૧૧. નિબ્બાનસચ્છિકરણપઞ્હો

૧૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘નિબ્બાનં ન અતીતં, ન અનાગતં, ન પચ્ચુપ્પન્નં, ન ઉપ્પન્નં ન અનુપ્પન્નં ન ઉપ્પાદનીય’ન્તિ. ઇધ, ભન્તે નાગસેન, યો કોચિ સમ્માપટિપન્નો નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ, સો ઉપ્પન્નં સચ્છિકરોતિ, ઉદાહુ ઉપ્પાદેત્વા સચ્છિકરોતી’’તિ? ‘‘યો કોચિ, મહારાજ, સમ્માપટિપન્નો નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ, સો ન ઉપ્પન્નં સચ્છિકરોતિ, ન ઉપ્પાદેત્વા સચ્છિકરોતિ, અપિ ચ, મહારાજ, અત્થેસા નિબ્બાનધાતુ, યં સો સમ્માપટિપન્નો સચ્છિકરોતી’’તિ.

‘‘મા, ભન્તે નાગસેન, ઇમં પઞ્હં પટિચ્છન્નં કત્વા દીપેહિ, વિવટં પાકટં કત્વા દીપેહિ છન્દજાતો ઉસ્સાહજાતો, યં તે સિક્ખિતં, તં સબ્બં એત્થેવાકિરાહિ, એત્થાયં જનો સમ્મૂળ્હો વિમતિજાતો સંસયપક્ખન્દો, ભિન્દેતં અન્તોદોસસલ્લ’’ન્તિ. ‘‘અત્થેસા, મહારાજ, નિબ્બાનધાતુ સન્તા સુખા પણીતા, તં સમ્માપટિપન્નો જિનાનુસિટ્ઠિયા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો પઞ્ઞાય સચ્છિકરોતિ. યથા, મહારાજ, અન્તેવાસિકો આચરિયાનુસિટ્ઠિયા વિજ્જં પઞ્ઞાય સચ્છિકરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સમ્માપટિપન્નો જિનાનુસિટ્ઠિયા પઞ્ઞાય નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ.

‘‘કથં પન તં નિબ્બાનં દટ્ઠબ્બન્તિ? અનીતિતો નિરુપદ્દવતો અભયતો ખેમતો સન્તતો સુખતો સાતતો પણીતતો સુચિતો સીતલતો દટ્ઠબ્બં.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો બહુકટ્ઠપુઞ્જેન જલિતકટ્ઠિતેન અગ્ગિના દય્હમાનો વાયામેન તતો મુઞ્ચિત્વા નિરગ્ગિકોકાસં પવિસિત્વા તત્થ પરમસુખં લભેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો સમ્માપટિપન્નો, સો યોનિસો મનસિકારેન બ્યપગતતિવિધગ્ગિસન્તાપં પરમસુખં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ. યથા, મહારાજ, અગ્ગિ, એવં તિવિધગ્ગિ દટ્ઠબ્બો; યથા અગ્ગિગતો પુરિસો, એવં સમ્માપટિપન્નો દટ્ઠબ્બો; યથા નિરગ્ગિકોકાસો, એવં નિબ્બાનં દટ્ઠબ્બં.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો અહિકુક્કુરમનુસ્સકુણપસરીરવળઞ્જકોટ્ઠાસરાસિગતો કુણપજટાજટિતન્તરમનુપવિટ્ઠો વાયામેન તતો મુઞ્ચિત્વા નિક્કુણપોકાસં પવિસિત્વા તત્થ પરમસુખં લભેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો સમ્માપટિપન્નો, સો યોનિસો મનસિકારેન બ્યપગતકિલેસકુણપં પરમસુખં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ. યથા, મહારાજ, કુણપં, એવં પઞ્ચ કામગુણા દટ્ઠબ્બા; યથા કુણપગતો પુરિસો, એવં સમ્માપટિપન્નો દટ્ઠબ્બો; યથા નિક્કુણપોકાસો, એવં નિબ્બાનં દટ્ઠબ્બં.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો ભીતો તસિતો કમ્પિતો વિપરીતવિબ્ભન્તચિત્તો વાયામેન તતો મુઞ્ચિત્વા દળ્હં થિરં અચલં અભયટ્ઠાનં પવિસિત્વા તત્થ પરમસુખં લભેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો સમ્માપટિપન્નો, સો યોનિસો મનસિકારેન બ્યપગતભયસન્તાસં પરમસુખં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ. યથા, મહારાજ, ભયં, એવં જાતિજરાબ્યાધિમરણં પટિચ્ચ અપરાપરં પવત્તભયં દટ્ઠબ્બં; યથા ભીતો પુરિસો, એવં સમ્માપટિપન્નો દટ્ઠબ્બો; યથા અભયટ્ઠાનં, એવં નિબ્બાનં દટ્ઠબ્બં.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો કિલિટ્ઠમલિનકલલકદ્દમદેસે પતિતો વાયામેન તં કલલકદ્દમં અપવાહેત્વા પરિસુદ્ધવિમલદેસમુપગન્ત્વા તત્થ પરમસુખં લભેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો સમ્માપટિપન્નો, સો યોનિસો મનસિકારેન બ્યપગતકિલેસમલકદ્દમં પરમસુખં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતિ. યથા, મહારાજ, કલલં, એવં લાભસક્કારસિલોકો દટ્ઠબ્બો; યથા કલલગતો પુરિસો, એવં સમ્માપટિપન્નો દટ્ઠબ્બો; યથા પરિસુદ્ધવિમલદેસો, એવં નિબ્બાનં દટ્ઠબ્બં.

‘‘તઞ્ચ પન નિબ્બાનં સમ્માપટિપન્નો કિન્તિ સચ્છિકરોતિ? યો સો, મહારાજ, સમ્માપટિપન્નો, સો સઙ્ખારાનં પવત્તં સમ્મસતિ. પવત્તં સમ્મસમાનો તત્થ જાતિં પસ્સતિ જરં પસ્સતિ બ્યાધિં પસ્સતિ મરણં પસ્સતિ, ન તત્થ કિઞ્ચિ સુખં સાતં પસ્સતિ આદિતોપિ મજ્ઝતોપિ પરિયોસાનતોપિ. સો તત્થ કિઞ્ચિ ન ગય્હૂપગં પસ્સતિ. યથા, મહારાજ, પુરિસો દિવસસન્તત્તે અયોગુળે જલિતે તત્તે કઠિતે આદિતોપિ મજ્ઝતોપિ પરિયોસાનતોપિ ન કિઞ્ચિ ગય્હૂપગં પદેસં પસ્સતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યો સઙ્ખારાનં પવત્તં સમ્મસતિ, સો પવત્તં સમ્મસમાનો તત્થ જાતિં પસ્સતિ જરં પસ્સતિ બ્યાધિં પસ્સતિ મરણં પસ્સતિ, ન તત્થ કિઞ્ચિ સુખં સાતં પસ્સતિ આદિતોપિ મજ્ઝતોપિ પરિયોસાનતોપિ. સો તત્થ [ઇદં પદદ્વયં સી. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ] ન કિઞ્ચિ ગય્હૂપગં પસ્સતિ, તસ્સ ગય્હૂપગં અપસ્સન્તસ્સ ચિત્તે અરતિ સણ્ઠાતિ, કાયસ્મિં ડાહો ઓક્કમતિ, સો અતાણો અસરણો અસરણીભૂતો ભવેસુ નિબ્બિન્દતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો જલિતજાલં મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં પવિસેય્ય, સો તત્થ અતાણો અસરણો અસરણીભૂતો અગ્ગિમ્હિ નિબ્બિન્દેય્ય, એવમેવ ખો, મહારાજ, તસ્સ ગય્હૂપગં અપસ્સન્તસ્સ ચિત્તે અરતિ સણ્ઠાતિ, કાયસ્મિં ડાહો ઓક્કમતિ, સો અતાણો અસરણો અસરણીભૂતો ભવેસુ નિબ્બિન્દતિ.

‘‘તસ્સ પવત્તે ભયદસ્સાવિસ્સ એવં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ‘સન્તત્તં ખો પનેતં પવત્તં સમ્પજ્જલિતં બહુદુક્ખં બહૂપાયાસં, યદિ કોચિ લભેથ અપ્પવત્તં એતં સન્તં એતં પણીતં, યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. ઇતિ હેતં [હિતં (સી.), હિ ઇદં (પી.)] તસ્સ અપ્પવત્તે ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ પહંસયતિ તુસયતિ [પહંસીયતિ કુહીયતિ (સી. પી.)]‘પટિલદ્ધં ખો મે નિસ્સરણ’ન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો વિપ્પનટ્ઠો વિદેસપક્ખન્દો નિબ્બાહનમગ્ગં દિસ્વા તત્થ પક્ખન્દતિ પસીદતિ પહંસયતિ તુસયતિ [પહંસીયતિ કુહીયતિ (સી. પી.)] ‘પટિલદ્ધો મે નિબ્બાહનમગ્ગો’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, પવત્તે ભયદસ્સાવિસ્સ અપ્પવત્તે ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ પહંસયતિ તુસયતિ [પહંસીયતિ કુહીયતિ (સી. પી.)] ‘પટિલદ્ધં ખો મે નિસ્સરણ’ન્તિ.

‘‘સો અપ્પવત્તત્થાય મગ્ગં આયૂહતિ ગવેસતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ, તસ્સ તદત્થં સતિ સન્તિટ્ઠતિ, તદત્થં વીરિયં સન્તિટ્ઠતિ, તદત્થં પીતિ સન્તિટ્ઠતિ, તસ્સ તં ચિત્તં અપરાપરં મનસિકરોતો પવત્તં સમતિક્કમિત્વા અપ્પવત્તં ઓક્કમતિ, અપ્પવત્તમનુપ્પત્તો, મહારાજ, સમ્માપટિપન્નો ‘નિબ્બાનં સચ્છિકરોતી’તિ વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

નિબ્બાનસચ્છિકરણપઞ્હો એકાદસમો.