૧૩. ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૭૪. ઝાયિં વિરજમાસીનં, [ઇચ્ચાયસ્મા ઉદયો]

કતકિચ્ચં અનાસવં;

પારગું સબ્બધમ્માનં, અત્થિ પઞ્હેન આગમં;

અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂહિ [સંબ્રૂહિ (સ્યા.)], અવિજ્જાય પભેદનં.

ઝાયિં વિરજમાસીનન્તિ. ઝાયિન્તિ ઝાયી ભગવા. પઠમેનપિ ઝાનેન ઝાયી, દુતિયેનપિ ઝાનેન ઝાયી, તતિયેનપિ ઝાનેન ઝાયી, ચતુત્થેનપિ ઝાનેન ઝાયી, સવિતક્કસવિચારેનપિ ઝાનેન ઝાયી, અવિતક્કવિચારમત્તેનપિ ઝાનેન ઝાયી, અવિતક્કઅવિચારેનપિ ઝાનેન ઝાયી, સપ્પીતિકેનપિ ઝાનેન ઝાયી, નિપ્પીતિકેનપિ ઝાનેન ઝાયી, સાતસહગતેનપિ ઝાનેન ઝાયી, ઉપેક્ખાસહગતેનપિ ઝાનેન ઝાયી, સુઞ્ઞતેનપિ ઝાનેન ઝાયી, અનિમિત્તેનપિ ઝાનેન ઝાયી, અપ્પણિહિતેનપિ ઝાનેન ઝાયી, લોકિયેનપિ ઝાનેન ઝાયી, લોકુત્તરેનપિ ઝાનેન ઝાયી ઝાનરતો એકત્તમનુયુત્તો સદત્થગરુકોતિ – ઝાયિં. વિરજન્તિ રાગો રજો, દોસો રજો, મોહો રજો, કોધો રજો, ઉપનાહો રજો…પે… સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારા રજા. તે રજા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અરજો વિરજો નિરજો રજાપગતો રજવિપ્પહીનો રજવિપ્પયુત્તો સબ્બરજવીતિવત્તો.

રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ,

રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા [પટિવિનોદિત્વા (ક.) મહાનિ. ૨૦૯] ચક્ખુમા, તસ્મા જિનો વિગતરજોતિ વુચ્ચતિ.

દોસો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, દોસસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા ચક્ખુમા, તસ્મા જિનો વિગતરજોતિ વુચ્ચતિ.

મોહો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, મોહસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા ચક્ખુમા, તસ્મા જિનો વિગતરજોતિ વુચ્ચતીતિ. –

વિરજં …પે….

આસીનન્તિ નિસિન્નો ભગવા પાસાણકે ચેતિયેતિ – આસીનો.

નગસ્સ [નગરસ્સ (ક.)] પસ્સે આસીનં, મુનિં દુક્ખસ્સ પારગું;

સાવકા પયિરુપાસન્તિ, તેવિજ્જા મચ્ચુહાયિનોતિ.

એવમ્પિ ભગવા આસીનો. અથ વા, ભગવા સબ્બોસ્સુક્કપટિપ્પસ્સદ્ધત્તા આસીનો વુત્થવાસો ચિણ્ણચરણો…પે… જાતિમરણસંસારો નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ. એવમ્પિ ભગવા આસીનોતિ – ઝાયિં વિરજમાસીનં.

ઇચ્ચાયસ્મા ઉદયોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… આયસ્માતિ પિયવચનં…પે… ઉદયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા ઉદયો.

કતકિચ્ચં અનાસવન્તિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો કિચ્ચાકિચ્ચં કરણીયાકરણીયં પહીનં ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવંકતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. તસ્મા બુદ્ધો કતકિચ્ચો.

યસ્સ ચ વિસતા [યસ્સ પરિપતા (સ્યા.) પસ્સ મહાનિ. ૨૦૨] નત્થિ, છિન્નસોતસ્સ ભિક્ખુનો;

કિચ્ચાકિચ્ચપ્પહીનસ્સ, પરિળાહો ન વિજ્જતીતિ.

કતકિચ્ચં અનાસવન્તિ. આસવાતિ ચત્તારો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો. તે આસવા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અનાસવોતિ – કતકિચ્ચં અનાસવં.

પારગું સબ્બધમ્માનન્તિ ભગવા સબ્બધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારગૂ પરિઞ્ઞાપારગૂ પહાનપારગૂ ભાવનાપારગૂ સચ્છિકિરિયાપારગૂ સમાપત્તિપારગૂ. અભિઞ્ઞાપારગૂ સબ્બધમ્માનં, પરિઞ્ઞાપારગૂ સબ્બદુક્ખાનં, પહાનપારગૂ સબ્બકિલેસાનં, ભાવનાપારગૂ ચતુન્નં મગ્ગાનં, સચ્છિકિરિયાપારગૂ નિરોધસ્સ, સમાપત્તિપારગૂ સબ્બસમાપત્તીનં. સો વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સીલસ્મિં; વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયસ્મિં સમાધિસ્મિં; વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય પઞ્ઞાય; વસિપ્પત્તો પારમિપ્પત્તો અરિયાય વિમુત્તિયા. સો પારગતો પારપ્પત્તો અન્તગતો અન્તપ્પત્તો કોટિગતો કોટિપ્પત્તો પરિયન્તગતો પરિયન્તપ્પત્તો વોસાનગતો વોસાનપ્પત્તો તાણગતો તાણપ્પત્તો લેણગતો લેણપ્પત્તો સરણગતો સરણપ્પત્તો અભયગતો અભયપ્પત્તો અચ્ચુતગતો અચ્ચુતપ્પત્તો અમતગતો અમતપ્પત્તો નિબ્બાનગતો નિબ્બાનપ્પત્તો. સો વુત્તવાસો ચિણ્ણચરણો…પે… જાતિમરણસંસારો નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – પારગું સબ્બધમ્માનં.

અત્થિ પઞ્હેન આગમન્તિ પઞ્હેન અત્થિકો આગતોમ્હિ, પઞ્હં પુચ્છિતુકામો આગતોમ્હિ, પઞ્હં સોતુકામો આગતોમ્હીતિ, એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં. અથ વા, પઞ્હત્થિકાનં પઞ્હં પુચ્છિતુકામાનં પઞ્હં સોતુકામાનં આગમનં અભિક્કમનં ઉપસઙ્કમનં પયિરુપાસનં અત્થીતિ, એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં. અથ વા, પઞ્હાગમો તુય્હં અત્થિ, ત્વમ્પિ પહુ ત્વમસિ અલમત્તો મયા પુચ્છિતં કથેતું વિસજ્જેતું, વહસ્સેતં ભારન્તિ, એવમ્પિ અત્થિ પઞ્હેન આગમં.

અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂહીતિ અઞ્ઞાવિમોક્ખો વુચ્ચતિ અરહત્તવિમોક્ખો. અરહત્તવિમોક્ખં પબ્રૂહિ આચિક્ખાહિ દેસેહિ પઞ્ઞપેહિ પટ્ઠપેહિ વિવરાહિ વિભજાહિ ઉત્તાનીકરોહિ પકાસેહીતિ – અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂહિ.

અવિજ્જાય પભેદનન્તિ અવિજ્જાય ભેદનં પભેદનં પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધં અમતં નિબ્બાનન્તિ – અવિજ્જાય પભેદનં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘ઝાયિં વિરજમાસીનં, [ઇચ્ચાયસ્મા ઉદયો]

કતકિચ્ચં અનાસવં;

પારગું સબ્બધમ્માનં, અત્થિ પઞ્હેન આગમં;

અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂહિ, અવિજ્જાય પભેદન’’ન્તિ.

૭૫. પહાનં કામચ્છન્દાનં, [ઉદયાતિ ભગવા]

દોમનસ્સાન ચૂભયં;

થિનસ્સ [થીનસ્સ (સ્યા.)] ચ પનૂદનં, કુક્કુચ્ચાનં નિવારણં.

પહાનં કામચ્છન્દાનન્તિ. છન્દોતિ યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસિનેહો કામપિપાસા કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં કામોઘો કામયોગો કામુપાદાનં કામચ્છન્દનીવરણં. પહાનં કામચ્છન્દાનન્તિ કામચ્છન્દાનં પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – પહાનં કામચ્છન્દાનં. ઉદયાતિ ભગવાતિ. ઉદયાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – ઉદયાતિ ભગવા.

દોમનસ્સાન ચૂભયન્તિ. દોમનસ્સાતિ યં ચેતસિકં અસાતં ચેતસિકં દુક્ખં ચેતોસમ્ફસ્સજં અસાતં દુક્ખં વેદયિતં, ચેતોસમ્ફસ્સજા અસાતા દુક્ખા વેદના. દોમનસ્સાન ચૂભયન્તિ કામચ્છન્દસ્સ ચ દોમનસ્સસ્સ ચ ઉભિન્નં પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – દોમનસ્સાન ચૂભયં.

થિનસ્સ ચ પનૂદનન્તિ. થિનન્તિ યા ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના લીના લીયના લીયિતત્તં થિનં થિયના [થીનં થીયના (સ્યા.)] થિયિતત્તં ચિત્તસ્સ. પનૂદનન્તિ થિનસ્સ ચ પનૂદનં પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – થિનસ્સ ચ પનૂદનં.

કુક્કુચ્ચાનં નિવારણન્તિ. કુક્કુચ્ચન્તિ હત્થકુક્કુચ્ચમ્પિ કુક્કુચ્ચં, પાદકુક્કુચ્ચમ્પિ કુક્કુચ્ચં, હત્થપાદકુક્કુચ્ચમ્પિ કુક્કુચ્ચં. અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતા…પે… અવજ્જે વજ્જસઞ્ઞિતા, વજ્જે અવજ્જસઞ્ઞિતા. યં એવરૂપં કુક્કુચ્ચં કુક્કુચ્ચાયના કુક્કુચ્ચાયિતત્તં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો, ઇદં વુચ્ચતિ કુક્કુચ્ચં. અપિ ચ, દ્વીહિ કારણેહિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો – કતત્તા ચ અકતત્તા ચ. કથં કતત્તા ચ અકતત્તા ચ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો? ‘‘કતં મે કાયદુચ્ચરિતં, અકતં મે કાયસુચરિત’’ન્તિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો. ‘‘કતં મે વચીદુચ્ચરિતં, અકતં મે વચીસુચરિત’’ન્તિ…પે… ‘‘કતં મે મનોદુચ્ચરિતં, અકતં મે મનોસુચરિત’’ન્તિ…પે… ‘‘કતો મે પાણાતિપાતો, અકતા મે પાણાતિપાતા વેરમણી’’તિ…પે… ‘‘કતં મે અદિન્નાદાનં, અકતા મે અદિન્નાદાના વેરમણી’’તિ…પે… ‘‘કતો મે કામેસુમિચ્છાચારો, અકતા મે કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી’’તિ…પે… ‘‘કતો મે મુસાવાદો, અકતા મે મુસાવાદા વેરમણી’’તિ…પે… ‘‘કતા મે પિસુણા વાચા [પિસુણવાચા (ક.)], અકતા મે પિસુણાય વાચાય વેરમણી’’તિ…પે… ‘‘કતા મે ફરુસા વાચા, અકતા મે ફરુસાય વાચાય વેરમણી’’તિ…પે… ‘‘કતો મે સમ્ફપ્પલાપો, અકતા મે સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી’’તિ…પે… ‘‘કતા મે અભિજ્ઝા, અકતા મે અનભિજ્ઝા’’તિ…પે… ‘‘કતો મે બ્યાપાદો, અકતો મે અબ્યાપાદો’’તિ…પે… ‘‘કતા મે મિચ્છાદિટ્ઠિ, અકતા મે સમ્માદિટ્ઠી’’તિ, ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો. એવં કતત્તા ચ અકતત્તા ચ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો.

અથ વા, ‘‘સીલેસુમ્હિ અપરિપૂરકારી’’તિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો; ‘‘ઇન્દ્રિયેસુમ્હિ અગુત્તદ્વારો’’તિ…પે… ‘‘ભોજને અમત્તઞ્ઞુમ્હી’’તિ… ‘‘જાગરિયં અનનુયુત્તોમ્હી’’તિ… ‘‘ન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતોમ્હી’’તિ… ‘‘અભાવિતા મે ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ, ચત્તારો સમ્મપ્પધાનાતિ ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ, પઞ્ચ બલાનીતિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ… ‘‘દુક્ખં મે અપરિઞ્ઞાતં, સમુદયો મે અપ્પહીનો, મગ્ગો મે અભાવિતો, નિરોધો મે અસચ્છિકતો’’તિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખો.

કુક્કુચ્ચાનં નિવારણન્તિ કુક્કુચ્ચાનં આવરણં નીવરણં પહાનં ઉપસમં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – કુક્કુચ્ચાનં નિવારણં. તેનાહ ભગવા –

‘‘પહાનં કામચ્છન્દાનં, [ઉદયાતિ ભગવા]

દોમનસ્સાન ચૂભયં;

થિનસ્સ ચ પનૂદનં, કુક્કુચ્ચાનં નિવારણ’’ન્તિ.

૭૬. ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધં, ધમ્મતક્કપુરેજવં;

અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમિ, અવિજ્જાય પભેદનં.

ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધન્તિ. ઉપેક્ખાતિ યા ચતુત્થે ઝાને ઉપેક્ખા ઉપેક્ખના અજ્ઝુપેક્ખના ચિત્તસમતા [ચિત્તસમથો (સ્યા.) મહાનિ. ૨૦૭] ચિત્તપ્પસ્સદ્ધતા મજ્ઝત્તતા ચિત્તસ્સ. સતીતિ યા ચતુત્થે ઝાને ઉપેક્ખં આરબ્ભ સતિ અનુસ્સતિ…પે… સમ્માસતિ. ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધન્તિ ચતુત્થે ઝાને ઉપેક્ખા ચ સતિ ચ સુદ્ધા હોન્તિ વિસુદ્ધા સંસુદ્ધા પરિસુદ્ધા પરિયોદાતા અનઙ્ગણા વિગતૂપક્કિલેસા મુદુભૂતા કમ્મનિયા ઠિતા આનેઞ્જપ્પત્તાતિ – ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધં.

ધમ્મતક્કપુરેજવન્તિ ધમ્મતક્કો વુચ્ચતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. સો આદિતો હોતિ, પુરતો હોતિ, પુબ્બઙ્ગમો હોતિ અઞ્ઞાવિમોક્ખસ્સાતિ, એવમ્પિ ધમ્મતક્કપુરેજવં. અથ વા, ધમ્મતક્કો વુચ્ચતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સા આદિતો હોતિ, પુરતો હોતિ, પુબ્બઙ્ગમો હોતિ અઞ્ઞાવિમોક્ખસ્સાતિ, એવમ્પિ ધમ્મતક્કપુરેજવં. અથ વા, ધમ્મતક્કો વુચ્ચતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં પુબ્બભાગવિપસ્સના. સા આદિતો હોતિ, પુરતો હોતિ, પુબ્બઙ્ગમો હોતિ અઞ્ઞાવિમોક્ખસ્સાતિ – એવમ્પિ ધમ્મતક્કપુરેજવં.

અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમીતિ અઞ્ઞાવિમોક્ખો વુચ્ચતિ અરહત્તવિમોક્ખો. અરહત્તવિમોક્ખં પબ્રૂમિ આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ પકાસેમીતિ – અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમિ.

અવિજ્જાય પભેદનન્તિ. અવિજ્જાતિ દુક્ખે અઞ્ઞાણં…પે… અવિજ્જા મોહો અકુસલમૂલં. પભેદનન્તિ અવિજ્જાય પભેદનં પહાનં વૂપસમં પટિનિસ્સગ્ગં પટિપ્પસ્સદ્ધિં અમતં નિબ્બાનન્તિ – અવિજ્જાય પભેદનં. તેનાહ ભગવા –

‘‘ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધં, ધમ્મતક્કપુરેજવં;

અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમિ, અવિજ્જાય પભેદન’’ન્તિ.

૭૭. કિંસુ સંયોજનો લોકો, કિંસુ તસ્સ વિચારણં;

કિસ્સસ્સ વિપ્પહાનેન, નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતિ.

કિંસુ સંયોજનો લોકોતિ લોકસ્સ સંયોજનં લગ્ગનં બન્ધનં ઉપક્કિલેસો. કેન લોકો યુત્તો પયુત્તો આયુત્તો સમાયુત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધોતિ – કિંસુ સંયોજનો લોકો.

કિંસુ તસ્સ વિચારણન્તિ કિંસુ તસ્સ ચારણં વિચારણં પટિવિચારણં. કેન લોકો ચરતિ વિચરતિ પટિવિચરતીતિ – કિંસુ તસ્સ વિચારણં. કિસ્સસ્સ વિપ્પહાનેન નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતીતિ કિસ્સસ્સ વિપ્પહાનેન વૂપસમેન પટિનિસ્સગ્ગેન પટિપ્પસ્સદ્ધિયા નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતિ પવુચ્ચતિ કથીયતિ ભણીયતિ દીપીયતિ વોહરીયતીતિ – કિસ્સસ્સ વિપ્પહાનેન નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘કિંસુ સંયોજનો લોકો, કિંસુ તસ્સ વિચારણં;

કિસ્સસ્સ વિપ્પહાનેન, નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ.

૭૮. નન્દિસંયોજનો લોકો, વિતક્કસ્સ વિચારણા;

તણ્હાય વિપ્પહાનેન, નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતિ.

નન્દિસંયોજનો લોકોતિ નન્દી વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં, અયં વુચ્ચતિ નન્દી. યા નન્દી લોકસ્સ સંયોજનં લગ્ગનં બન્ધનં ઉપક્કિલેસો, ઇમાય નન્દિયા લોકો યુત્તો પયુત્તો આયુત્તો સમાયુત્તો લગ્ગો લગ્ગિતો પલિબુદ્ધોતિ – નન્દિસંયોજનો લોકો.

વિતક્કસ્સ વિચારણાતિ. વિતક્કાતિ નવ વિતક્કા – કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કો, ઞાતિવિતક્કો જનપદવિતક્કો, અમરાવિતક્કો, પરાનુદયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો, લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો, અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો. ઇમે વુચ્ચન્તિ નવ વિતક્કા. ઇમે નવ વિતક્કા લોકસ્સ ચારણા વિચારણા પટિવિચારણા. ઇમેહિ નવહિ વિતક્કેહિ લોકો ચરતિ વિચરતિ પટિવિચરતીતિ – વિતક્કસ્સ વિચારણા.

તણ્હાય વિપ્પહાનેન નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતીતિ. તણ્હાતિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હા. તણ્હાય વિપ્પહાનેન નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતીતિ તણ્હાય વિપ્પહાનેન વૂપસમેન પટિનિસ્સગ્ગેન પટિપ્પસ્સદ્ધિયા નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતિ પવુચ્ચતિ કથીયતિ ભણીયતિ દીપીયતિ વોહરીયતીતિ – તણ્હાય વિપ્પહાનેન નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘નન્દિસંયોજનો લોકો, વિતક્કસ્સ વિચારણા;

તણ્હાય વિપ્પહાનેન, નિબ્બાનં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ.

૭૯. કથં સતસ્સ ચરતો, વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતિ;

ભગવન્તં પુટ્ઠુમાગમા, તં સુણોમ વચો તવ.

કથં સતસ્સ ચરતોતિ કથં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ ચરતો વિહરતો ઇરિયતો વત્તયતો પાલયતો યપયતો યાપયતોતિ – કથં સતસ્સ ચરતો.

વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતીતિ વિઞ્ઞાણં નિરુજ્ઝતિ વૂપસમ્મતિ અત્થં ગચ્છતિ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ – વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતિ.

ભગવન્તં પુટ્ઠુમાગમાતિ બુદ્ધં ભગવન્તં પુટ્ઠું પુચ્છિતું યાચિતું અજ્ઝેસિતું પસાદેતું આગમ્હા આગતમ્હા ઉપાગતમ્હા સમ્પત્તમ્હા, ‘‘તયા સદ્ધિં સમાગતમ્હા’’તિ – ભગવન્તં પુટ્ઠુમાગમા.

તં સુણોમ વચો તવાતિ. તન્તિ તુય્હં વચનં બ્યપ્પથં દેસનં અનુસાસનં અનુસિટ્ઠં સુણોમ ઉગ્ગણ્હામ ધારેમ ઉપધારેમ ઉપલક્ખેમાતિ – તં સુણોમ વચો તવ. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘કથં સતસ્સ ચરતો, વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતિ;

ભગવન્તં પુટ્ઠુમાગમા, તં સુણોમ વચો તવા’’તિ.

૮૦. અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, વેદનં નાભિનન્દતો;

એવં સતસ્સ ચરતો, વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતિ.

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ વેદનં નાભિનન્દતોતિ અજ્ઝત્તં વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ [ન અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ (સ્યા.)], અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ; બહિદ્ધા વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ; અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. અજ્ઝત્તં સમુદયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી [ઇદં પદં નત્થિ સ્યા. પોત્થકે] વિહરન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ; અજ્ઝત્તં વયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો…પે… અજ્ઝત્તં સમુદયવયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો…પે… બહિદ્ધા સમુદયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ; બહિદ્ધા વયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો…પે… બહિદ્ધા સમુદયવયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા સમુદયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા વયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો…પે… અજ્ઝત્તબહિદ્ધા સમુદયવયધમ્માનુપસ્સી વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. ઇમેહિ દ્વાદસહિ આકારેહિ વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો…પે… અનભાવં ગમેતિ.

અથ વા, વેદનં અનિચ્ચતો પસ્સન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. વેદનં દુક્ખતો રોગતો ગણ્ડતો સલ્લતો અઘતો આબાધતો…પે… નિસ્સરણતો પસ્સન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. ઇમેહિ ચત્તાલીસાય [દ્વાચત્તાળીસાય (સ્યા.)] આકારેહિ વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો વેદનં નાભિનન્દતિ નાભિવદતિ ન અજ્ઝોસેતિ, અભિનન્દનં અભિવદનં અજ્ઝોસાનં ગાહં પરામાસં અભિનિવેસં પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ – અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ વેદનં નાભિનન્દતો.

એવં સતસ્સ ચરતોતિ એવં સતસ્સ સમ્પજાનસ્સ ચરતો વિહરતો ઇરિયતો વત્તયતો પાલયતો યપયતો યાપયતોતિ – એવં સતસ્સ ચરતો.

વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતીતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણં અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણં નિરુજ્ઝતિ વૂપસમ્મતિ અત્થં ગચ્છતિ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ – વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતી. તેનાહ ભગવા –

‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, વેદનં નાભિનન્દતો;

એવં સતસ્સ ચરતો, વિઞ્ઞાણં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ.

સહ ગાથાપરિયોસાના…પે… સત્થા મે, ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મીતિ.

ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો તેરસમો.