનુપસ્સી પચ્ચયાનુપસ્સી સમુદયાનુપસ્સી. અનુપસ્સના વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. ઇમાય અનુપસ્સનાય પઞ્ઞાય ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો. સો વુચ્ચતિ અનુપસ્સીતિ – દુક્ખસ્સ જાતિપ્પભવાનુપસ્સી. તેનાહ ભગવા –

‘‘યો વે અવિદ્વા ઉપધિં કરોતિ, પુનપ્પુનં દુક્ખમુપેતિ મન્દો;

તસ્મા પજાનં ઉપધિં ન કયિરા, દુક્ખસ્સ જાતિપ્પભવાનુપસ્સી’’તિ.

૨૧. યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો, અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ;

કથં નુ ધીરા વિતરન્તિ ઓઘં, જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ;

તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહિ, તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો.

યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નોતિ યં તં અપુચ્છિમ્હ અયાચિમ્હ અજ્ઝેસિમ્હ પસાદયિમ્હ. અકિત્તયી નોતિ કિત્તિતં [અકિત્તિ તં (સ્યા.) એવમીદિસેસુ પદેસુ અતીતવિભત્તિવસેન મહાનિ. ૧૧૦] પકિત્તિતં આચિક્ખિતં દેસિતં પઞ્ઞપિતં [પઞ્ઞાપિતં (ક.)] પટ્ઠપિતં વિવરિતં વિભત્તં ઉત્તાનીકતં પકાસિતન્તિ – યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો.

અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહીતિ અઞ્ઞં તં પુચ્છામ, અઞ્ઞં તં યાચામ, અઞ્ઞં તં અજ્ઝેસામ, અઞ્ઞં તં પસાદેમ, ઉત્તરિ તં પુચ્છામ. તદિઙ્ઘ બ્રૂહીતિ ઇઙ્ઘ બ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ.

કથં નુ ધીરા વિતરન્તિ ઓઘં, જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચાતિ. કથં નૂતિ સંસયપુચ્છા વિમતિપુચ્છા દ્વેળ્હકપુચ્છા અનેકંસપુચ્છા – ‘‘એવં નુ ખો, નનુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ – કથં નુ. ધીરાતિ ધીરા પણ્ડિતા પઞ્ઞવન્તો બુદ્ધિમન્તો ઞાણિનો વિભાવિનો મેધાવિનો. ઓઘન્તિ કામોઘં ભવોઘં દિટ્ઠોઘં અવિજ્જોઘં. જાતીતિ યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જાતિ સઞ્જાતિ ઓક્કન્તિ નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ ખન્ધાનં પાતુભાવો આયતનાનં પટિલાભો. જરાતિ યા તેસં તેસં સત્તાનં તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે જરા જીરણતા ખણ્ડિચ્ચં પાલિચ્ચં વલિત્તચતા આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો. સોકોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ સીલબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બ્યસનેન વા સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન વા ફુટ્ઠસ્સ સોકો સોચના સોચિતત્તં અન્તોસોકો અન્તોપરિસોકો અન્તોડાહો અન્તોપરિડાહો ચેતસો પરિજ્ઝાયના દોમનસ્સં સોકસલ્લં. પરિદેવોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ સીલબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બ્યસનેન વા સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન દુક્ખધમ્મેન વા ફુટ્ઠસ્સ આદેવો પરિદેવો આદેવના પરિદેવના આદેવિતત્તં પરિદેવિતત્તં વાચા પલાપો [લાપો પલાપો (સ્યા.) ધમ્મસઙ્ગણિયે] વિપ્પલાપો લાલપ્પો લાલપ્પના લાલપ્પિતત્તં [લાલપ્પાયના લાલપ્પાયિતત્તં (બહૂસુ) જરાસુત્તનિદ્દેસટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા].

કથં નુ ધીરા વિતરન્તિ ઓઘં, જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચાતિ ધીરા કથં ઓઘઞ્ચ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ સોકઞ્ચ પરિદેવઞ્ચ તરન્તિ ઉત્તરન્તિ પતરન્તિ સમતિક્કમન્તિ વીતિવત્તન્તીતિ – કથં નુ ધીરા વિતરન્તિ ઓઘં, જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ.

તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહીતિ. તન્તિ યં પુચ્છામિ યં યાચામિ યં અજ્ઝેસામિ યં પસાદેમિ. મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. ભગવા તેન ઞાણેન સમન્નાગતો મુનિ મોનપ્પત્તો. તીણિ મોનેય્યાનિ – કાયમોનેય્યં વચીમોનેય્યં મનોમોનેય્યં.

કતમં કાયમોનેય્યં? તિવિધાનં કાયદુચ્ચરિતાનં પહાનં કાયમોનેય્યં. તિવિધં કાયસુચરિતં કાયમોનેય્યં. કાયારમ્મણે ઞાણં કાયમોનેય્યં. કાયપરિઞ્ઞા કાયમોનેય્યં. પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો કાયમોનેય્યં. કાયે છન્દરાગસ્સ પહાનં કાયમોનેય્યં. કાયસઙ્ખારનિરોધો ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ કાયમોનેય્યં. ઇદં કાયમોનેય્યં.

કતમં વચીમોનેય્યં? ચતુબ્બિધાનં વચીદુચ્ચરિતાનં પહાનં વચીમોનેય્યં. ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં વચીમોનેય્યં. વાચારમ્મણે ઞાણં વચીમોનેય્યં. વાચાપરિઞ્ઞા વચીમોનેય્યં. પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો વચીમોનેય્યં. વાચાય છન્દરાગસ્સ પહાનં વચીમોનેય્યં. વચીસઙ્ખારનિરોધો દુતિયજ્ઝાનસમાપત્તિ વચીમોનેય્યં. ઇદં વચીમોનેય્યં.

કતમં મનોમોનેય્યં? તિવિધાનં મનોદુચ્ચરિતાનં પહાનં મનોમોનેય્યં. તિવિધં મનોસુચરિતં મનોમોનેય્યં. ચિત્તારમ્મણે ઞાણં મનોમોનેય્યં. ચિત્તપરિઞ્ઞા મનોમોનેય્યં. પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો મનોમોનેય્યં. ચિત્તે છન્દરાગસ્સ પહાનં મનોમોનેય્યં. ચિત્તસઙ્ખારનિરોધો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ મનોમોનેય્યં. ઇદં મનોમોનેય્યં.

કાયમુનિં વચીમુનિં [વાચામુનિં (બહૂસુ) ઇતિવુ. ૬૭], મનોમુનિમનાસવં;

મુનિં મોનેય્યસમ્પન્નં, આહુ સબ્બપ્પહાયિનં.

કાયમુનિં વચીમુનિં, મનોમુનિમનાસવં;

મુનિં મોનેય્યસમ્પન્નં, આહુ નિન્હાતપાપકન્તિ.

ઇમેહિ તીહિ મોનેય્યેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતા. છ મુનિનો [મુનયો (સ્યા.) મહાનિ. ૧૪] – અગારમુનિનો, અનગારમુનિનો, સેખમુનિનો [સેક્ખમુનિનો (સ્યા. ક.)], અસેખમુનિનો, પચ્ચેકમુનિનો મુનિમુનિનોતિ. કતમે અગારમુનિનો? યે તે અગારિકા દિટ્ઠપદા વિઞ્ઞાતસાસના – ઇમે અગારમુનિનો. કતમે અનગારમુનિનો? યે તે પબ્બજિતા દિટ્ઠપદા વિઞ્ઞાતસાસના – ઇમે અનગારમુનિનો. સત્ત સેખા સેખમુનિનો. અરહન્તો અસેખમુનિનો. પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા પચ્ચેકમુનિનો. તથાગતા અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા મુનિમુનિનો.

ન મોનેન મુની [મુનિ (સ્યા. ક.) ધ. પ. ૨૬૮] હોતિ, મૂળ્હરૂપો અવિદ્દસુ;

યો ચ તુલંવ પગ્ગય્હ, વરમાદાય પણ્ડિતો.

પાપાનિ પરિવજ્જેતિ, સ મુની તેન સો મુનિ;

યો મુનાતિ ઉભો લોકે, મુનિ તેન પવુચ્ચતિ.

અસતઞ્ચ સતઞ્ચ ઞત્વા ધમ્મં, અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચ સબ્બલોકે;

દેવમનુસ્સેહિ પૂજનીયો [પૂજિતો (સ્યા. ક.) મહાનિ. ૧૪], સઙ્ગજાલમતિચ્ચ [સઙ્ગ જાલમતિચ્ચ, સુ. નિ. ૫૩૨] સો મુનીતિ.

સાધુ વિયાકરોહીતિ તં સાધુ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહિ. તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ તથા હિ તે વિદિતો તુલિતો તીરિતો વિભૂતો વિભાવિતો એસ ધમ્મોતિ – તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યં તં અપુચ્છિમ્હ અકિત્તયી નો, અઞ્ઞં તં પુચ્છામ તદિઙ્ઘ બ્રૂહિ;

કથં નુ ધીરા વિતરન્તિ ઓઘં, જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ;

તં મે મુની સાધુ વિયાકરોહિ, તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો’’તિ.

૨૨. કિત્તયિસ્સામિ તે ધમ્મં, [મેત્તગૂતિ ભગવા]

દિટ્ઠે ધમ્મે અનીતિહં;

યં વિદિત્વા સતો ચરં, તરે લોકે વિસત્તિકં.

કિત્તયિસ્સામિ તે ધમ્મન્તિ. ધમ્મન્તિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં, ચત્તારો સતિપટ્ઠાને, ચત્તારો સમ્મપ્પધાને, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, નિબ્બાનઞ્ચ, નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદં કિત્તયિસ્સામિ આચિક્ખિસ્સામિ દેસેસ્સામિ પઞ્ઞપેસ્સામિ પટ્ઠપેસ્સામિ વિવરિસ્સામિ વિભજિસ્સામિ ઉત્તાનીકરિસ્સામિ પકાસિસ્સામીતિ – કિત્તયિસ્સામિ તે ધમ્મં. મેત્તગૂતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ.

દિટ્ઠે ધમ્મે અનીતિહન્તિ. દિટ્ઠે ધમ્મેતિ દિટ્ઠે ધમ્મે ઞાતે ધમ્મે તુલિતે ધમ્મે તીરિતે ધમ્મે વિભૂતે ધમ્મે વિભાવિતે ધમ્મે સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ…પે… યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ દિટ્ઠે ધમ્મે ઞાતે ધમ્મે તુલિતે ધમ્મે તીરિતે ધમ્મે વિભૂતે ધમ્મે વિભાવિતે ધમ્મેતિ – એવમ્પિ દિટ્ઠે ધમ્મે કથયિસ્સામિ. અથ વા, દુક્ખે દિટ્ઠે દુક્ખં કથયિસ્સામિ, સમુદયે દિટ્ઠે સમુદયં કથયિસ્સામિ, મગ્ગે દિટ્ઠે મગ્ગં કથયિસ્સામિ, નિરોધે દિટ્ઠે નિરોધં કથયિસ્સામીતિ – એવમ્પિ દિટ્ઠે ધમ્મે કથયિસ્સામિ. અથ વા, દિટ્ઠે ધમ્મે સન્દિટ્ઠિકં અકાલિકં એહિપસ્સિકં ઓપનેય્યિકં પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં વિઞ્ઞૂહીતિ – એવમ્પિ દિટ્ઠે ધમ્મે કથયિસ્સામીતિ દિટ્ઠે ધમ્મે. અનીતિહન્તિ ન ઇતિહીતિહં ન ઇતિકિરાય ન પરમ્પરાય ન પિટકસમ્પદાય ન તક્કહેતુ ન નયહેતુ ન આકારપરિવિતક્કેન ન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, સામં સયમભિઞ્ઞાતં અત્તપચ્ચક્ખધમ્મં, તં કથયિસ્સામીતિ – દિટ્ઠે ધમ્મે અનીતિહં.

યં વિદિત્વા સતો ચરન્તિ યં વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો…પે… સો વુચ્ચતિ સતો. ચરન્તિ ચરન્તો વિહરન્તો ઇરિયન્તો વત્તેન્તો પાલેન્તો યપેન્તો યાપેન્તોતિ – યં વિદિત્વા સતો ચરં.

તરે લોકે વિસત્તિકન્તિ વિસત્તિકા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા? વિસતાતિ વિસત્તિકા, વિસાલાતિ વિસત્તિકા, વિસટાતિ વિસત્તિકા, વિસમાતિ વિસત્તિકા, વિસક્કતીતિ વિસત્તિકા, વિસંહરતીતિ વિસત્તિકા, વિસંવાદિકાતિ વિસત્તિકા, વિસમૂલાતિ વિસત્તિકા, વિસફલાતિ વિસત્તિકા, વિસપરિભોગાતિ વિસત્તિકા, વિસાલા વા પન સા તણ્હા રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે કુલે ગણે આવાસે લાભે યસે પસંસાય સુખે ચીવરે પિણ્ડપાતે સેનાસને ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારે કામધાતુયા રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા કામભવે રૂપભવે અરૂપભવે સઞ્ઞાભવે અસઞ્ઞાભવે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવે એકવોકારભવે ચતુવોકારભવે પઞ્ચવોકારભવે અતીતે અનાગતે પચ્ચુપ્પન્ને દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ વિસટા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા. લોકેતિ અપાયલોકે મનુસ્સલોકે દેવલોકે ખન્ધલોકે ધાતુલોકે આયતનલોકે. તરે લોકે વિસત્તિકન્તિ લોકે વેસા વિસત્તિકા [યા સા લોકે વિસત્તિકા (સ્યા.) કામસુત્તનિદ્દેસટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા], લોકે વેતં વિસત્તિકં સતો તરેય્ય ઉત્તરેય્ય પતરેય્ય સમતિક્કમેય્ય વીતિવત્તેય્યાતિ – તરે લોકે વિસત્તિકં. તેનાહ ભગવા –

‘‘કિત્તયિસ્સામિ તે ધમ્મં, [મેત્તગૂતિ ભગવા]

દિટ્ઠે ધમ્મે અનીતિહં;

યં વિદિત્વા સતો ચરં, તરે લોકે વિસત્તિક’’ન્તિ.

૨૩. તઞ્ચાહં અભિનન્દામિ, મહેસિ ધમ્મમુત્તમં;

યં વિદિત્વા સતો ચરં, તરે લોકે વિસત્તિકં.

તઞ્ચાહં અભિનન્દામીતિ. તન્તિ તુય્હં વચનં બ્યપ્પથં [બ્યપથં (સ્યા. ક.)] દેસનં અનુસાસનં અનુસિટ્ઠં [દેસનં અનુસન્ધિ (સ્યા.)]. નન્દામીતિ અભિનન્દામિ મોદામિ અનુમોદામિ ઇચ્છામિ સાદિયામિ યાચામિ પત્થયામિ પિહયામિ અભિજપ્પામીતિ – તઞ્ચાહં અભિનન્દામિ.

મહેસિ ધમ્મમુત્તમન્તિ. મહેસીતિ કિં મહેસિ ભગવા, મહન્તં સીલક્ખન્ધં એસી ગવેસી [એસિ ગવેસિ (સ્યા.) મહાનિ. ૧૫૦] પરિયેસીતિ મહેસિ, મહન્તં સમાધિક્ખન્ધં…પે… મહન્તં પઞ્ઞાક્ખન્ધં… મહન્તં વિમુત્તિક્ખન્ધં… મહન્તં વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો તમોકાયસ્સ પદાલનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો વિપલ્લાસસ્સ પભેદનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો તણ્હાસલ્લસ્સ અબ્બહનં [અબ્બૂહનં (બહૂસુ), અબ્બૂહં (સી. અટ્ઠ.)] એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો દિટ્ઠિસઙ્ઘાતસ્સ વિનિવેઠનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો માનધજસ્સ પપાતનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો અભિસઙ્ખારસ્સ વૂપસમં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો ઓઘસ્સ નિત્થરણં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો ભારસ્સ નિક્ખેપનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો સંસારવટ્ટસ્સ ઉપચ્છેદં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો સન્તાપસ્સ નિબ્બાપનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો પરિળાહસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહતો ધમ્મધજસ્સ ઉસ્સાપનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહન્તે સતિપટ્ઠાને…પે… મહન્તે સમ્મપ્પધાને… મહન્તે ઇદ્ધિપાદે… મહન્તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ… મહન્તાનિ બલાનિ… મહન્તે બોજ્ઝઙ્ગે… મહન્તં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં… મહન્તં પરમત્થં અમતં નિબ્બાનં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ, મહેસક્ખેહિ સત્તેહિ એસિતો ગવેસિતો પરિયેસિતો – ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો, કહં નરાસભો’’તિ મહેસિ. ધમ્મમુત્તમન્તિ ધમ્મમુત્તંમં વુચ્ચતિ અમતં નિબ્બાનં. યો સો સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. ઉત્તમન્તિ અગ્ગં સેટ્ઠં વિસેટ્ઠં પામોક્ખં ઉત્તમં પવરં ધમ્મન્તિ – મહેસિ ધમ્મમુત્તમં.

યં વિદિત્વા સતો ચરન્તિ વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ…પે… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ વિદિતં કત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, વેદનાસુ…પે… ચિત્તે… ધમ્મેસુ… ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો… સો વુચ્ચતિ સતો. ચરન્તિ ચરન્તો વિહરન્તો ઇરિયન્તો વત્તેન્તો પાલેન્તો યપેન્તો યાપેન્તોતિ – યં વિદિત્વા સતો ચરં.

તરે લોકે વિસત્તિકન્તિ વિસત્તિકા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. વિસત્તિકાતિ કેનટ્ઠેન વિસત્તિકા…પે… વિસટા વિત્થતાતિ વિસત્તિકા. લોકેતિ અપાયલોકે…પે… આયતનલોકે. તરે લોકે વિસત્તિકન્તિ લોકે વેસા વિસત્તિકા, લોકે વેતં વિસત્તિકં સતો તરેય્ય ઉત્તરેય્ય પતરેય્ય સમતિક્કમેય્ય વીતિવત્તેય્યાતિ – તરે લોકે વિસત્તિકં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘તઞ્ચાહં અભિનન્દામિ, મહેસિ ધમ્મમુત્તમં;

યં વિદિત્વા સતો ચરં, તરે લોકે વિસત્તિક’’ન્તિ.

૨૪. યં કિઞ્ચિ સમ્પજાનાસિ, [મેત્તગૂતિ ભગવા]

ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝે;

એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ, પનુજ્જ વિઞ્ઞાણં ભવે ન તિટ્ઠે.

યં કિઞ્ચિ સમ્પજાનાસીતિ યં કિઞ્ચિ પજાનાસિ આજાનાસિ વિજાનાસિ પટિવિજાનાસિ પટિવિજ્ઝસીતિ – યં કિઞ્ચિ સમ્પજાનાસિ. મેત્તગૂતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – મેત્તગૂતિ ભગવા.

ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ. ઉદ્ધન્તિ અનાગતં [ઉદ્ધં વુચ્ચતિ અનાગતં (સ્યા. ક.)]; અધોતિ અતીતં; તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નં. ઉદ્ધન્તિ દેવલોકો; અધોતિ નિરયલોકો; તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ મનુસ્સલોકો. અથ વા, ઉદ્ધન્તિ કુસલા ધમ્મા; અધોતિ અકુસલા ધમ્મા; તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ અબ્યાકતા ધમ્મા. ઉદ્ધન્તિ અરૂપધાતુ; અધોતિ કામધાતુ; તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ રૂપધાતુ. ઉદ્ધન્તિ સુખા વેદના; અધોતિ દુક્ખા વેદના; તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ અદુક્ખમસુખા વેદના. ઉદ્ધન્તિ ઉદ્ધં પાદતલા; અધોતિ અધો કેસમત્થકા; તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ વેમજ્ઝેતિ – ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝે.

એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ, પનુજ્જ વિઞ્ઞાણં ભવે ન તિટ્ઠેતિ એતેસૂતિ આચિક્ખિતેસુ દેસિતેસુ પઞ્ઞપિતેસુ પટ્ઠપિતેસુ વિવરિતેસુ વિભજિતેસુ ઉત્તાનીકતેસુ પકાસિતેસુ. નન્દી વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. નિવેસનન્તિ દ્વે નિવેસના – તણ્હાનિવેસના ચ દિટ્ઠિનિવેસના ચ. કતમા તણ્હા નિવેસના? યાવતા તણ્હાસઙ્ખાતેન …પે… અયં તણ્હાનિવેસના. કતમા દિટ્ઠિનિવેસના? વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ …પે… અયં દિટ્ઠિનિવેસના.

પનુજ્જ વિઞ્ઞાણન્તિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણં, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણં, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણં. એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ અભિસઙ્ખારસહગતઞ્ચ વિઞ્ઞાણં નુજ્જ પનુજ્જ નુદ પનુદ જહ પજહ વિનોદેહિ બ્યન્તીકરોહિ અનભાવં ગમેહીતિ – એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ પનુજ્જ વિઞ્ઞાણં.

ભવે ન તિટ્ઠેતિ. ભવાતિ દ્વે ભવા – કમ્મભવો ચ પટિસન્ધિકો ચ પુનબ્ભવો. કતમો કમ્મભવો? પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો – અયં કમ્મભવો. કતમો પટિસન્ધિકો પુનબ્ભવો? પટિસન્ધિકા રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં – અયં પટિસન્ધિકો પુનબ્ભવો. ભવે ન તિટ્ઠેતિ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ અભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણઞ્ચ કમ્મભવઞ્ચ પટિસન્ધિકઞ્ચ પુનબ્ભવં પજહન્તો વિનોદેન્તો બ્યન્તીકરોન્તો અનભાવં ગમેન્તો કમ્મભવે ન તિટ્ઠેય્ય પટિસન્ધિકે પુનબ્ભવે ન તિટ્ઠેય્ય ન સન્તિટ્ઠેય્યાતિ – પનુજ્જ વિઞ્ઞાણં ભવે ન તિટ્ઠે. તેનાહ ભગવા –

‘‘યં કિઞ્ચિ સમ્પજાનાસિ, [મેત્તગૂતિ ભગવા]

ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝે;

એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ, પનુજ્જ વિઞ્ઞાણં ભવે ન તિટ્ઠે’’તિ.

૨૫. એવંવિહારી સતો અપ્પમત્તો,

ભિક્ખુ ચરં હિત્વા મમાયિતાનિ;

જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ, ઇધેવ વિદ્વા પજહેય્ય દુક્ખં.

એવંવિહારી સતો અપ્પમત્તોતિ. એવંવિહારીતિ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ અભિસઙ્ખારસહગતવિઞ્ઞાણઞ્ચ કમ્મભવઞ્ચ પટિસન્ધિકઞ્ચ પુનબ્ભવં પજહન્તો વિનોદેન્તો બ્યન્તીકરોન્તો અનભાવં ગમેન્તોતિ – એવંવિહારી. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો…પે… સો વુચ્ચતિ સતો. અપ્પમત્તોતિ સક્કચ્ચકારી સાતચ્ચકારી અટ્ઠિતકારી અનોલીનવુત્તી [અનોલીનવુત્તિકો (ક.) મહાનિ. ૧૪] અનિક્ખિત્તચ્છન્દો અનિક્ખિત્તધુરો અપ્પમત્તો કુસલેસુ ધમ્મેસુ – ‘‘કથાહં [કદાહં (સ્યા.)] અપરિપૂરં વા સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેય્યં, પરિપૂરં વા સીલક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગણ્હેય્ય’’ન્તિ યો તત્થ છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની [અપ્પટિવાનિ (ક.) મહાનિ. ૧૪] ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ આતપ્પં પધાનં અધિટ્ઠાનં અનુયોગો અપ્પમત્તો અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. ‘‘કથાહં અપરિપૂરં વા સમાધિક્ખન્ધં…પે… પઞ્ઞાક્ખન્ધં… વિમુત્તિક્ખન્ધં… વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેય્યં પરિપૂરં વા વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગણ્હેય્ય’’ન્તિ યો તત્થ છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ આતપ્પં પધાનં અધિટ્ઠાનં અનુયોગો અપ્પમત્તો અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. ‘‘કથાહં અપરિઞ્ઞાતં વા દુક્ખં પરિજાનેય્યં, અપ્પહીને વા કિલેસે પજહેય્યં, અભાવિતં વા મગ્ગં ભાવેય્યં, અસચ્છિકતં વા નિરોધં સચ્છિકરેય્ય’’ન્તિ યો તત્થ છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ આતપ્પં પધાનં અધિટ્ઠાનં અનુયોગો અપ્પમત્તો અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ – એવંવિહારી સતો અપ્પમત્તો.

ભિક્ખુ ચરં હિત્વા મમાયિતાનીતિ. ભિક્ખૂતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકો [કલ્યાણપુથુજ્જનો (સ્યા.), એવમીદિસેસુ ઠાનેસુ] વા ભિક્ખુ સેક્ખો વા ભિક્ખુ. ચરન્તિ ચરન્તો વિહરન્તો ઇરિયન્તો વત્તેન્તો પાલેન્તો યપેન્તો યાપેન્તો. મમત્તાતિ દ્વે મમત્તા – તણ્હામમત્તઞ્ચ દિટ્ઠિમમત્તઞ્ચ…પે… ઇદં તણ્હામમત્તં…પે… ઇદં દિટ્ઠિમમત્તં… તણ્હામમત્તં પહાય દિટ્ઠિમમત્તં પટિનિસ્સજ્જિત્વા મમત્તે જહિત્વા ચજિત્વા પજહિત્વા વિનોદેત્વા બ્યન્તીકરિત્વા અનભાવં ગમેત્વાતિ – ભિક્ખુ ચરં હિત્વા મમાયિતાનિ.

જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ, ઇધેવ વિદ્વા પજહેય્ય દુક્ખન્તિ. જાતીતિ યા તેસં તેસં સત્તાનં…પે… જરન્તિ યા તેસં તેસં સત્તાનં…પે… સોકોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ…પે… પરિદેવોતિ ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠસ્સ…પે… ઇધાતિ ઇમિસ્સા દિટ્ઠિયા…પે… ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકે. વિદ્વાતિ વિજ્જાગતો ઞાણી વિભાવી મેધાવી. દુક્ખન્તિ જાતિદુક્ખં…પે… દોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં. જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ, ઇધેવ વિદ્વા પજહેય્ય દુક્ખન્તિ વિજ્જાગતો ઞાણી વિભાવી મેધાવી ઇધેવ જાતિઞ્ચ જરઞ્ચ સોકપરિદ્દવઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પજહેય્ય વિનોદેય્ય બ્યન્તીકરેય્ય અનભાવં ગમેય્યાતિ – જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ, ઇધેવ વિદ્વા પજહેય્ય દુક્ખં. તેનાહ ભગવા –

‘‘એવંવિહારી સતો અપ્પમત્તો, ભિક્ખુ ચરં હિત્વા મમાયિતાનિ;

જાતિં જરં સોકપરિદ્દવઞ્ચ, ઇધેવ વિદ્વા પજહેય્ય દુક્ખ’’ન્તિ.

૨૬. એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનો, સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકં;

અદ્ધા હિ ભગવા પહાસિ દુક્ખં, તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો.

એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનોતિ. એતન્તિ તુય્હં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસાસનં અનુસિટ્ઠં નન્દામિ અભિનન્દામિ મોદામિ અનુમોદામિ ઇચ્છામિ સાદિયામિ પત્થયામિ પિહયામિ અભિજપ્પામિ. મહેસિનોતિ કિં મહેસિ ભગવા? મહન્તં સીલક્ખન્ધં એસી ગવેસી પરિયેસીતિ મહેસિ…પે… કહં નરાસભોતિ મહેસીતિ – એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનો.

સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકન્તિ. સુકિત્તિતન્તિ સુકિત્તિતં સુઆચિક્ખિતં સુદેસિતં સુપઞ્ઞપિતં સુપટ્ઠપિતં સુવિવરિતં સુવિભજિતં સુઉત્તાનીકતં સુપકાસિતન્તિ – સુકિત્તિતં. ગોતમનૂપધીકન્તિ ઉપધી વુચ્ચન્તિ કિલેસા ચ ખન્ધા ચ અભિસઙ્ખારા ચ. ઉપધિપ્પહાનં ઉપધિવૂપસમં ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગં ઉપધિપટિપસ્સદ્ધં અમતં નિબ્બાનન્તિ – સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકં.

અદ્ધા હિ ભગવા પહાસિ દુક્ખન્તિ. અદ્ધાતિ એકંસવચનં નિસ્સંસયવચનં નિક્કઙ્ખાવચનં અદ્વેજ્ઝવચનં અદ્વેળ્હકવચનં નિરોધવચનં અપ્પણકવચનં અવત્થાપનવચનમેતં – અદ્ધાતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ. પહાસિ દુક્ખન્તિ જાતિદુક્ખં જરાદુક્ખં બ્યાધિદુક્ખં મરણદુક્ખં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં પહાસિ પજહિ વિનોદેસિ બ્યન્તીકરોસિ અનભાવં ગમેસીતિ – અદ્ધા હિ ભગવા પહાસિ દુક્ખં.

તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ તથા હિ તે વિદિતો તુલિતો તીરિતો વિભૂતો વિભાવિતો એસ ધમ્મોતિ – તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘એતાભિનન્દામિ વચો મહેસિનો, સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકં;

અદ્ધા હિ ભગવા પહાસિ દુક્ખં, તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મો’’તિ.

૨૭. તે ચાપિ નૂનપ્પજહેય્યુ દુક્ખં, યે ત્વં મુની અટ્ઠિતં ઓવદેય્ય;

તં તં નમસ્સામિ સમેચ્ચ નાગ, અપ્પેવ મં ભગવા અટ્ઠિતં ઓવદેય્ય.

તે ચાપિ નૂનપ્પજહેય્યુ દુક્ખન્તિ. તે ચાપીતિ ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ વેસ્સા ચ સુદ્દા ચ ગહટ્ઠા ચ પબ્બજિતા ચ દેવા ચ મનુસ્સા ચ. પજહેય્યુ દુક્ખન્તિ જાતિદુક્ખં જરાદુક્ખં બ્યાધિદુક્ખં મરણદુક્ખં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસદુક્ખં પજહેય્યું વિનોદેય્યું બ્યન્તીકરેય્યું અનભાવં ગમેય્યુન્તિ – તે ચાપિ નૂનપ્પજહેય્યુ દુક્ખં.

યે ત્વં મુની અટ્ઠિતં ઓવદેય્યાતિ. યેતિ ખત્તિયે ચ બ્રાહ્મણે ચ વેસ્સે ચ સુદ્દે ચ ગહટ્ઠે ચ પબ્બજિતે ચ દેવે ચ મનુસ્સે ચ. ત્વન્તિ ભગવન્તં ભણતિ. મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં…પે… સઙ્ગજાલમતિચ્ચ સો મુનિ. અટ્ઠિતં ઓવદેય્યાતિ અટ્ઠિતં ઓવદેય્ય સક્કચ્ચં ઓવદેય્ય અભિણ્હં ઓવદેય્ય પુનપ્પુનં ઓવદેય્ય અનુસાસેય્યાતિ – યે ત્વં મુની અટ્ઠિતં ઓવદેય્ય.

તં તં નમસ્સામિ સમેચ્ચ નાગાતિ. તન્તિ ભગવન્તં ભણતિ. નમસ્સામીતિ કાયેન વા નમસ્સામિ, વાચાય વા નમસ્સામિ, ચિત્તેન વા નમસ્સામિ, અન્વત્થપટિપત્તિયા વા નમસ્સામિ, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા વા નમસ્સામિ, સક્કરોમિ ગરું કરોમિ [ગરુકરોમિ (સ્યા.)] માનેમિ પૂજેમિ. સમેચ્ચાતિ સમેચ્ચ અભિસમેચ્ચ સમાગન્ત્વા અભિસમાગન્ત્વા સમ્મુખા તં નમસ્સામિ. નાગાતિ નાગો ચ ભગવા આગું ન કરોતીતિ – નાગો, ન ગચ્છતીતિ – નાગો, ન આગચ્છતીતિ – નાગો. કથં ભગવા આગું ન કરોતીતિ – નાગો? આગુ વુચ્ચતિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા.

આગું ન કરોતિ કિઞ્ચિ લોકે, [સભિયાતિ ભગવા]

સબ્બસંયોગે [સબ્બયોગે (ક.), સુ. નિ. ૫૨૭] વિસજ્જ બન્ધનાનિ;

સબ્બત્થ ન સજ્જતી વિમુત્તો, નાગો તાદિ પવુચ્ચતે તથત્તાતિ.

એવં ભગવા આગું ન કરોતીતિ – નાગો.

કથં ભગવા ન ગચ્છતીતિ – નાગો. ભગવા ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, ન રાગવસેન ગચ્છતિ, ન દોસવસેન ગચ્છતિ, ન મોહવસેન ગચ્છતિ, ન માનવસેન ગચ્છતિ, ન દિટ્ઠિવસેન ગચ્છતિ, ન ઉદ્ધચ્ચવસેન ગચ્છતિ, ન વિચિકિચ્છાવસેન ગચ્છતિ, ન અનુસયવસેન ગચ્છતિ, ન વગ્ગેહિ ધમ્મેહિ યાયતિ નીયતિ [નિય્યતિ (સ્યા. ક.)] વુય્હતિ સંહરીયતિ. એવં ભગવા ન ગચ્છતીતિ – નાગો.

કથં ભગવા ન આગચ્છતીતિ – નાગો. સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતિ. સકદાગામિમગ્ગેન…પે… અનાગામિમગ્ગેન… અરહત્તમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતિ. એવં ભગવા ન આગચ્છતીતિ નાગોતિ – તં તં નમસ્સામિ સમેચ્ચ નાગ.

અપ્પેવ મં ભગવા અટ્ઠિતં ઓવદેય્યાતિ અપ્પેવ મં ભગવા અટ્ઠિતં ઓવદેય્ય સક્કચ્ચં ઓવદેય્ય અભિણ્હં ઓવદેય્ય પુનપ્પુનં ઓવદેય્ય અનુસાસેય્યાતિ – અપ્પેવ મં ભગવા અટ્ઠિતં ઓવદેય્ય. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘તે ચાપિ નૂનપ્પજહેય્યુ દુક્ખં, યે ત્વં મુની અટ્ઠિતં ઓવદેય્ય;

તં તં નમસ્સામિ સમેચ્ચ નાગ, અપ્પેવ મં ભગવા અટ્ઠિતં ઓવદેય્યા’’તિ.

૨૮. યં બ્રાહ્મણં વેદગુમાભિજઞ્ઞા, અકિઞ્ચનં કામભવે અસત્તં;

અદ્ધા હિ સો ઓઘમિમં અતારિ, તિણ્ણો ચ પારં અખિલો અકઙ્ખો.

યં બ્રાહ્મણં વેદગુમાભિજઞ્ઞાતિ. બ્રાહ્મણોતિ સત્તન્નં ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો. સક્કાયદિટ્ઠિ બાહિતા હોતિ, વિચિકિચ્છા બાહિતા હોતિ, સીલબ્બતપરામાસો બાહિતો હોતિ, રાગો બાહિતો હોતિ, દોસો બાહિતો હોતિ, મોહો બાહિતો હોતિ, માનો બાહિતો હોતિ. બાહિતાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા સંકિલેસિકા પોનોભવિકા સદરા દુક્ખવિપાકા આયતિં જાતિજરામરણિયા.

બાહિત્વા સબ્બપાપકાનિ, [સભિયાતિ ભગવા]