૭. કુમ્ભવગ્ગો

૧. કુમ્ભઙ્ગપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘કુમ્ભસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, કુમ્ભો સમ્પુણ્ણો ન સણતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન આગમે અધિગમે પરિયત્તિયં સામઞ્ઞે પારમિં પત્વા ન સણિતબ્બં, ન તેન માનો કરણીયો, ન દબ્બો [દપ્પો (સી.)] દસ્સેતબ્બો, નિહતમાનેન નિહતદબ્બેન ભવિતબ્બં, ઉજુકેન અમુખરેન અવિકત્થિના. ઇદં, મહારાજ, કુમ્ભસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સુત્તનિપાતે –

‘‘‘યદૂનકં તં સણતિ, યં પૂરં સન્તમેવ તં;

અડ્ઢકુમ્ભૂપમો [રિત્તકુમ્ભૂપમો (સી.)] બાલો, રહદો પૂરોવ પણ્ડિતો’’’તિ.

કુમ્ભઙ્ગપઞ્હો પઠમો.

૨. કાળાયસઙ્ગપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘કાળાયસસ્સ [કાળહંસસ્સ (ક.)] દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, કાળાયસો સુપીતો [સુથિતો (ક.)] વમતિ [વહતિ (સ્યા. ક.)], એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિનો યોગાવચરસ્સ માનસં યોનિસો મનસિકારેન [યોનિસો મનસિકારે (સી. સ્યા. ક.)] અપીતં વમતિ. ઇદં, મહારાજ, કાળાયસસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, કાળાયસો સકિં પીતં ઉદકં ન વમતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન યો સકિં ઉપ્પન્નો પસાદો, ન પુન સો વમિતબ્બો ‘ઉળારો સો ભગવા સમ્માસમ્બુદ્ધો, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’તિ. ‘રૂપં અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા, સઞ્ઞા અનિચ્ચા, સઙ્ખારા અનિચ્ચા, વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ યં સકિં ઉપ્પન્નં ઞાણં, ન પુન તં વમિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, કાળાયસસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન –

‘‘‘દસ્સનમ્હિ પરિસોધિતો [પરિસોધિકે (સી. ક.)] નરો, અરિયધમ્મે નિયતો વિસેસગૂ;

નપ્પવેધતિ અનેકભાગસો, સબ્બસો ચ મુખભાવમેવ સો’’’તિ.

કાળાયસઙ્ગપઞ્હો દુતિયો.

૩. છત્તઙ્ગપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘છત્તસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, છત્તં ઉપરિ મુદ્ધનિ ચરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કિલેસાનં ઉપરિ મુદ્ધનિ ચરેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, છત્તસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, છત્તં મુદ્ધનુપત્થમ્ભં હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન યોનિસો મનસિકારુપત્થમ્ભેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, છત્તસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, છત્તં વાતાતપમેઘવુટ્ઠિયો પટિહનતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન નાનાવિધદિટ્ઠિપુથુસમણબ્રાહ્મણાનં [મહાવાત (ક.)] મતવાતતિવિધગ્ગિસન્તાપકિલેસવુટ્ઠિયો પટિહન્તબ્બા. ઇદં, મહારાજ, છત્તસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘યથાપિ છત્તં વિપુલં, અચ્છિદ્દં થિરસંહિતં;

વાતાતપં નિવારેતિ, મહતી મેઘવુટ્ઠિયો.

‘‘‘તથેવ બુદ્ધપુત્તોપિ, સીલછત્તધરો સુચિ;

કિલેસવુટ્ઠિં વારેતિ, સન્તાપતિવિધગ્ગયો’’’તિ.

છત્તઙ્ગપઞ્હો તતિયો.

૪. ખેત્તઙ્ગપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ખેત્તસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ખેત્તં માતિકાસમ્પન્નં હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સુચરિતવત્તપ્પટિવત્તમાતિકાસમ્પન્નેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ખેત્તસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ખેત્તં મરિયાદાસમ્પન્નં હોતિ, તાય ચ મરિયાદાય ઉદકં રક્ખિત્વા ધઞ્ઞં પરિપાચેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સીલહિરિમરિયાદાસમ્પન્નેન ભવિતબ્બં, તાય ચ સીલહિરિમરિયાદાય સામઞ્ઞં રક્ખિત્વા ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ ગહેતબ્બાનિ. ઇદં, મહારાજ, ખેત્તસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ખેત્તં ઉટ્ઠાનસમ્પન્નં હોતિ, કસ્સકસ્સ હાસજનકં અપ્પમ્પિ બીજં વુત્તં બહુ હોતિ, બહુ વુત્તં બહુતરં હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઉટ્ઠાનસમ્પન્નેન વિપુલફલદાયિના ભવિતબ્બં, દાયકાનં હાસજનકેન ભવિતબ્બં, યથા અપ્પં દિન્નં બહુ હોતિ, બહુ દિન્નં બહુતરં હોતિ. ઇદં, મહારાજ, ખેત્તસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન ઉપાલિના વિનયધરેન –

‘‘‘ખેત્તૂપમેન ભવિતબ્બં, ઉટ્ઠાનવિપુલદાયિના;

એસ ખેત્તવરો નામ, યો દદાતિ વિપુલં ફલ’’’ન્તિ.

ખેત્તઙ્ગપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. અગદઙ્ગપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘અગદસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, અગદે કિમી ન સણ્ઠહન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન માનસે કિલેસા ન સણ્ઠપેતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, અગદસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, અગદો દટ્ઠફુટ્ઠદિટ્ઠઅસિતપીતખાયિતસાયિતં સબ્બં વિસં પટિહનતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિવિસં સબ્બં પટિહનિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, અગદસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન –

‘‘‘સઙ્ખારાનં સભાવત્થં, દટ્ઠુકામેન યોગિના;

અગદેનેવ હોતબ્બં, કિલેસવિસનાસને’’’તિ.

અગદઙ્ગપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. ભોજનઙ્ગપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ભોજનસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ભોજનં સબ્બસત્તાનં ઉપત્થમ્ભો, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સબ્બસત્તાનં મગ્ગુપત્થમ્ભેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ભોજનસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ભોજનં સબ્બસત્તાનં બલં વડ્ઢેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પુઞ્ઞવડ્ઢિયા વડ્ઢિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ભોજનસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ભોજનં સબ્બસત્તાનં અભિપત્થિતં, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સબ્બલોકાભિપત્થિતેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ભોજનસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન મહામોગ્ગલ્લાનેન –

‘‘‘સંયમેન નિયમેન, સીલેન પટિપત્તિયા;

પત્થિતેન ભવિતબ્બં, સબ્બલોકસ્સ યોગિના’’’તિ.

ભોજનઙ્ગપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. ઇસ્સાસઙ્ગપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ઇસ્સાસસ્સ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ઇસ્સાસો સરે પાતયન્તો ઉભો પાદે પથવિયં દળ્હં પતિટ્ઠાપેતિ, જણ્ણુઅવેકલ્લં કરોતિ, સરકલાપં કટિસન્ધિમ્હિ ઠપેતિ, કાયં ઉપત્થદ્ધં કરોતિ, દ્વે હત્થે સન્ધિટ્ઠાનં આરોપેતિ, મુટ્ઠિં પીળયતિ, અઙ્ગુલિયો નિરન્તરં કરોતિ, ગીવં પગ્ગણ્હાતિ, ચક્ખૂનિ મુખઞ્ચ પિદહતિ, નિમિત્તં ઉજું કરોતિ, હાસમુપ્પાદેતિ ‘વિજ્ઝિસ્સામી’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સીલપથવિયં વીરિયપાદે પતિટ્ઠાપેતબ્બં, ખન્તિસોરચ્ચં અવેકલ્લં કાતબ્બં, સંવરે ચિત્તં ઠપેતબ્બં, સંયમનિયમે અત્તા ઉપનેતબ્બો, ઇચ્છા મુચ્છા પીળયિતબ્બા, યોનિસો મનસિકારે ચિત્તં નિરન્તરં કાતબ્બં, વીરિયં પગ્ગહેતબ્બં, છ દ્વારા પિદહિતબ્બા, સતિ ઉપટ્ઠપેતબ્બા, હાસમુપ્પાદેતબ્બં ‘સબ્બકિલેસે ઞાણનારાચેન વિજ્ઝિસ્સામી’તિ. ઇદં, મહારાજ, ઇસ્સાસસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇસ્સાસો આળકં પરિહરતિ વઙ્કજિમ્હકુટિલનારાચસ્સ ઉજુકરણાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઇમસ્મિં કાયે સતિપટ્ઠાનઆળકં પરિહરિતબ્બં વઙ્કજિમ્હકુટિલચિત્તસ્સ ઉજુકરણાય. ઇદં, મહારાજ, ઇસ્સાસસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇસ્સાસો લક્ખે ઉપાસેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઇમસ્મિં કાયે ઉપાસિતબ્બં. કથં મહારાજ યોગિના યોગાવચરેન ઇમસ્મિં કાયે ઉપાસિતબ્બં? અનિચ્ચતો ઉપાસિતબ્બં, દુક્ખતો ઉપાસિતબ્બં, અનત્તતો ઉપાસિતબ્બં, રોગતો…પે… ગણ્ડતો…પે… સલ્લતો…પે… અઘતો…પે… આબાધતો…પે… પરતો…પે… પલોકતો…પે… ઈતિતો…પે… ઉપદ્દવતો…પે… ભયતો…પે… ઉપસગ્ગતો…પે… ચલતો…પે… પભઙ્ગુતો…પે… અદ્ધુવતો…પે… અતાણતો…પે… અલેણતો…પે… અસરણતો…પે… રિત્તતો…પે… તુચ્છતો…પે… સુઞ્ઞતો…પે… આદીનવતો…પે… વિપરિણામધમ્મતો…પે… અસારતો …પે… અઘમૂલતો…પે… વધકતો…પે… વિભવતો…પે… સાસવતો…પે… સઙ્ખતતો…પે… મારામિસતો…પે… જાતિધમ્મતો…પે… જરાધમ્મતો…પે… બ્યાધિધમ્મતો…પે… મરણધમ્મતો…પે… સોકધમ્મતો…પે… પરિદેવધમ્મતો…પે… ઉપાયાસધમ્મતો…પે… સંકિલેસધમ્મતો…પે… એવં ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઇમસ્મિં કાયે ઉપાસિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ઇસ્સાસસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇસ્સાસો સાયં પાતં ઉપાસતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સાયં પાતં આરમ્મણે ઉપાસિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ઇસ્સાસસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘યથા ઇસ્સાસકો નામ, સાયં પાતં ઉપાસતિ;

ઉપાસનં અરિઞ્ચન્તો [ન રિચ્છન્તો (સી. ક.)], લભતે ભત્તવેતનં.

‘‘‘તથેવ બુદ્ધપુત્તોપિ, કરોતિ કાયુપાસનં;

કાયુપાસનં અરિઞ્ચન્તો, અરહત્તમધિગચ્છતી’’’તિ.

ઇસ્સાસઙ્ગપઞ્હો સત્તમો.

કુમ્ભવગ્ગો સત્તમો [ઇતો પરં રાજઙ્ગપઞ્હાદિકા અટ્ઠતિંસ પઞ્હા વિનટ્ઠા, યેહિ તા દિટ્ઠા,§તેહિ નો આરોચેતબ્બા પુન મુદ્દાપનકાલે પક્ખિપનત્થાયાતિ (ન, બુ, સ)].

તસ્સુદ્દાનં –

કુમ્ભો ચ કાળાયસો ચ, છત્તં ખેત્તઞ્ચ અગદો;

ભોજનેન ચ ઇસ્સાસો, વુત્તં દાનિ વિદૂહીતિ.

ઓપમ્મકથાપઞ્હો નિટ્ઠિતો.