૬. મક્કટકવગ્ગો

૧. પન્થમક્કટકઙ્ગપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘પન્થમક્કટકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પન્થમક્કટકો પન્થે મક્કટજાલવિતાનં કત્વા યદિ તત્થ જાલકે લગ્ગતિ કિમિ વા મક્ખિકા વા પટઙ્ગો વા, તં ગહેત્વા ભક્ખયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન છસુ દ્વારેસુ સતિપટ્ઠાનજાલવિતાનં કત્વા યદિ તત્થ કિલેસમક્ખિકા બજ્ઝન્તિ, તત્થેવ ઘાતેતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, પન્થમક્કટકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન અનુરુદ્ધેન –

‘‘‘ચિત્તં નિયમે છસુ દ્વારેસુ, સતિપટ્ઠાનવરુત્તમે;

કિલેસા તત્થ લગ્ગા ચે, હન્તબ્બા તે વિપસ્સિના’’’તિ.

પન્થમક્કટકઙ્ગપઞ્હો પઠમો.

૨. થનસ્સિતદારકઙ્ગપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘થનસ્સિતદારકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, થનસ્સિતદારકો સદત્થે લગ્ગતિ, ખીરત્થિકો રોદતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સદત્થે લગ્ગિતબ્બં, સબ્બત્થ ધમ્મઞાણેન ભવિતબ્બં, ઉદ્દેસે પરિપુચ્છાય સમ્મપ્પયોગે પવિવેકે ગરુસંવાસે કલ્યાણમિત્તસેવને. ઇદં, મહારાજ, થનસ્સિતદારકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન દીઘનિકાયવરે પરિનિબ્બાનસુત્તન્તે –

‘‘‘ઇઙ્ઘં તુમ્હે, આનન્દ, સારત્થે [સદત્થે (સી. પી.)] ઘટથ, સારત્થે અનુયુઞ્જથ;

સારત્થે અપ્પમત્તા આતાપિનો પહિતત્તા વિહરથા’’’તિ.

થનસ્સિતદારકઙ્ગપઞ્હો દુતિયો.

૩. ચિત્તકધરકુમ્મઙ્ગપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ચિત્તકધરકુમ્મસ્સ [ચિત્તકથલકુમ્મસ્સ (સી. પી.)] એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ચિત્તકધરકુમ્મો ઉદકભયા ઉદકં પરિવજ્જેત્વા વિચરતિ, તાય ચ પન ઉદકં પરિવજ્જનાય આયુના ન પરિહાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પમાદે ભયદસ્સાવિના ભવિતબ્બં, અપ્પમાદે ગુણવિસેસદસ્સાવિના. તાય ચ પન ભયદસ્સાવિતાય ન પરિહાયતિ સામઞ્ઞા, નિબ્બાનસ્સ સન્તિકે ઉપેતિ [ઠપેતિ (ક.)]. ઇદં, મહારાજ, ચિત્તકધરકુમ્મસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ધમ્મપદે –

‘‘‘અપ્પમાદરતો ભિક્ખુ, પમાદે ભયદસ્સિ વા;

અભબ્બો પરિહાનાય, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે’’’તિ.

ચિત્તકધરકુમ્મઙ્ગપઞ્હો ચતુત્થો.

૪. પવનઙ્ગપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘પવનસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પવનં નામ અસુચિજનં પટિચ્છાદેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પરેસં અપરદ્ધં ખલિતં પટિચ્છાદેતબ્બં ન વિવરિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, પવનસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, પવનં સુઞ્ઞં પચુરજનેહિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિજાલેહિ સબ્બેહિ ચ કિલેસેહિ સુઞ્ઞેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, પવનસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, પવનં વિવિત્તં જનસમ્બાધરહિતં, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ અનરિયેહિ પવિવિત્તેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, પવનસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, પવનં સન્તં પરિસુદ્ધં, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સન્તેન પરિસુદ્ધેન ભવિતબ્બં, નિબ્બુતેન પહીનમાનેન પહીનમક્ખેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, પવનસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, પવનં અરિયજનસંસેવિતં, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન અરિયજનસંસેવિતેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, પવનસ્સ પઞ્ચમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સંયુત્તનિકાયવરે –

‘‘‘પવિવિત્તેહિ અરિયેહિ, પહિતત્તેહિ ઝાયિભિ;

નિચ્ચં આરદ્ધવીરિયેહિ, પણ્ડિતેહિ સહાવસે’’’તિ.

પવનઙ્ગપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. રુક્ખઙ્ગપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘રુક્ખસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, રુક્ખો નામ પુપ્ફફલધરો, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન વિમુત્તિપુપ્ફસામઞ્ઞફલધારિના ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, રુક્ખસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, રુક્ખો ઉપગતાનમનુપ્પવિટ્ઠાનં જનાનં છાયં દેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઉપગતાનમનુપ્પવિટ્ઠાનં પુગ્ગલાનં આમિસપ્પટિસન્ધારેન વા ધમ્મપ્પટિસન્થારેન વા પટિસન્થરિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, રુક્ખસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, રુક્ખો છાયાવેમત્તં ન કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સબ્બસત્તેસુ વેમત્તતા ન કાતબ્બા, ચોરવધકપચ્ચત્થિકેસુપિ અત્તનિપિ સમસમા મેત્તાભાવના કાતબ્બા, ‘કિન્તિ ઇમે સત્તા અવેરા અબ્યાપજ્જા [અબ્યાપજ્ઝા (સી.)] અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરેય્યુ’ન્તિ. ઇદં, મહારાજ, રુક્ખસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘વધકે દેવદત્તમ્હિ, ચોરે અઙ્ગુલિમાલકે;

ધનપાલે રાહુલે ચ, સબ્બત્થ સમકો મુની’’’તિ.

રુક્ખઙ્ગપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. મેઘઙ્ગપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘મેઘસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, મેઘો ઉપ્પન્નં રજોજલ્લં વૂપસમેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઉપ્પન્નં કિલેસરજોજલ્લં વૂપસમેતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, મેઘસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મેઘો પથવિયા ઉણ્હં નિબ્બાપેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન મેત્તાભાવનાય સદેવકો લોકો નિબ્બાપેતબ્બો. ઇદં, મહારાજ, મેઘસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મેઘો સબ્બબીજાનિ વિરુહાપેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સબ્બસત્તાનં સદ્ધં ઉપ્પાદેત્વા તં સદ્ધાબીજં તીસુ સમ્પત્તીસુ રોપેતબ્બં, દિબ્બમાનુસિકાસુ સુખસમ્પત્તીસુ યાવપરમત્થનિબ્બાનસુખસમ્પત્તિ. ઇદં, મહારાજ, મેઘસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મેઘો ઉતુતો સમુટ્ઠહિત્વા ધરણિતલરુહે તિણરુક્ખલતાગુમ્બઓસધિવનપ્પતયો પરિરક્ખતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન યોનિસો મનસિકારં નિબ્બત્તેત્વા તેન યોનિસો મનસિકારેન સમણધમ્મો પરિરક્ખિતબ્બો, યોનિસો મનસિકારમૂલકા સબ્બે કુસલા ધમ્મા. ઇદં, મહારાજ, મેઘસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મેઘો વસ્સમાનો નદિતળાકપોક્ખરણિયો કન્દરપદરસરસોબ્ભઉદપાનાનિ ચ પરિપૂરેતિ ઉદકધારાહિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન આગમપરિયત્તિયા ધમ્મમેઘમભિવસ્સયિત્વા અધિગમકામાનં માનસં પરિપૂરયિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, મેઘસ્સ પઞ્ચમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘બોધનેય્યં જનં દિસ્વા, સતસહસ્સેપિ યોજને;

ખણેન ઉપગન્ત્વાન, બોધેતિ તં મહામુની’’’તિ.

મેઘઙ્ગપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. મણિરતનઙ્ગપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘મણિરતનસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, મણિરતનં એકન્તપરિસુદ્ધં, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન એકન્તપરિસુદ્ધાજીવેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, મણિરતનસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મણિરતનં ન કેનચિ સદ્ધિં મિસ્સીયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પાપેહિ પાપસહાયેહિ સદ્ધિં ન મિસ્સિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, મણિરતનસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મણિરતનં જાતિરતનેહિ યોજીયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઉત્તમવરજાતિમન્તેહિ સદ્ધિં સંવસિતબ્બં, પટિપન્નકફલટ્ઠસેક્ખફલસમઙ્ગીહિ સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિઅરહન્તતેવિજ્જછળભિઞ્ઞસમણમણિરતનેહિ સદ્ધિં સંવસિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, મણિરતનસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સુત્તનિપાતે –

‘‘‘સુદ્ધા સુદ્ધેહિ સંવાસં, કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા;

તતો સમગ્ગા નિપકા, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સથા’’’તિ.

મણિરતનપઞ્હો સત્તમો.

૮. માગવિકઙ્ગપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘માગવિકસ્સ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, માગવિકો અપ્પમિદ્ધો હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન અપ્પમિદ્ધેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, માગવિકસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, માગવિકો મિગેસુ યેવ ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન આરમ્મણેસુ યેવ ચિત્તં ઉપનિબન્ધિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, માગવિકસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, માગવિકો કાલં કમ્મસ્સ જાનાતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પટિસલ્લાનસ્સ કાલો જાનિતબ્બો ‘અયં કાલો પટિસલ્લાનસ્સ, અયં કાલો નિક્ખમનાયા’તિ. ઇદં, મહારાજ, માગવિકસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, માગવિકો મિગં દિસ્વા હાસમભિજનેતિ ‘ઇમં લચ્છામી’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન આરમ્મણે અભિરમિતબ્બં, હાસમભિજનેતબ્બં ‘ઉત્તરિં વિસેસમધિગચ્છિસ્સામી’તિ. ઇદં, મહારાજ, માગવિકસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં મહારાજ થેરેન મોઘરાજેન –

‘‘‘આરમ્મણે લભિત્વાન, પહિતત્તેન ભિક્ખુના;

ભિય્યો હાસો જનેતબ્બો, અધિગચ્છિસ્સામિ ઉત્તરિ’’’ન્તિ.

માગવિકઙ્ગપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. બાળિસિકઙ્ગપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘બાળિસિકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, બાળિસિકો બળિસેન મચ્છે ઉદ્ધરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઞાણેન ઉત્તરિં સામઞ્ઞફલાનિ ઉદ્ધરિતબ્બાનિ. ઇદં, મહારાજ, બાળિસિકસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, બાળિસિકો પરિત્તકં વધિત્વા વિપુલં લાભમધિગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પરિત્તલોકામિસમત્તં પરિચ્ચજિતબ્બં. લોકામિસમત્તં, મહારાજ, પરિચ્ચજિત્વા યોગી યોગાવચરો વિપુલં સામઞ્ઞફલં અધિગચ્છતિ. ઇદં, મહારાજ, બાળિસિકસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન રાહુલેન –

‘‘‘સુઞ્ઞતઞ્ચાનિમિત્તઞ્ચ, વિમોક્ખઞ્ચાપ્પણિહિતં;

ચતુરો ફલે છળભિઞ્ઞા, ચજિત્વા લોકામિસં લભે’’’તિ.

બાળિસિકઙ્ગપઞ્હો નવમો.

૧૦. તચ્છકઙ્ગપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘તચ્છકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, તચ્છકો કાળસુત્તં અનુલોમેત્વા રુક્ખં તચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન જિનસાસનમનુલોમયિત્વા સીલપથવિયં પતિટ્ઠહિત્વા સદ્ધાહત્થેન પઞ્ઞાવાસિં ગહેત્વા કિલેસા તચ્છેતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, તચ્છકસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, તચ્છકો ફેગ્ગું અપહરિત્વા સારમાદિયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સસ્સતં ઉચ્છેદં તં જીવં તં સરીરં અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં તદુત્તમં અઞ્ઞદુત્તમં અકતમભબ્બં અપુરિસકારં અબ્રહ્મચરિયવાસં સત્તવિનાસં નવસત્તપાતુભાવં સઙ્ખારસસ્સતભાવં યો કરોતિ, સો પટિસંવેદેતિ, અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદેતિ, કમ્મફલદસ્સના ચ કિરિયફલદિટ્ઠિ ચ ઇતિ એવરૂપાનિ ચેવ અઞ્ઞાનિ ચ વિવાદપથાનિ અપનેત્વા સઙ્ખારાનં સભાવં પરમસુઞ્ઞતં નિરીહનિજ્જીવતં [નિસત્તનિજીવતં (ક.)] અચ્ચન્તં સુઞ્ઞતં આદિયિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, તચ્છકસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સુત્તનિપાતે –

‘‘‘કારણ્ડવં નિદ્ધમથ, કસમ્બું અપકસ્સથ;

તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિને.

‘‘‘નિદ્ધમિત્વાન પાપિચ્છે, પાપઆચારગોચરે;

સુદ્ધા સુદ્ધેહિ સંવાસં, કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા;

તતો સમગ્ગા નિપકા, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સથા’’’તિ.

તચ્છકઙ્ગપઞ્હો દસમો.

મક્કટકવગ્ગો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

મક્કટો દારકો કુમ્મો, વનં રુક્ખો ચ પઞ્ચમો;

મેઘો મણિ માગવિકો, બાળિસી તચ્છકેન ચાતિ.