૧. નિપ્પપઞ્ચપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘નિપ્પપઞ્ચારામા, ભિક્ખવે, વિહરથ નિપ્પપઞ્ચરતિનો’તિ, કતમં તં નિપ્પપઞ્ચ’’ન્તિ? ‘‘સોતાપત્તિફલં, મહારાજ, નિપ્પપઞ્ચં, સકદાગામિફલં નિપ્પપઞ્ચં, અનાગામિફલં નિપ્પપઞ્ચં, અરહત્તફલં નિપ્પપઞ્ચ’’ન્તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, સોતાપત્તિફલં નિપ્પપઞ્ચં, સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તફલં નિપ્પપઞ્ચં, કિસ્સ પન ઇમે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસન્તિ પરિપુચ્છન્તિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, નવકમ્મેન પલિબુજ્ઝન્તિ દાનેન ચ પૂજાય ચ, નનુ તે જિનપ્પટિક્ખિત્તં કમ્મં કરોતી’’તિ?

‘‘યે તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ઉદ્દિસન્તિ પરિપુચ્છન્તિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, નવકમ્મેન પલિબુજ્ઝન્તિ દાનેન ચ પૂજાય ચ, સબ્બે તે નિપ્પપઞ્ચસ્સ પત્તિયા કરોન્તિ. યે તે, મહારાજ, સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપચ હોન્તિ. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, એકો પુરિસો ખેત્તે બીજં રોપેત્વા અત્તનો યથાબલવીરિયેન વિના પાકારવતિયા ધઞ્ઞં ઉદ્ધરેય્ય, એકો પુરિસો ખેત્તે બીજં રોપેત્વા વનં પવિસિત્વા કટ્ઠઞ્ચ સાખઞ્ચ છિન્દિત્વા વતિપાકારં કત્વા ધઞ્ઞં ઉદ્ધરેય્ય. યા તત્થ તસ્સ વતિપાકારપરિયેસના, સા ધઞ્ઞત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, વિના વતિપાકારં પુરિસો વિય ધઞ્ઞુદ્ધારો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, વતિપાકારં કત્વા પુરિસો વિય ધઞ્ઞુદ્ધારો.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો મહતિમહન્તે અમ્બરુક્ખમત્થકે ફલપિણ્ડિ ભવેય્ય, અથ તત્થ યો કોચિ ઇદ્ધિમા આગન્ત્વા તસ્સ ફલં હરેય્ય, યો પન તત્થ અનિદ્ધિમા, સો કટ્ઠઞ્ચ વલ્લિઞ્ચ છિન્દિત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા તાય તં રુક્ખં અભિરુહિત્વા ફલં હરેય્ય. યા તત્થ તસ્સ નિસ્સેણિપરિયેસના, સા ફલત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, ઇદ્ધિમા વિય રુક્ખફલં હરન્તો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમિના પયોગેન સચ્ચાનિ અભિસમેન્તિ, નિસ્સેણિયા વિય પુરિસો રુક્ખફલં હરન્તો.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, એકો પુરિસો અત્થકરણિકો એકકો યેવ સામિકં ઉપગન્ત્વા અત્થં સાધેતિ. એકો ધનવા ધનવસેન પરિસં વડ્ઢેત્વા પરિસાય અત્થં સાધેતિ. યા તત્થ તસ્સ પરિસપરિયેસના, સા અત્થત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન છસુ અભિઞ્ઞાસુ વસિભાવં પાપુણન્તિ, પુરિસો વિય એકકો અત્થસિદ્ધિં કરોન્તો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ સામઞ્ઞત્થમભિસાધેન્તિ, પરિસાય વિય પુરિસો અત્થસિદ્ધિં કરોન્તો.

‘‘ઉદ્દેસોપિ, મહારાજ, બહુકારો, પરિપુચ્છાપિ બહુકારા, નવકમ્મમ્પિ બહુકારં, દાનમ્પિ બહુકારં, પૂજાપિ બહુકારા તેસુ તેસુ કરણીયેસુ. યથા, મહારાજ, પુરિસો રાજૂપસેવી કતાવી અમચ્ચભટબલદોવારિકઅનીકટ્ઠપારિસજ્જજનેહિ, તે તસ્સ કરણીયે અનુપ્પત્તે સબ્બેપિ ઉપકારા હોન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઉદ્દેસોપિ બહુકારો, પરિપુચ્છાપિ બહુકારા, નવકમ્મમ્પિ બહુકારં, દાનમ્પિ બહુકારં, પૂજાપિ બહુકારા તેસુ તેસુ કરણીયેસુ. યદિ, મહારાજ, સબ્બેપિ અભિજાતિપરિસુદ્ધા ભવેય્યું, અનુસાસનેન [અનુસાસકેન (સી. પી.)] કરણીયં ન ભવેય્ય. યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, સવનેન કરણીયં હોતિ, થેરો, મહારાજ, સારિપુત્તો અપરિમિતમસઙ્ખેય્યકપ્પં ઉપાદાય ઉપચિતકુસલમૂલો પઞ્ઞાય કોટિં ગતો, સોપિ વિના સવનેન નાસક્ખિ આસવક્ખયં પાપુણિતું. તસ્મા, મહારાજ, બહુકારં સવનં, તથા ઉદ્દેસોપિ પરિપુચ્છાપિ. તસ્મા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાપિ નિપ્પપઞ્ચા સઙ્ખતા’’તિ. ‘‘સુનિજ્ઝાપિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

નિપ્પપઞ્ચપઞ્હો પઠમો.