૪. ઉપચિકાવગ્ગો

૧. ઉપચિકઙ્ગપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ઉપચિકાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ઉપચિકા ઉપરિ છદનં કત્વા અત્તાનં પિદહિત્વા ગોચરાય ચરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સીલસંવરછદનં કત્વા માનસં પિદહિત્વા પિણ્ડાય ચરિતબ્બં, સીલસંવરછદનેન ખો, મહારાજ, યોગી યોગાવચરો સબ્બભયસમતિક્કન્તો હોતિ. ઇદં, મહારાજ, ઉપચિકાય એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં, ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન ઉપસેનેન વઙ્ગન્તપુત્તેન –

‘‘‘સીલસંવરછદનં, યોગી કત્વાન માનસં;

અનુપલિત્તો લોકેન, ભયા ચ પરિમુચ્ચતી’’’તિ.

ઉપચિકઙ્ગપઞ્હો પઠમો.

૨. બિળારઙ્ગપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘બિળારસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, બિળારો ગુહાગતોપિ સુસિરગતોપિ હમ્મિયન્તરગતોપિ ઉન્દૂરં યેવ પરિયેસતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ગામગતેનાપિ અરઞ્ઞગતેનાપિ રુક્ખમૂલગતેનાપિ સુઞ્ઞાગારગતેનાપિ સતતં સમિતં અપ્પમત્તેન કાયગતાસતિભોજનં યેવ પરિયેસિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, બિળારસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, બિળારો આસન્ને યેવ ગોચરં પરિયેસતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઇમેસુ યેવ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિના વિહરિતબ્બં ‘ઇતિ રૂપં ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વેદના ઇતિ વેદનાય સમુદયો ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઞ્ઞા ઇતિ સઞ્ઞાય સમુદયો ઇતિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો, ઇતિ સઙ્ખારા ઇતિ સઙ્ખારાનં સમુદયો ઇતિ સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો, ઇતિ વિઞ્ઞાણં ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. ઇદં, મહારાજ, બિળારસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન –

‘‘‘ન ઇતો દૂરે ભવિતબ્બં, ભવગ્ગં કિં કરિસ્સતિ;

પચ્ચુપ્પન્નમ્હિ વોહારે, સકે કાયમ્હિ વિન્દથા’’’તિ.

બિળારઙ્ગપઞ્હો દુતિયો.

૩. ઉન્દૂરઙ્ગપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ઉન્દૂરસ્સ [ઉન્દુરસ્સ (સ્યા. ક.)] એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ઉન્દૂરો ઇતોચિતો ચ વિચરન્તો આહારૂપાસીસકો યેવ ચરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઇતોચિતો ચ વિચરન્તેન યોનિસો મનસિકારૂપાસીસકેનેવ ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ઉન્દૂરસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન ઉપસેનેન વઙ્ગન્તપુત્તેન –

‘‘‘ધમ્માસીસં [ધમ્મસીસં (સી. પી.)] કરિત્વાન, વિહરન્તો વિપસ્સકો;

અનોલીનો વિહરતિ, ઉપસન્તો સદા સતો’’’તિ.

ઉન્દૂરઙ્ગપઞ્હો તતિયો.

૪. વિચ્છિકઙ્ગપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘વિચ્છિકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, વિચ્છિકો નઙ્ગુલાવુધો નઙ્ગુલં ઉસ્સાપેત્વા ચરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ઞાણાવુધેન ભવિતબ્બં, ઞાણં ઉસ્સાપેત્વા વિહરિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, વિચ્છિકસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન ઉપસેનેન વઙ્ગન્તપુત્તેન –

‘‘‘ઞાણખગ્ગં ગહેત્વાન, વિહરન્તો વિપસ્સકો;

પરિમુચ્ચતિ સબ્બભયા, દુપ્પસહો ચ સો ભવે’’’તિ.

વિચ્છિકઙ્ગપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. નકુલઙ્ગપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘નકુલસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’ન્તિ યં વદેસિ, કતમં તં એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, નકુલો ઉરગમુપગચ્છન્તો ભેસજ્જેન કાયં પરિભાવેત્વા ઉરગમુપગચ્છતિ ગહેતું, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કોધાઘાતબહુલં કલહવિગ્ગહવિવાદવિરોધાભિભૂતં લોકમુપગચ્છન્તેન મેત્તાભેસજ્જેન માનસં અનુલિમ્પિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, નકુલસ્સ એકં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘તસ્મા સકં પરેસમ્પિ, કાતબ્બા મેત્તભાવના;

મેત્તચિત્તેન ફરિતબ્બં, એતં બુદ્ધાન સાસન’’’ન્તિ.

નકુલઙ્ગપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. જરસિઙ્ગાલઙ્ગપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘જરસિઙ્ગાલસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, જરસિઙ્ગાલો ભોજનં પટિલભિત્વા અજિગુચ્છમાનો યાવદત્થં આહરયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ભોજનં પટિલભિત્વા અજિગુચ્છમાનેન સરીરયાપનમત્તમેવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, જરસિઙ્ગાલસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન મહાકસ્સપેન –

‘‘‘સેનાસનમ્હા ઓરુય્હ, ગામં પિણ્ડાય પાવિસિં;

ભુઞ્જન્તં પુરિસં કુટ્ઠિં, સક્કચ્ચ નં ઉપટ્ઠહિં.

‘‘‘સો મે પક્કેન હત્થેન, આલોપં ઉપનામયિ;

આલોપં પક્ખિપન્તસ્સ, અઙ્ગુલિપેત્થ છિજ્જથ.

‘‘‘કુટ્ટમૂલઞ્ચ નિસ્સાય, આલોપં તં અભુઞ્જિસં;

ભુઞ્જમાને વા ભુત્તે વા, જેગુચ્છં મે ન વિજ્જતી’તિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, જરસિઙ્ગાલો ભોજનં પટિલભિત્વા ન વિચિનાતિ લૂખં વા પણીતં વાતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ભોજનં પટિલભિત્વા ન વિચિનિતબ્બં ‘લૂખં વા પણીતં વા સમ્પન્નં વા અસમ્પન્નં વા’તિ, યથાલદ્ધેન સન્તુસ્સિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, જરસિઙ્ગાલસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન ઉપસેનેન વઙ્ગન્તપુત્તેન –

‘‘‘લૂખેનપિ ચ સન્તુસ્સે, નાઞ્ઞં પત્થે રસં બહું;

રસેસુ અનુગિદ્ધસ્સ, ઝાને ન રમતે [રમતી (સી. પી.)] મનો;

ઇતરીતરેન સન્તુટ્ઠો [સન્તુટ્ઠે (સી. પી.)], સામઞ્ઞં પરિપૂરતી’’’તિ.

જરસિઙ્ગાલઙ્ગપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. મિગઙ્ગપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘મિગસ્સ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, મિગો દિવા અરઞ્ઞે ચરતિ, રત્તિં અબ્ભોકાસે, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન દિવા અરઞ્ઞે વિહરિતબ્બં, રત્તિં અબ્ભોકાસે. ઇદં, મહારાજ, મિગસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન લોમહંસનપરિયાયે –

‘સો ખો અહં, સારિપુત્ત, યા તા રત્તિયો સીતા હેમન્તિકા અન્તરટ્ઠકા હિમપાતસમયા [અન્તરટ્ઠકે હિમપાતસમયે (સી. પી. ક.)], તથારૂપાસુ રત્તીસુ રત્તિં અબ્ભોકાસે વિહરામિ, દિવા વનસણ્ડે. ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે દિવા અબ્ભોકાસે વિહરામિ, રત્તિં વનસણ્ડે’તિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મિગો સત્તિમ્હિ વા સરે વા ઓપતન્તે વઞ્ચેતિ [વજ્જેતિ (ક.)] પલાયતિ, ન કાયમુપનેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કિલેસેસુ ઓપતન્તેસુ વઞ્ચયિતબ્બં [વજ્જયિતબ્બં (ક.)] પલાયિતબ્બં, ન ચિત્તમુપનેતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, મિગસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, મિગો મનુસ્સે દિસ્વા યેન વા તેન વા પલાયતિ ‘મા મં તે અદ્દસંસૂ’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન ભણ્ડનકલહવિગ્ગહવિવાદસીલે દુસ્સીલે કુસીતે સઙ્ગણિકારામે દિસ્વા યેન વા તેન વા પલાયિતબ્બં ‘મા મં તે અદ્દસંસુ, અહઞ્ચ તે મા અદ્દસ’ન્તિ. ઇદં, મહારાજ, મિગસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘મા મે કદાચિ પાપિચ્છો, કુસીતો હીનવીરિયો;

અપ્પસ્સુતો અનાચારો, સમ્મતો [સમેતો (સી. પી.)] અહુ કત્થચી’’’તિ.

મિગઙ્ગપઞ્હો સત્તમો.

૮. ગોરૂપઙ્ગપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘ગોરૂપસ્સ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, ગોરૂપો સકં ગેહં ન વિજહતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સકો કાયો ન વિજહિતબ્બો ‘અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિકિરણવિદ્ધંસનધમ્મો અયં કાયો’તિ. ઇદં, મહારાજ, ગોરૂપસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ગોરૂપો આદિન્નધુરો સુખદુક્ખેન ધુરં વહતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન આદિન્નબ્રહ્મચરિયેન સુખદુક્ખેન યાવ જીવિતપરિયાદાના આપાણકોટિકં બ્રહ્મચરિયં ચરિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, ગોરૂપસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ગોરૂપો છન્દેન ઘાયમાનો પાનીયં પિવતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન આચરિયુપજ્ઝાયાનં અનુસિટ્ઠિ છન્દેન પેમેન પસાદેન ઘાયમાનેન પટિગ્ગહેતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, ગોરૂપસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ગોરૂપો યેન કેનચિ વાહિયમાનો વહતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન થેરનવમજ્ઝિમભિક્ખૂનમ્પિ ગિહિઉપાસકસ્સાપિ ઓવાદાનુસાસની સિરસા સમ્પટિચ્છિતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, ગોરૂપસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘તદહુ પબ્બજિતો સન્તો, જાતિયા સત્તવસ્સિકો;

સોપિ મં અનુસાસેય્ય, સમ્પટિચ્છામિ મત્થકે [મુદ્ધના (સી.)].

‘‘‘તિબ્બં છન્દઞ્ચ પેમઞ્ચ, તસ્મિં દિસ્વા ઉપટ્ઠપે;

ઠપેય્યાચરિયટ્ઠાને, સક્કચ્ચ નં પુનપ્પુન’’’ન્તિ.

ગોરૂપઙ્ગપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. વરાહઙ્ગપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘વરાહસ્સ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ દ્વે અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, વરાહો સન્તત્તકઠિતે [સન્તત્તકઠિને (સી. પી.)] ગિમ્હસમયે સમ્પત્તે ઉદકં ઉપગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન દોસેન ચિત્તે આલુળિતખલિતવિબ્ભન્તસન્તત્તે સીતલામતપણીતમેત્તાભાવનં ઉપગન્તબ્બં. ઇદં, મહારાજ, વરાહસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, વરાહો ચિક્ખલ્લમુદકમુપગન્ત્વા નાસિકાય પથવિં ખણિત્વા દોણિં કત્વા દોણિકાય સયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન માનસે કાયં નિક્ખિપિત્વા આરમ્મણન્તરગતેન સયિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, વરાહસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન પિણ્ડોલભારદ્વાજેન –

‘‘‘કાયે [કાયેન (ક.)] સભાવં દિસ્વાન, વિચિનિત્વા વિપસ્સકો;

એકાકિયો અદુતિયો, સેતિ આરમ્મણન્તરે’’’તિ.

વરાહઙ્ગપઞ્હો નવમો.

૧૦. હત્થિઙ્ગપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘હત્થિસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’તિ યં વદેસિ, કતમાનિ તાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાની’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, હત્થી નામ ચરન્તો યેવ પથવિં દાલેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન કાયં સમ્મસમાનેનેવ સબ્બે કિલેસા દાલેતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, હત્થિસ્સ પઠમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, હત્થી સબ્બકાયેનેવ અપલોકેતિ, ઉજુકં યેવ પેક્ખતિ, ન દિસાવિદિસા વિલોકેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સબ્બકાયેન અપલોકિના ભવિતબ્બં, ન દિસાવિદિસા વિલોકેતબ્બા, ન ઉદ્ધં ઉલ્લોકેતબ્બં, ન અધો ઓલોકેતબ્બં, યુગમત્તપેક્ખિના ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, હત્થિસ્સ દુતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, હત્થી અનિબદ્ધસયનો ગોચરાયમનુગન્ત્વા ન તમેવ દેસં વાસત્થમુપગચ્છતિ, ન ધુવપ્પતિટ્ઠાલયો, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન અનિબદ્ધસયનેન ભવિતબ્બં, નિરાલયેન પિણ્ડાય ગન્તબ્બં, યદિ પસ્સતિ વિપસ્સકો મનુઞ્ઞં પતિરૂપં રુચિરદેસે ભવં મણ્ડપં વા રુક્ખમૂલં વા ગુહં વા પબ્ભારં વા, તત્થેવ વાસમુપગન્તબ્બં, ધુવપ્પતિટ્ઠાલયો ન કાતબ્બો. ઇદં, મહારાજ, હત્થિસ્સ તતિયં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, હત્થી ઉદકં ઓગાહિત્વા સુચિવિમલસીતલસલિલપરિપુણ્ણં કુમુદુપ્પલપદુમપુણ્ડરીકસઞ્છન્નં મહતિમહન્તં પદુમસરં ઓગાહિત્વા કીળતિ ગજવરકીળં, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સુચિવિમલવિપ્પસન્નમનાવિલધમ્મવરવારિપુણ્ણં વિમુત્તિકુસુમસઞ્છન્નં મહાસતિપટ્ઠાનપોક્ખરણિં ઓગાહિત્વા ઞાણેન સઙ્ખારા ઓધુનિતબ્બા વિધુનિતબ્બા, યોગાવચરકીળા કીળિતબ્બા. ઇદં, મહારાજ, હત્થિસ્સ ચતુત્થં અઙ્ગં ગહેતબ્બં.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, હત્થી સતો પાદં ઉદ્ધરતિ, સતો પાદં નિક્ખિપતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યોગિના યોગાવચરેન સતેન સમ્પજાનેન પાદં ઉદ્ધરિતબ્બં, સતેન સમ્પજાનેન પાદં નિક્ખિપિતબ્બં, અભિક્કમપટિક્કમે સમિઞ્જનપસારણે સબ્બત્થ સતેન સમ્પજાનેન ભવિતબ્બં. ઇદં, મહારાજ, હત્થિસ્સ પઞ્ચમં અઙ્ગં ગહેતબ્બં. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન સંયુત્તનિકાયવરે –

‘‘‘કાયેન સંવરો સાધુ, સાધુ વાચાય સંવરો;

મનસા સંવરો સાધુ, સાધુ સબ્બત્થ સંવરો;

સબ્બત્થ સંવુતો લજ્જી, રક્ખિતોતિ પવુચ્ચતી’’’તિ.

હત્થિઙ્ગપઞ્હો દસમો.ઉપચિકાવગ્ગો ચતુત્થો.

તસ્સુદ્દાનં –

ઉપચિકા બિળારો ચ, ઉન્દૂરો વિચ્છિકેન ચ;

નકુલો સિઙ્ગાલો મિગો,

ગોરૂપો વરાહો હત્થિના દસાતિ.