૨. તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૯. કોધ સન્તુસિતો લોકે, [ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો]

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા;

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ, કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા.

કોધ સન્તુસિતો લોકેતિ કો લોકે તુટ્ઠો સન્તુટ્ઠો અત્તમનો પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પોતિ – કોધ સન્તુસિતો લોકે.

ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં – ઇચ્ચાતિ. આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં – આયસ્માતિ. તિસ્સોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો. મેત્તેય્યોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ગોત્તં સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો.

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતાતિ તણ્હિઞ્જિતં દિટ્ઠિઞ્જિતં માનિઞ્જિતં કિલેસિઞ્જિતં કામિઞ્જિતં. કસ્સિમે ઇઞ્જિતા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા.

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાયાતિ કો ઉભો અન્તે અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય.

મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતીતિ મજ્ઝે મન્તાય ન લિપ્પતિ, અલિત્તો અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ.

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ મહાપુરિસો અગ્ગપુરિસો સેટ્ઠપુરિસો વિસેટ્ઠપુરિસો પામોક્ખપુરિસો ઉત્તમપુરિસો પધાનપુરિસો પવરપુરિસોતિ. કં બ્રૂસિ કં કથેસિ કં મઞ્ઞસિ કં ભણસિ કં પસ્સતિ કં વોહરસીતિ – કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ.

કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગાતિ કો ઇધ સિબ્બિનિં તણ્હં અજ્ઝગા ઉપચ્ચગા અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તોતિ – કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘કોધ સન્તુસિતો લોકે, [ઇચ્ચાયસ્મા તિસ્સમેત્તેય્યો]

કસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા;

કો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

કં બ્રૂસિ મહાપુરિસોતિ, કો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા’’તિ.

૧૦. કામેસુ બ્રહ્મચરિયવા, [મેત્તેય્યાતિ ભગવા]

વીતતણ્હો સદા સતો;

સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખુ, તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા.

કામેસુ બ્રહ્મચરિયવાતિ. કામાતિ ઉદ્દાનતો દ્વે કામા – વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ વત્થુકામા…પે… ઇમે વુચ્ચન્તિ કિલેસકામા. બ્રહ્મચરિયં વુચ્ચતિ અસદ્ધમ્મસમાપત્તિયા આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી અકિરિયા અકરણં અનજ્ઝાપત્તિ વેલાઅનતિક્કમો. અપિ ચ, નિપ્પરિયાયેન બ્રહ્મચરિયં વુચ્ચતિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધિ. યો ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયવા. યથા ચ ધનેન ધનવાતિ વુચ્ચતિ, ભોગેન ભોગવાતિ વુચ્ચતિ, યસેન યસવાતિ વુચ્ચતિ, સિપ્પેન સિપ્પવાતિ વુચ્ચતિ, સીલેન સીલવાતિ વુચ્ચતિ, વીરિયેન વીરિયવાતિ વુચ્ચતિ, પઞ્ઞાય પઞ્ઞવાતિ વુચ્ચતિ, વિજ્જાય વિજ્જવાતિ વુચ્ચતિ – એવમેવ યો ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન ઉપેતો સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમન્નાગતો, સો વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયવાતિ – કામેસુ બ્રહ્મચરિયવા.

મેત્તેય્યાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં ગોત્તેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – મેત્તેય્યાતિ ભગવા.

વીતતણ્હો સદા સતોતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. યસ્સેસા તણ્હા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા, સો વુચ્ચતિ વીતતણ્હો ચત્તતણ્હો વન્તતણ્હો મુત્તતણ્હો પહીનતણ્હો પટિનિસ્સટ્ઠતણ્હો વીતરાગો ચત્તરાગો વન્તરાગો મુત્તરાગો પહીનરાગો પટિનિસ્સટ્ઠરાગો નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો સુખપ્પટિસંવેદી બ્રહ્મભૂતેન અત્તના વિહરતિ. સદાતિ સદા સબ્બદા સબ્બકાલં નિચ્ચકાલં ધુવકાલં સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં [પોખાનુપોખં (સ્યા.)] ઉદકૂમિકજાતં અવીચિસન્તતિસહિતં [અવીચિ સમઙ્ગિસહિતં (સ્યા.)] ફસ્સિતં [ફુસિતં (સ્યા.)] પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં પુરિમયામં મજ્ઝિમયામં પચ્છિમયામં કાળે જુણ્હે વસ્સે હેમન્તે ગિમ્હે પુરિમે વયોખન્ધે મજ્ઝિમે વયોખન્ધે પચ્છિમે વયોખન્ધે. સતોતિ ચતૂહિ કારણેહિ સતો – કાયે કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં ભાવેન્તો સતો…પે… સો વુચ્ચતિ સતોતિ – વીતતણ્હો સદા સતો.

સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખૂતિ સઙ્ખા વુચ્ચતિ ઞાણં. યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. સઙ્ખાયાતિ સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ…પે… ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ… ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ… ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા.

અથ વા, અનિચ્ચતો સઙ્ખાય જાનિત્વા…પે… દુક્ખતો… રોગતો… ગણ્ડતો… સલ્લતો…પે… નિસ્સરણતો સઙ્ખાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. નિબ્બુતોતિ રાગસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો, દોસસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો, મોહસ્સ નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો, કોધસ્સ… ઉપનાહસ્સ… મક્ખસ્સ… પળાસસ્સ… ઇસ્સાય… મચ્છરિયસ્સ… માયાય… સાઠેય્યસ્સ… થમ્ભસ્સ… સારમ્ભસ્સ… માનસ્સ… અતિમાનસ્સ… મદસ્સ… પમાદસ્સ… સબ્બકિલેસાનં… સબ્બદુચ્ચરિતાનં… સબ્બદરથાનં … સબ્બપરિળાહાનં… સબ્બસન્તાપાનં… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારાનં નિબ્બાપિતત્તા નિબ્બુતો. ભિક્ખૂતિ સત્તન્નં ધમ્માનં ભિન્નત્તા ભિક્ખુ…પે… વુસિતવા ખીણપુનબ્ભવો સ ભિક્ખૂતિ – સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખુ.

તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતાતિ. તસ્સાતિ અરહતો ખીણાસવસ્સ. ઇઞ્જિતાતિ તણ્હિઞ્જિતં દિટ્ઠિઞ્જિતં માનિઞ્જિતં કિલેસિઞ્જિતં કામિઞ્જિતં. તસ્સિમે ઇઞ્જિતા નત્થિ ન સન્તિ ન સંવિજ્જન્તિ નુપલબ્ભન્તિ પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢાતિ – તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા. તેનાહ ભગવા –

‘‘કામેસુ બ્રહ્મચરિયવા, [મેત્તેય્યાતિ ભગવા]

વીતતણ્હો સદા સતો;

સઙ્ખાય નિબ્બુતો ભિક્ખુ, તસ્સ નો સન્તિ ઇઞ્જિતા’’તિ.

૧૧. સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ, સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા.

સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતીતિ. અન્તાતિ ફસ્સો એકો અન્તો, ફસ્સસમુદયો દુતિયો અન્તો, ફસ્સનિરોધો મજ્ઝે; અતીતં એકો અન્તો, અનાગતં દુતિયો અન્તો, પચ્ચુપ્પન્નં મજ્ઝે; સુખા વેદના એકો અન્તો, દુક્ખા વેદના દુતિયો અન્તો, અદુક્ખમસુખા વેદના મજ્ઝે; નામં એકો અન્તો, રૂપં દુતિયો અન્તો, વિઞ્ઞાણં મજ્ઝે; છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ એકો અન્તો, છ બાહિરાનિ આયતનાનિ દુતિયો અન્તો, વિઞ્ઞાણં મજ્ઝે; સક્કાયો એકો અન્તો, સક્કાયસમુદયો દુતિયો અન્તો, સક્કાયનિરોધો મજ્ઝે. મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ.

લેપાતિ દ્વે લેપા – તણ્હાલેપો ચ દિટ્ઠિલેપો ચ. કતમો તણ્હાલેપો? યાવતા તણ્હાસઙ્ખાતેન સીમકતં ઓધિકતં [મરિયાદિકતં ઓધિકતં (સ્યા.)] પરિયન્તકતં પરિગ્ગહિતં મમાયિતં – ‘‘ઇદં મમ, એતં મમ, એત્તકં મમ, એત્તાવતા મમ રૂપા સદ્દા ગન્ધા રસા ફોટ્ઠબ્બા અત્થરણા પાવુરણા દાસિદાસા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા હત્થિગવાસ્સવળવા ખેત્તં વત્થુ હિરઞ્ઞં સુવણ્ણં ગામનિગમરાજધાનિયો રટ્ઠઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ’’. કેવલમ્પિ મહાપથવિં તણ્હાવસેન મમાયતિ. યાવતા અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતં – અયં તણ્હાલેપો.

કતમો દિટ્ઠિલેપો? વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ, દસવત્થુકા અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ, યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકાયિકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં દિટ્ઠિસંયોજનં ગાહો પટિગ્ગાહો અભિનિવેસો પરામાસો કુમ્મગ્ગો મિચ્છાપથો મિચ્છત્તં તિત્થાયતનં વિપરિયેસગ્ગાહો [વિપરિયેસગ્ગાહો (બહૂસુ)] વિપરીતગ્ગાહો વિપલ્લાસગ્ગાહો મિચ્છાગાહો અયાથાવકસ્મિં યાથાવકન્તિ ગાહો, યાવતા દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ – અયં દિટ્ઠિલેપો.

સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતીતિ સો ઉભો ચ અન્તે મજ્ઝઞ્ચ મન્તાય અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા ન લિપ્પતિ ન પલિપ્પતિ ન ઉપલિપ્પતિ, અલિત્તો અસંલિત્તો અનુપલિત્તો નિક્ખન્તો નિસ્સટો વિપ્પમુત્તો વિસઞ્ઞુત્તો વિમરિયાદિકતેન ચેતસા વિહરતીતિ – સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ.

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ મહાપુરિસો અગ્ગપુરિસો સેટ્ઠપુરિસો વિસેટ્ઠપુરિસો પામોક્ખપુરિસો ઉત્તમપુરિસો પવરપુરિસો, તં બ્રૂમિ તં કથેમિ તં ભણામિ તં દીપેમિ તં વોહરામિ.

આયસ્મા સારિપુત્તો [પસ્સ સં. નિ. ૫.૩૭૭] ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મહાપુરિસો મહાપુરિસો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, મહાપુરિસો હોતી’’તિ? ‘‘વિમુત્તચિત્તત્તા ખ્વાહં, સારિપુત્ત, મહાપુરિસોતિ વદામિ, અવિમુત્તચિત્તત્તા નો મહાપુરિસોતિ વદામિ.

‘‘કથઞ્ચ, સારિપુત્ત, વિમુત્તચિત્તો હોતિ? ઇધ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ અનુપાદાય આસવેહિ. વેદનાસુ…પે… ચિત્તે… ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં. તસ્સ ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સિનો વિહરતો ચિત્તં વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ અનુપાદાય આસવેહિ. એવં ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ વિમુત્તચિત્તો હોતિ. વિમુત્તચિત્તત્તા ખ્વાહં, સારિપુત્ત, મહાપુરિસોતિ વદામિ, અવિમુત્તચિત્તત્તા નો મહાપુરિસોતિ વદામી’’તિ – તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ.

સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગાતિ સિબ્બિની વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં, યસ્સેસા સિબ્બિની તણ્હા પહીના સમુચ્છિન્ના વૂપસન્તા પટિપસ્સદ્ધા અભબ્બુપ્પત્તિકા ઞાણગ્ગિના દડ્ઢા. સો સિબ્બિનિં તણ્હં અચ્ચગા ઉપચ્ચગા અતિક્કન્તો સમતિક્કન્તો વીતિવત્તોતિ – સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા. તેનાહ ભગવા –

‘‘સો ઉભન્તમભિઞ્ઞાય, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ, સો ઇધ સિબ્બિનિમચ્ચગા’’તિ.

સહ ગાથાપરિયોસાના યે તે બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં એકચ્છન્દા એકપયોગા એકાધિપ્પાયા એકવાસનવાસિતા, તેસં અનેકપાણસહસ્સાનં વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ. તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. સહ અરહત્તપ્પત્તા અજિનજટાવાકચીરતિદણ્ડકમણ્ડલુકેસા ચ મસ્સૂ ચ અન્તરહિતા. ભણ્ડુકાસાયવત્થવસનો સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધરો અન્વત્થપટિપત્તિયા પઞ્જલિકો ભગવન્તં નમસ્સમાનો નિસિન્નો હોતિ – ‘‘સત્થા મે ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મી’’તિ.

તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો દુતિયો.