૧૪. પોસાલમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો

૮૧. યો અતીતં આદિસતિ, [ઇચ્ચાયસ્મા પોસાલો]

અનેજો છિન્નસંસયો;

પારગું [પારગૂ (સ્યા. ક.)] સબ્બધમ્માનં, અત્થિ પઞ્હેન આગમં.

યો અતીતં આદિસતીતિ. યોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ. અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, બલેસુ ચ વસીભાવં. અતીતં આદિસતીતિ ભગવા અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અતીતમ્પિ આદિસતિ, અનાગતમ્પિ આદિસતિ, પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ આદિસતિ.

કથં ભગવા અત્તનો અતીતં આદિસતિ? ભગવા અત્તનો અતીતં એકમ્પિ જાતિં આદિસતિ, દ્વેપિ જાતિયો આદિસતિ, તિસ્સોપિ જાતિયો આદિસતિ, ચતસ્સોપિ જાતિયો આદિસતિ, પઞ્ચપિ જાતિયો આદિસતિ, દસપિ જાતિયો આદિસતિ, વીસમ્પિ જાતિયો આદિસતિ, તિંસમ્પિ જાતિયો આદિસતિ, ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો આદિસતિ, પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો આદિસતિ, જાતિસતમ્પિ…પે… જાતિસહસ્સમ્પિ… જાતિસતસહસ્સમ્પિ… અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે… અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે… અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે આદિસતિ – ‘‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં આદિસતિ. એવં ભગવા અત્તનો અતીતં આદિસતિ.

કથં ભગવા પરેસં અતીતં આદિસતિ? ભગવા પરેસં અતીતં એકમ્પિ જાતિં આદિસતિ, દ્વેપિ જાતિયો આદિસતિ…પે… અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે આદિસતિ – ‘‘અમુત્રાસિ એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિ; તત્રાપાસિ એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં આદિસતિ. એવં ભગવા પરેસં અતીતં આદિસતિ.

ભગવા પઞ્ચ જાતકસતાનિ ભાસન્તો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અતીતં આદિસતિ, મહાપદાનિયસુત્તન્તં [મહાધનિયસુત્તં (સ્યા.)] ભાસન્તો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અતીતં આદિસતિ, મહાસુદસ્સનિયસુત્તન્તં ભાસન્તો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અતીતં આદિસતિ, મહાગોવિન્દિયસુત્તન્તં ભાસન્તો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અતીતં આદિસતિ, મઘદેવિયસુત્તન્તં ભાસન્તો અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અતીતં આદિસતિ.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘અતીતં ખો, ચુન્દ, અદ્ધાનં આરબ્ભ તથાગતસ્સ સતાનુસારિઞાણં [સતાનુસ્સરિયઞાણં (ક.) પસ્સ દી. નિ. ૩.૧૮૭] હોતિ. સો યાવતકં આકઙ્ખતિ તાવતકં અનુસ્સરતિ. અનાગતઞ્ચ ખો, ચુન્દ…પે… પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ ખો, ચુન્દ, અદ્ધાનં આરબ્ભ તથાગતસ્સ બોધિજં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ – ‘અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ.

ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણં [ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણં (ક.) અટ્ઠકથા ઓલોકેતબ્બા] તથાગતસ્સ તથાગતબલં, સત્તાનં આસયાનુસયઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં, યમકપાટિહીરે ઞાણં [યમકપાટિહિરિયઞાણં (સ્યા.)] તથાગતસ્સ તથાગતબલં, મહાકરુણાસમાપત્તિયા ઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં, સબ્બઞ્ઞુતઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં, અનાવરણઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં, સબ્બત્થ અસઙ્ગમપ્પટિહતમનાવરણઞાણં તથાગતસ્સ તથાગતબલં. એવં ભગવા અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અતીતમ્પિ આદિસતિ અનાગતમ્પિ આદિસતિ પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ આદિસતિ આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ પકાસેતીતિ – યો અતીતં આદિસતિ.

ઇચ્ચાયસ્મા પોસાલોતિ. ઇચ્ચાતિ પદસન્ધિ…પે… આયસ્માતિ પિયવચનં…પે… પોસાલોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ નામં…પે… અભિલાપોતિ – ઇચ્ચાયસ્મા પોસાલો.

અનેજો છિન્નસંસયોતિ એજા વુચ્ચતિ તણ્હા. યો રાગો સારાગો…પે… અભિજ્ઝા લોભો અકુસલમૂલં. સા એજા તણ્હા બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. તસ્મા બુદ્ધો અનેજો. એજાય પહીનત્તા અનેજો. ભગવા લાભેપિ ન ઇઞ્જતિ…પે… દુક્ખેપિ ન ઇઞ્જતિ ન ચલતિ ન વેધતિ નપ્પવેધતિ ન સમ્પવેધતીતિ અનેજો. છિન્નસંસયોતિ સંસયો વુચ્ચતિ વિચિકિચ્છા. દુક્ખે કઙ્ખા…પે… છમ્ભિતત્તં ચિત્તસ્સ મનોવિલેખો. સો સંસયો બુદ્ધસ્સ ભગવતો પહીનો છિન્નો ઉચ્છિન્નો સમુચ્છિન્નો વૂપસન્તો પટિનિસ્સગ્ગો પટિપ્પસ્સદ્ધો અભબ્બુપ્પત્તિકો ઞાણગ્ગિના દડ્ઢો. તસ્મા બુદ્ધો છિન્નસંસયોતિ – અનેજો છિન્નસંસયો.

પારગું સબ્બધમ્માનન્તિ ભગવા સબ્બધમ્માનં અભિઞ્ઞાપારગૂ પરિઞ્ઞાપારગૂ પહાનપારગૂ ભાવનાપારગૂ સચ્છિકિરિયાપારગૂ સમાપત્તિપારગૂ અભિઞ્ઞાપારગૂ સબ્બધમ્માનં…પે… જાતિમરણસંસારો નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – પારગૂ સબ્બધમ્માનં.

અત્થિ પઞ્હેન આગમન્તિ પઞ્હેન અત્થિકો આગતોમ્હિ…પે… ‘‘વહસ્સેતં ભાર’’ન્તિ – અત્થિ પઞ્હેન આગમં. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘યો અતીતં આદિસતિ, [ઇચ્ચાયસ્મા પોસાલો]

અનેજો છિન્નસંસયો;

પારગું સબ્બધમ્માનં, અત્થિ પઞ્હેન આગમ’’ન્તિ.

૮૨. વિભૂતરૂપસઞ્ઞિસ્સ, સબ્બકાયપ્પહાયિનો;

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતો;

ઞાણં સક્કાનુપુચ્છામિ, કથં નેય્યો તથાવિધો.

વિભૂતરૂપસઞ્ઞિસ્સાતિ કતમા રૂપસઞ્ઞા? રૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નસ્સ વા ઉપપન્નસ્સ વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારિસ્સ વા સઞ્ઞા સઞ્જાનના સઞ્જાનિતત્તં – અયં રૂપસઞ્ઞા. વિભૂતરૂપસઞ્ઞિસ્સાતિ ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો પટિલદ્ધસ્સ [લાભિસ્સ (સ્યા.)] રૂપસઞ્ઞા વિભૂતા હોન્તિ વિગતા અતિક્કન્તા સમતિક્કન્તા વીતિવત્તાતિ – વિભૂતરૂપસઞ્ઞિસ્સ.

સબ્બકાયપ્પહાયિનોતિ સબ્બો તસ્સ પટિસન્ધિકો રૂપકાયો પહીનો, તદઙ્ગસમતિક્કમા વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન પહીનો તસ્સ રૂપકાયોતિ – સબ્બકાયપ્પહાયિનો.

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતોતિ. નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ. કિંકારણા? નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ. યં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તિં સતો સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં અભાવેતિ, વિભાવેતિ, અન્તરધાપેતિ, ‘‘નત્થિ કિઞ્ચી’’તિ પસ્સતિ – તંકારણા નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તીતિ – અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતો.

ઞાણં સક્કાનુપુચ્છામીતિ. સક્કાતિ – સક્કો. ભગવા સક્યકુલા પબ્બજિતોતિપિ સક્કો …પે… પહીનભયભેરવો વિગતલોમહંસોતિપિ સક્કો. ઞાણં સક્કાનુપુચ્છામીતિ તસ્સ ઞાણં પુચ્છામિ, પઞ્ઞં પુચ્છામિ, સમ્બુદ્ધં પુચ્છામિ. ‘‘કીદિસં કિંસણ્ઠિતં કિંપકારં કિંપટિભાગં ઞાણં ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ – ઞાણં સક્કાનુપુચ્છામિ.

કથં નેય્યો તથાવિધોતિ કથં સો નેતબ્બો વિનેતબ્બો અનુનેતબ્બો પઞ્ઞપેતબ્બો નિજ્ઝાપેતબ્બો પેક્ખેતબ્બો પસાદેતબ્બો? કથં તેન [કથમસ્સ (સ્યા.)] ઉત્તરિ ઞાણં ઉપ્પાદેતબ્બં? તથાવિધોતિ તથાવિધો તાદિસો તસ્સણ્ઠિતો તપ્પકારો તપ્પટિભાગો યો સો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિલાભીતિ – કથં નેય્યો તથાવિધો. તેનાહ સો બ્રાહ્મણો –

‘‘વિભૂતરૂપસઞ્ઞિસ્સ, સબ્બકાયપ્પહાયિનો;

અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચ, નત્થિ કિઞ્ચીતિ પસ્સતો;

ઞાણં સક્કાનુપુચ્છામિ, કથં નેય્યો તથાવિધો’’તિ.

૮૩. વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સબ્બા, [પોસાલાતિ ભગવા]

અભિજાનં તથાગતો;

તિટ્ઠન્તમેનં જાનાતિ, ધિમુત્તં તપ્પરાયણં;

વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સબ્બાતિ ભગવા અભિસઙ્ખારવસેન ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો જાનાતિ, પટિસન્ધિવસેન સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો જાનાતિ. કથં ભગવા અભિસઙ્ખારવસેન ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો જાનાતિ? વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘રૂપુપયં [રૂપૂપાયં (સ્યા. ક.) પસ્સ સં. નિ. ૩.૫૩] વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય [તિટ્ઠતિ (સ્યા. ક.)], રૂપારમ્મણં રૂપપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્ય. વેદનુપયં વા, ભિક્ખવે…પે… સઞ્ઞુપયં વા, ભિક્ખવે…પે… સઙ્ખારુપયં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠેય્ય, સઙ્ખારારમ્મણં સઙ્ખારપ્પતિટ્ઠં નન્દૂપસેચનં વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્યા’’તિ. એવં ભગવા અભિસઙ્ખારવસેન ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો જાનાતિ.

કથં ભગવા પટિસન્ધિવસેન સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો જાનાતિ? વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો – સેય્યથાપિ મનુસ્સા એકચ્ચે ચ દેવા એકચ્ચે ચ વિનિપાતિકા. અયં પઠમા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા નાનત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા બ્રહ્મકાયિકા પઠમાભિનિબ્બત્તા. અયં દુતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા એકત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા આભસ્સરા. અયં તતિયા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા એકત્તકાયા એકત્તસઞ્ઞિનો, સેય્યથાપિ દેવા સુભકિણ્હા. અયં ચતુત્થી [ચતુત્થા (સ્યા.) પસ્સ અ. નિ. ૭.૪૪] વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા, અનન્તો આકાસોતિ આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગા. અયં પઞ્ચમી [પઞ્ચમા (સ્યા.)] વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ, અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનૂપગા. અયં છટ્ઠી [છટ્ઠો (સ્યા.)] વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ, નત્થિ કિઞ્ચીતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગા. અયં સત્તમી [સત્તમા (સ્યા.)] વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિ’’. એવં ભગવા પટિસન્ધિવસેન સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો જાનાતીતિ – વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સબ્બા.

પોસાલાતિ ભગવાતિ. પોસાલાતિ ભગવા તં બ્રાહ્મણં નામેન આલપતિ. ભગવાતિ ગારવાધિવચનમેતં…પે… સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ, યદિદં ભગવાતિ – પોસાલાતિ ભગવા.

અભિજાનં તથાગતોતિ. અભિજાનન્તિ અભિજાનન્તો વિજાનન્તો પટિવિજાનન્તો પટિવિજ્ઝન્તો તથાગતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘અતીતં ચેપિ ખો, ચુન્દ, હોતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, ન તં તથાગતો બ્યાકરોતિ. અતીતં ચેપિ, ચુન્દ, હોતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, તમ્પિ તથાગતો ન બ્યાકરોતિ. અતીતં ચેપિ ખો, ચુન્દ, હોતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસઞ્હિતં, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સેવ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાય. અનાગતં ચેપિ, ચુન્દ, હોતિ…પે… પચ્ચુપ્પન્નં ચેપિ, ચુન્દ, હોતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, ન તં તથાગતો બ્યાકરોતિ. પચ્ચુપ્પન્નં ચેપિ, ચુન્દ, હોતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસઞ્હિતં, તમ્પિ તથાગતો ન બ્યાકરોતિ. પચ્ચુપ્પન્નં ચેપિ, ચુન્દ, હોતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસઞ્હિતં, તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાય. ઇતિ ખો, ચુન્દ, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ તથાગતો કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી. તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘યં ખો, ચુન્દ, સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, સબ્બં તં તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધં. તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ, ચુન્દ, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, યં એતસ્મિં અન્તરે ભાસતિ લપતિ નિદ્દિસતિ સબ્બં તં તથેવ હોતિ નો અઞ્ઞથા. તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. યથાવાદી, ચુન્દ, તથાગતો તથાકારી; યથાકારી તથાવાદી. ઇતિ યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી. તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતિ. સદેવકે, ચુન્દ, લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુદસો વસવત્તી. તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ – અભિજાનં તથાગતો.

તિટ્ઠન્તમેનં જાનાતીતિ ભગવા ઇધત્થઞ્ઞેવ [ઇધટ્ઠઞ્ઞેવ (સ્યા.)] જાનાતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેન – ‘‘અયં પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જિસ્સતી’’તિ. ભગવા ઇધત્થઞ્ઞેવ જાનાતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેન – ‘‘અયં પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તિરચ્છાનયોનિં ઉપપજ્જિસ્સતી’’તિ. ભગવા ઇધત્થઞ્ઞેવ જાનાતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેન – ‘‘અયં પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પેત્તિવિસયં ઉપપજ્જિસ્સતી’’તિ. ભગવા ઇધત્થઞ્ઞેવ જાનાતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેન – ‘‘અયં પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. ભગવા ઇધત્થઞ્ઞેવ જાનાતિ કમ્માભિસઙ્ખારવસેન – ‘‘અયં પુગ્ગલો સુપ્પટિપન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સતી’’તિ.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘ઇધ પનાહં, સારિપુત્ત, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘તથાયં પુગ્ગલો પટિપન્નો, તથા ચ ઇરિયતિ, તઞ્ચ મગ્ગં સમારૂળ્હો, યથા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જિસ્સતી’તિ.

‘‘ઇધ પનાહં, સારિપુત્ત, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘તથાયં પુગ્ગલો પટિપન્નો તથા ચ ઇરિયતિ તઞ્ચ મગ્ગં સમારૂળ્હો, યથા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તિરચ્છાનયોનિં ઉપપજ્જિસ્સતી’તિ.

‘‘ઇધ પનાહં, સારિપુત્ત, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘તથાયં પુગ્ગલો પટિપન્નો તથા ચ ઇરિયતિ તઞ્ચ મગ્ગં સમારૂળ્હો, યથા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પેત્તિવિસયં ઉપપજ્જિસ્સતી’તિ.

‘‘ઇધ પનાહં, સારિપુત્ત, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘તથાયં પુગ્ગલો પટિપન્નો તથા ચ ઇરિયતિ તઞ્ચ મગ્ગં સમારૂળ્હો, યથા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનુસ્સેસુ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’તિ.

‘‘ઇધ પનાહં, સારિપુત્ત, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘તથાયં પુગ્ગલો પટિપન્નો તથા ચ ઇરિયતિ તઞ્ચ મગ્ગં સમારૂળ્હો, યથા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સતી’તિ.

‘‘ઇધ પનાહં, સારિપુત્ત, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘તથાયં પુગ્ગલો પટિપન્નો તથા ચ ઇરિયતિ તઞ્ચ મગ્ગં સમારૂળ્હો, યથા આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’’તિ – તિટ્ઠન્તમેનં જાનાતિ.

ધિમુત્તં તપ્પરાયણન્તિ. ધિમુત્તન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં. ધિમુત્તન્તિ વિમોક્ખેન ધિમુત્તં તત્રાધિમુત્તં તદધિમુત્તં તદાધિપતેય્યં. અથ વા, ભગવા જાનાતિ – ‘‘અયં પુગ્ગલો રૂપાધિમુત્તો સદ્દાધિમુત્તો ગન્ધાધિમુત્તો રસાધિમુત્તો ફોટ્ઠબ્બાધિમુત્તો કુલાધિમુત્તો ગણાધિમુત્તો આવાસાધિમુત્તો લાભાધિમુત્તો યસાધિમુત્તો પસંસાધિમુત્તો સુખાધિમુત્તો ચીવરાધિમુત્તો પિણ્ડપાતાધિમુત્તો સેનાસનાધિમુત્તો ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાધિમુત્તો સુત્તન્તાધિમુત્તો વિનયાધિમુત્તો અભિધમ્માધિમુત્તો આરઞ્ઞકઙ્ગાધિમુત્તો પિણ્ડપાતિકઙ્ગાધિમુત્તો પંસુકૂલિકઙ્ગાધિમુત્તો તેચીવરિકઙ્ગાધિમુત્તો સપદાનચારિકઙ્ગાધિમુત્તો ખલુપચ્છાભત્તિકઙ્ગાધિમુત્તો નેસજ્જિકઙ્ગાધિમુત્તો યથાસન્થતિકઙ્ગાધિમુત્તો પઠમજ્ઝાનાધિમુત્તો દુતિયજ્ઝાનાધિમુત્તો તતિયજ્ઝાનાધિમુત્તો ચતુત્થજ્ઝાનાધિમુત્તોઆકાસાનઞ્ચાયતનસમાપત્તાધિમુત્તો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસમાપત્તાધિમુત્તો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તાધિમુત્તો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તાધિમુત્તો’’તિધિમુત્તં.

તપ્પરાયણન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમયં તપ્પરાયણં કમ્મપરાયણં વિપાકપરાયણં કમ્મગરુકં પટિસન્ધિગરુકં. અથ વા, ભગવા જાનાતિ – ‘‘અયં પુગ્ગલો રૂપપરાયણો…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિપરાયણો’’તિ – ધિમુત્તં તપ્પરાયણં. તેનાહ ભગવા –

‘‘વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો સબ્બા, [પોસાલાતિ ભગવા]

અભિજાનં તથાગતો;

તિટ્ઠન્તમેનં જાનાતિ, ધિમુત્તં તપ્પરાયણ’’ન્તિ.

૮૪. આકિઞ્ચઞ્ઞાસમ્ભવં ઞત્વા, નન્દિસંયોજનં ઇતિ;

એવમેતં અભિઞ્ઞાય, તતો તત્થ વિપસ્સતિ;

એતં ઞાણં તથં તસ્સ, બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતો.

આકિઞ્ચઞ્ઞાસમ્ભવં ઞત્વાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાસમ્ભવોતિ વુચ્ચતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસંવત્તનિકો કમ્માભિસઙ્ખારો. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસંવત્તનિકં કમ્માભિસઙ્ખારં આકિઞ્ચઞ્ઞાસમ્ભવોતિ ઞત્વા, લગ્ગનન્તિ ઞત્વા, બન્ધનન્તિ ઞત્વા, પલિબોધોતિ ઞત્વા જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – આકિઞ્ચઞ્ઞાસમ્ભવં ઞત્વા.

નન્દિસંયોજનં ઇતીતિ નન્દિસંયોજનં વુચ્ચતિ અરૂપરાગો. અરૂપરાગેન તં કમ્મં લગ્ગં લગ્ગિતં પલિબુદ્ધં અરૂપરાગં નન્દિસંયોજનન્તિ ઞત્વા, લગ્ગનન્તિ ઞત્વા, બન્ધનન્તિ ઞત્વા, પલિબોધોતિ ઞત્વા જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા. ઇતીતિ પદસન્ધિ પદસંસગ્ગો પદપારિપૂરી અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતાપેતં ઇતીતિ – નન્દિસંયોજનં ઇતિ.

એવમેતં અભિઞ્ઞાયાતિ એવં એતં અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વાતિ – એવમેતં અભિઞ્ઞાય.

તતો તત્થ વિપસ્સતીતિ. તત્થાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા તત્થ જાતે ચિત્તચેતસિકે ધમ્મે અનિચ્ચતો વિપસ્સતિ, દુક્ખતો વિપસ્સતિ, રોગતો…પે… નિસ્સરણતો વિપસ્સતિ દક્ખતિ ઓલોકેતિ નિજ્ઝાયતિ ઉપપરિક્ખતીતિ – તતો તત્થ વિપસ્સતિ.

એતં ઞાણં તથં તસ્સાતિ એતં ઞાણં તચ્છં ભૂતં યાથાવં અવિપરીતં તસ્સાતિ – એતં ઞાણં તથં તસ્સ.

બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતોતિ. બ્રાહ્મણોતિ સત્તન્નં ધમ્માનં બાહિતત્તા બ્રાહ્મણો…પે… અસિતો તાદિ પવુચ્ચતે સ બ્રહ્માતિ. બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણં ઉપાદાય સત્ત સેક્ખા અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય વસન્તિ સંવસન્તિ આવસન્તિ પરિવસન્તિ; અરહા વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો; સો વુત્થવાસો ચિણ્ણચરણો…પે… જાતિમરણસંસારો; નત્થિ તસ્સ પુનબ્ભવોતિ – બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતો. તેનાહ ભગવા –

‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાસમ્ભવં ઞત્વા, નન્દિસંયોજનં ઇતિ;

એવમેતં અભિઞ્ઞાય, તતો તત્થ વિપસ્સતિ;

એતં ઞાણં તથં તસ્સ, બ્રાહ્મણસ્સ વુસીમતો’’તિ.

સહ ગાથાપરિયોસાના…પે… સત્થા મે, ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મીતિ.

પોસાલમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ચુદ્દસમો.