૫. સીહવગ્ગો

૧. સીહઙ્ગપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘સીહસ્સ સત્ત અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ સત્ત અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, સીહો નામ સેતવિમલપરિસુદ્ધપણ્ડરો, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સેતવિમલપરિસુદ્ધપણ્ડરચિત્તેન બ્યપગતકુક્કુચ્ચેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સીહસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સીહો ચતુચરણો વિક્કન્તચારી, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ચતુરિદ્ધિપાદચરણેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સીહસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સીહો અભિરૂપરુચિરકેસરી, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન અભિરૂપરુચિરસીલકેસરિના ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સીહસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સીહો જીવિતપરિયાદાનેપિ ન કસ્સચિ ઓનમતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારપરિયાદાનેપિ ન કસ્સચિ ઓનમિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સીહસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સીહો સપદાનભક્ખો યસ્મિં ઓકાસે નિપતતિ, તત્થેવ યાવદત્થં ભક્ખયતિ, ન વરમંસં વિચિનાતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સપદાનભક્ખેન ભવિતબ્બં, ન કુલાનિ વિચિનિતબ્બાનિ, ન પુબ્બગેહં હિત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમિતબ્બાનિ, ન ભોજનં વિચિનિતબ્બં, યસ્મિં ઓકાસે કબળં આદીયતિ, તસ્મિં યેવ ઓકાસે ભુઞ્જિતબ્બં સરીરયાપનત્થં [સરીરયાપનમત્તં (સી. પી.)], ન વરભોજનં વિચિનિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સીહસ્સ પઞ્ચમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સીહો અસન્નિધિભક્ખો, સકિં ગોચરં ભક્ખયિત્વા ન પુન તં ઉપગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન અસન્નિધિકારપરિભોગિના ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સીહસ્સ છટ્ઠં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સીહો ભોજનં અલદ્ધા ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધાપિ ભોજનં અગધિતો [અગથિતો (સી.)] અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો પરિભુઞ્જતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ભોજનં અલદ્ધા ન પરિતસ્સિતબ્બં, લદ્ધાપિ ભોજનં અગધિતેન અમુચ્છિતેન અનજ્ઝોસન્નેન આદીનવદસ્સાવિના નિસ્સરણપઞ્ઞેન પરિભુઞ્જિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સીહસ્સ સત્તમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સંયુત્તનિકાયવરે થેરં મહાકસ્સપં પરિકિત્તયમાનેન –

‘સન્તુટ્ઠોયં, ભિક્ખવે, કસ્સપો ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેન, ઇતરીતરપિણ્ડપાતસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ પિણ્ડપાતહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ, અલદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતી’’’તિ.

સીહઙ્ગપઞ્હો પઠમો.

૨. ચક્કવાકઙ્ગપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ચક્કવાકસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનીતિ’’? ‘‘યથા, મહારાજ, ચક્કવાકો યાવ જીવિતપરિયાદાના દુતિયિકં ન વિજહતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન યાવ જીવિતપરિયાદાના યોનિસો મનસિકારો ન વિજહિતબ્બો. ઇદં, મહારાજ, ચક્કવાકસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ચક્કવાકો સેવાલપણકભક્ખો, તેન ચ સન્તુટ્ઠિં આપજ્જતિ, તાય ચ સન્તુટ્ઠિયા બલેન ચ વણ્ણેન ચ ન પરિહાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન યથાલાભસન્તોસો કરણીયો, યથાલાભસન્તુટ્ઠો ખો, મહારાજ, યોગી યોગાવચરો ન પરિહાયતિ સીલેન, ન પરિહાયતિ સમાધિના, ન પરિહાયતિ પઞ્ઞાય, ન પરિહાયતિ વિમુત્તિયા, ન પરિહાયતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન, ન પરિહાયતિ સબ્બેહિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ. ઇદં, મહારાજ, ચક્કવાકસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ચક્કવાકો પાણે ન વિહેઠયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન નિહિતદણ્ડેન નિહિતસત્થેન લજ્જિના દયાપન્નેન સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પિના ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ચક્કવાકસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ચક્કવાકજાતકે –

‘‘‘યો ન હન્તિ ન ઘાતેતિ, ન જિનાતિ ન જાપયે;

મેત્તંસો [અહિંસા (સી. પી.)] સબ્બભૂતેસુ, વેરં તસ્સ ન કેનચી’’’તિ.

ચક્કવાકઙ્ગપઞ્હો દુતિયો.

૩. પેણાહિકઙ્ગપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘પેણાહિકાય દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પેણાહિકા સકપતિમ્હિ ઉસૂયાય છાપકે ન પોસયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સકમને [સકમનો (ક.)] કિલેસે ઉપ્પન્ને ઉસૂયાયિતબ્બં, સતિપટ્ઠાનેન સમ્માસંવરસુસિરે પક્ખિપિત્વા મનોદ્વારે કાયગતાસતિ ભાવેતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, પેણાહિકાય પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, પેણાહિકા પવને દિવસં ગોચરં ચરિત્વા સાયં પક્ખિગણં ઉપેતિ અત્તનો ગુત્તિયા, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન એકકેન પવિવેકં સેવિતબ્બં સંયોજનપરિમુત્તિયા, તત્ર રતિં અલભમાનેન ઉપવાદભયપરિરક્ખણાય સઙ્ઘં ઓસરિત્વા સઙ્ઘરક્ખિતેન વસિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, પેણાહિકાય દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, બ્રહ્મુના સહમ્પતિના ભગવતો સન્તિકે –

‘‘‘સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનિ, ચરેય્ય સંયોજનવિપ્પમોક્ખા;

સચે રતિં નાધિગચ્છેય્ય તત્થ, સઙ્ઘે વસે રક્ખિતત્તો સતીમા’’’તિ.

પેણાહિકઙ્ગપઞ્હો તતિયો.

૪. ઘરકપોતઙ્ગપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ઘરકપોતસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ઘરકપોતો પરગેહે વસમાનો ન તેસં કિઞ્ચિ ભણ્ડસ્સ નિમિત્તં ગણ્હાતિ, મજ્ઝત્તો વસતિ સઞ્ઞાબહુલો, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પરકુલં ઉપગતેન તસ્મિં કુલે ઇત્થીનં વા પુરિસાનં વા મઞ્ચે વા પીઠે વા વત્થે વા અલઙ્કારે વા ઉપભોગે વા પરિભોગે વા ભોજનવિકતીસુ વા ન નિમિત્તં ગહેતબ્બં, મજ્ઝત્તેન ભવિતબ્બં, સમણસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠપેતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, ઘરકપોતસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન ચૂળનારદજાતકે –

‘‘‘પવિસિત્વા પરકુલં, પાનત્થં ભોજનાય વા [પાનેસુ ભોજનેસુ વા (સી. પી.)];

મિતં ખાદે મિતં ભુઞ્જે, ન ચ રૂપે મનં કરે’’’તિ.

ઘરકપોતઙ્ગપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. ઉલૂકઙ્ગપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ઉલૂકસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ઉલૂકો કાકેહિ પટિવિરુદ્ધો, રત્તિં કાકસઙ્ઘં ગન્ત્વા બહૂપિ કાકે હનતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન અઞ્ઞાણેન પટિવિરુદ્ધો કાતબ્બો, એકેન રહો નિસીદિત્વા અઞ્ઞાણં સમ્પમદ્દિતબ્બં, મૂલતો છિન્દિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ઉલૂકસ્સ પઠમં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઉલૂકો સુપ્પટિસલ્લીનો હોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પટિસલ્લાનારામેન ભવિતબ્બં પટિસલ્લાનરતેન. ઇદં, મહારાજ, ઉલૂકસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સંયુત્તનિકાયવરે –

‘‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસલ્લાનારામો પટિસલ્લાનરતો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથા ભૂથં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’’તિ.

ઉલૂકઙ્ગપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. સતપત્તઙ્ગપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘સતપત્તસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, સતપત્તો રવિત્વા પરેસં ખેમં વા ભયં વા આચિક્ખતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પરેસં ધમ્મં દેસયમાનેન વિનિપાતં ભયતો દસ્સયિતબ્બં, નિબ્બાનં ખેમતો દસ્સયિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સતપત્તસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન પિણ્ડોલભારદ્વાજેન –

‘‘‘નિરયે ભયસન્તાસં, નિબ્બાને વિપુલં સુખં;

ઉભયાનેતાનત્થાનિ દસ્સેતબ્બાનિ યોગિના’’’તિ.

સતપત્તઙ્ગપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. વગ્ગુલિઙ્ગપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘વગ્ગુલિસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, વગ્ગુલિ ગેહં પવિસિત્વા વિચરિત્વા નિક્ખમતિ, ન તત્થ પલિબુદ્ધતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા સપદાનં વિચરિત્વા પટિલદ્ધલાભેન ખિપ્પમેવ નિક્ખમિતબ્બં, ન તત્થ પલિબુદ્ધેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, વગ્ગુલિસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, વગ્ગુલિ પરગેહે વસમાનો ન તેસં પરિહાનિં કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કુલાનિ ઉપસઙ્કમિત્વા અતિયાચનાય વા વિઞ્ઞત્તિબહુલતાય વા કાયદોસબહુલતાય વા અતિભાણિતાય વા સમાનસુખદુક્ખતાય વા ન તેસં કોચિ વિપ્પટિસારો કરણીયો, નપિ તેસં મૂલકમ્મં પરિહાપેતબ્બં, સબ્બથા વડ્ઢિ યેવ ઇચ્છિતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, વગ્ગુલિસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન દીઘનિકાયવરે લક્ખણસુત્તન્તે –

‘‘‘સદ્ધાય સીલેન સુતેન બુદ્ધિયા, ચાગેન ધમ્મેન બહૂહિ સાધુહિ;

ધનેન ધઞ્ઞેન ચ ખેત્તવત્થુના, પુત્તેહિ દારેહિ ચતુપ્પદેહિ ચ.

‘‘‘ઞાતીહિ મિત્તેહિ ચ બન્ધવેહિ, બલેન વણ્ણેન સુખેન ચૂભયં;

કથં ન હાયેય્યું પરેતિ ઇચ્છતિ, અત્થસમિદ્ધિઞ્ચ પનાભિકઙ્ખતી’’’તિ.

વગ્ગુલિઙ્ગપઞ્હો સત્તમો.

૮. જલૂકઙ્ગપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘જલૂકાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, જલૂકા યત્થ અલ્લીયતિ, તત્થેવ દળ્હં અલ્લીયિત્વા રુહિરં પિવતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન યસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં અલ્લીયતિ, તં આરમ્મણં વણ્ણતો ચ સણ્ઠાનતો ચ દિસતો ચ ઓકાસતો ચ પરિચ્છેદતો ચ લિઙ્ગતો ચ નિમિત્તતો ચ દળ્હં પતિટ્ઠાપેત્વા તેનેવારમ્મણેન વિમુત્તિરસમસેચનકં પાતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, જલૂકાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન અનુરુદ્ધેન –

‘‘‘પરિસુદ્ધેન ચિત્તેન, આરમ્મણે પતિટ્ઠાય;

તેન ચિત્તેન પાતબ્બં, વિમુત્તિરસમસેચન’’’ન્તિ.

જલૂકઙ્ગપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. સપ્પઙ્ગપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘સપ્પસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, સપ્પો ઉરેન ગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન પઞ્ઞાય ચરિતબ્બં, પઞ્ઞાય ચરમાનસ્સ ખો, મહારાજ, યોગિનો ચિત્તં ઞાયે ચરતિ, વિલક્ખણં વિવજ્જેતિ, સલક્ખણં ભાવેતિ. ઇદં, મહારાજ, સપ્પસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સપ્પો ચરમાનો ઓસધં પરિવજ્જેન્તો ચરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન દુચ્ચરિતં પરિવજ્જેન્તેન ચરિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, સપ્પસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સપ્પો મનુસ્સે દિસ્વા તપ્પતિ [મનુસ્સં દિસ્વા કમ્પતિ (ક.)] સોચતિ ચિન્તયતિ, એવમેવ ખો મહારાજ યોગિના યોગાવચરેન કુવિતક્કે, વિતક્કેત્વા અરતિં ઉપ્પાદયિત્વા તપ્પિતબ્બં સોચિતબ્બં ચિન્તયિતબ્બં ‘પમાદેન મે દિવસો વીતિનામિતો, ન સો પુન સક્કા લદ્ધુ’ન્તિ. ઇદં, મહારાજ, સપ્પસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ભલ્લાટિયજાતકે દ્વિન્નં કિન્નરાનં –

‘‘‘મયેકરત્તં [યમેકરત્તિં (સી. પી.)] વિપ્પવસિમ્હ લુદ્દ, અકામકા અઞ્ઞમઞ્ઞં સરન્તા;

તમેકરત્તં [તમેકરત્તિં (સી. પી.)] અનુતપ્પમાના, સોચામ ‘સા રત્તિ પુન નહેસ્સતી’’’તિ.

સપ્પઙ્ગપઞ્હો નવમો.

૧૦. અજગરઙ્ગપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘અજગરસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, અજગરો મહતિમહાકાયો બહૂપિ દિવસે ઊનૂદરો દીનતરો કુચ્છિપૂરં આહારં ન લભતિ, અપરિપુણ્ણો યેવ યાવદેવ સરીરયાપનમત્તકેન યાપેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિનો યોગાવચરસ્સ ભિક્ખાચરિયપ્પસુતસ્સ પરપિણ્ડમુપગતસ્સ પરદિન્નપ્પાટિકઙ્ખિસ્સ સયંગાહપ્પટિવિરતસ્સ દુલ્લભં ઉદરપરિપૂરં આહારં, અપિ ચ અત્થવસિકેન કુલપુત્તેન ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે અભુઞ્જિત્વા અવસેસં ઉદકેન પરિપૂરેતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, અજગરસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘અલ્લં સુક્ખં વા ભુઞ્જન્તો, ન બાળ્હં સુહિતો સિયા;

ઊનૂદરો મિતાહારો, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે.

‘‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુ વિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’’તિ.

અજગરઙ્ગપઞ્હો દસમો.

સીહવગ્ગો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

કેસરી ચક્કવાકો ચ, પેણાહિ ઘરકપોતકો;

ઉલૂકો સતપત્તો ચ, વગ્ગુલિ ચ જલૂપિકા;

સપ્પો અજગરો ચેવ, વગ્ગો તેન પવુચ્ચતીતિ.