૨. નિપ્પપઞ્ચવગ્ગો

૧. નિપ્પપઞ્ચપઞ્હો

૧. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા ‘નિપ્પપઞ્ચારામા, ભિક્ખવે, વિહરથ નિપ્પપઞ્ચરતિનો’તિ, કતમં તં નિપ્પપઞ્ચ’’ન્તિ? ‘‘સોતાપત્તિફલં, મહારાજ, નિપ્પપઞ્ચં, સકદાગામિફલં નિપ્પપઞ્ચં, અનાગામિફલં નિપ્પપઞ્ચં, અરહત્તફલં નિપ્પપઞ્ચ’’ન્તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, સોતાપત્તિફલં નિપ્પપઞ્ચં, સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તફલં નિપ્પપઞ્ચં, કિસ્સ પન ઇમે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસન્તિ પરિપુચ્છન્તિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, નવકમ્મેન પલિબુજ્ઝન્તિ દાનેન ચ પૂજાય ચ, નનુ તે જિનપ્પટિક્ખિત્તં કમ્મં કરોતી’’તિ?

‘‘યે તે, મહારાજ, ભિક્ખૂ ઉદ્દિસન્તિ પરિપુચ્છન્તિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં, નવકમ્મેન પલિબુજ્ઝન્તિ દાનેન ચ પૂજાય ચ, સબ્બે તે નિપ્પપઞ્ચસ્સ પત્તિયા કરોન્તિ. યે તે, મહારાજ, સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપચ હોન્તિ. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, એકો પુરિસો ખેત્તે બીજં રોપેત્વા અત્તનો યથાબલવીરિયેન વિના પાકારવતિયા ધઞ્ઞં ઉદ્ધરેય્ય, એકો પુરિસો ખેત્તે બીજં રોપેત્વા વનં પવિસિત્વા કટ્ઠઞ્ચ સાખઞ્ચ છિન્દિત્વા વતિપાકારં કત્વા ધઞ્ઞં ઉદ્ધરેય્ય. યા તત્થ તસ્સ વતિપાકારપરિયેસના, સા ધઞ્ઞત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, વિના વતિપાકારં પુરિસો વિય ધઞ્ઞુદ્ધારો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, વતિપાકારં કત્વા પુરિસો વિય ધઞ્ઞુદ્ધારો.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો મહતિમહન્તે અમ્બરુક્ખમત્થકે ફલપિણ્ડિ ભવેય્ય, અથ તત્થ યો કોચિ ઇદ્ધિમા આગન્ત્વા તસ્સ ફલં હરેય્ય, યો પન તત્થ અનિદ્ધિમા, સો કટ્ઠઞ્ચ વલ્લિઞ્ચ છિન્દિત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા તાય તં રુક્ખં અભિરુહિત્વા ફલં હરેય્ય. યા તત્થ તસ્સ નિસ્સેણિપરિયેસના, સા ફલત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન નિપ્પપઞ્ચા હોન્તિ, ઇદ્ધિમા વિય રુક્ખફલં હરન્તો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમિના પયોગેન સચ્ચાનિ અભિસમેન્તિ, નિસ્સેણિયા વિય પુરિસો રુક્ખફલં હરન્તો.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, એકો પુરિસો અત્થકરણિકો એકકો યેવ સામિકં ઉપગન્ત્વા અત્થં સાધેતિ. એકો ધનવા ધનવસેન પરિસં વડ્ઢેત્વા પરિસાય અત્થં સાધેતિ. યા તત્થ તસ્સ પરિસપરિયેસના, સા અત્થત્થાય. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સભાવપરિસુદ્ધા પુબ્બે વાસિતવાસના, તે એકચિત્તક્ખણેન છસુ અભિઞ્ઞાસુ વસિભાવં પાપુણન્તિ, પુરિસો વિય એકકો અત્થસિદ્ધિં કરોન્તો. યે પન તે ભિક્ખૂ મહારજક્ખા, તે ઇમેહિ પયોગેહિ સામઞ્ઞત્થમભિસાધેન્તિ, પરિસાય વિય પુરિસો અત્થસિદ્ધિં કરોન્તો.

‘‘ઉદ્દેસોપિ, મહારાજ, બહુકારો, પરિપુચ્છાપિ બહુકારા, નવકમ્મમ્પિ બહુકારં, દાનમ્પિ બહુકારં, પૂજાપિ બહુકારા તેસુ તેસુ કરણીયેસુ. યથા, મહારાજ, પુરિસો રાજૂપસેવી કતાવી અમચ્ચભટબલદોવારિકઅનીકટ્ઠપારિસજ્જજનેહિ, તે તસ્સ કરણીયે અનુપ્પત્તે સબ્બેપિ ઉપકારા હોન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઉદ્દેસોપિ બહુકારો, પરિપુચ્છાપિ બહુકારા, નવકમ્મમ્પિ બહુકારં, દાનમ્પિ બહુકારં, પૂજાપિ બહુકારા તેસુ તેસુ કરણીયેસુ. યદિ, મહારાજ, સબ્બેપિ અભિજાતિપરિસુદ્ધા ભવેય્યું, અનુસાસનેન [અનુસાસકેન (સી. પી.)] કરણીયં ન ભવેય્ય. યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, સવનેન કરણીયં હોતિ, થેરો, મહારાજ, સારિપુત્તો અપરિમિતમસઙ્ખેય્યકપ્પં ઉપાદાય ઉપચિતકુસલમૂલો પઞ્ઞાય કોટિં ગતો, સોપિ વિના સવનેન નાસક્ખિ આસવક્ખયં પાપુણિતું. તસ્મા, મહારાજ, બહુકારં સવનં, તથા ઉદ્દેસોપિ પરિપુચ્છાપિ. તસ્મા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાપિ નિપ્પપઞ્ચા સઙ્ખતા’’તિ. ‘‘સુનિજ્ઝાપિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

નિપ્પપઞ્ચપઞ્હો પઠમો.

૨. ખીણાસવભાવપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘યો ગિહી અરહત્તં પત્તો, દ્વે વાસ્સ ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞા, તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા. ન સો દિવસો સક્કા અતિક્કમેતુ’ન્તિ. સચે સો, ભન્તે નાગસેન, તસ્મિં દિવસે આચરિયં વા ઉપજ્ઝાયં વા પત્તચીવરં વા ન લભેથ, અપિ નુ ખો સો અરહા સયં વા પબ્બજેય્ય દિવસં વા અતિક્કમેય્ય, અઞ્ઞો કોચિ અરહા ઇદ્ધિમા આગન્ત્વા તં પબ્બાજેય્ય વા પરિનિબ્બાયેય્ય વા’’તિ? ‘‘ન સો, મહારાજ, અરહા સયં પબ્બજેય્ય, સયં પબ્બજન્તો થેય્યં આપજ્જતિ, ન ચ દિવસં અતિક્કમેય્ય, અઞ્ઞસ્સ અરહન્તસ્સ આગમનં ભવેય્ય વા ન વા ભવેય્ય, તસ્મિં યેવ દિવસે પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, અરહત્તસ્સ સન્તભાવો વિજહિતો હોતિ, યેન અધિગતસ્સ જીવિતહારો ભવતી’’તિ.

‘‘વિસમં, મહારાજ, ગિહિલિઙ્ગં, વિસમે લિઙ્ગે લિઙ્ગદુબ્બલતાય અરહત્તં પત્તો ગિહી તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા. નેસો, મહારાજ, દોસો અરહત્તસ્સ, ગિહિલિઙ્ગસ્સેવેસો દોસો યદિદં લિઙ્ગદુબ્બલતા.

‘‘યથા, મહારાજ, ભોજનં સબ્બસત્તાનં આયુપાલકં જીવિતરક્ખકં વિસમકોટ્ઠસ્સ મન્દદુબ્બલગહણિકસ્સ અવિપાકેન જીવિતં હરતિ. નેસો, મહારાજ, દોસો ભોજનસ્સ, કોટ્ઠસ્સેવેસો દોસો યદિદં અગ્ગિદુબ્બલતા. એવમેવ ખો, મહારાજ, વિસમે લિઙ્ગે લિઙ્ગદુબ્બલતાય અરહત્તં પત્તો ગિહી તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા. નેસો, મહારાજ, દોસો અરહત્તસ્સ, ગિહિલિઙ્ગસ્સેવેસો દોસો યદિદં લિઙ્ગદુબ્બલતા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પરિત્તં તિણસલાકં ઉપરિ ગરુકે પાસાણે ઠપિતે દુબ્બલતાય ભિજ્જિત્વા પતતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અરહત્તં પત્તો ગિહી તેન લિઙ્ગેન અરહત્તં ધારેતું અસક્કોન્તો તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો અબલો દુબ્બલો નિહીનજચ્ચો પરિત્તપુઞ્ઞો મહતિમહારજ્જં લભિત્વા ખણેન પરિપતતિ પરિધંસતિ ઓસક્કતિ, ન સક્કોતિ ઇસ્સરિયં ધારેતું, એવમેવ ખો, મહારાજ, અરહત્તં પત્તો ગિહી તેન લિઙ્ગેન અરહત્તં ધારેતું ન સક્કોતિ, તેન કારણેન તસ્મિં યેવ દિવસે પબ્બજતિ વા પરિનિબ્બાયતિ વા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ખીણાસવભાવપઞ્હો દુતિયો.

૩. ખીણાસવસતિસમ્મોસપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ અરહતો સતિસમ્મોસો’’તિ? ‘‘વિગતસતિસમ્મોસા ખો, મહારાજ, અરહન્તો, નત્થિ અરહન્તાનં સતિસમ્મોસો’’તિ. ‘‘આપજ્જેય્ય પન, ભન્તે, અરહા આપત્તિ’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘કિસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ? ‘‘કુટિકારે, મહારાજ, સઞ્ચરિત્તે, વિકાલે કાલસઞ્ઞાય, પવારિતે અપ્પવારિતસઞ્ઞાય, અનતિરિત્તે અતિરિત્તસઞ્ઞાયા’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘યે આપત્તિં આપજ્જન્તિ, તે દ્વીહિ કારણેહિ આપજ્જન્તિ અનાદરિયેન વા અજાનનેન વા’તિ. અપિ નુ ખો, ભન્તે, અરહતો અનાદરિયં હોતિ, યં અરહા આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજા’’તિ.

‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, અરહા આપત્તિં આપજ્જતિ, નત્થિ ચ અરહતો અનાદરિયં, તેન હિ અત્થિ અરહતો સતિસમ્મોસો’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, અરહતો સતિસમ્મોસો, આપત્તિઞ્ચ અરહા આપજ્જતી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભન્તે, કારણેન મં સઞ્ઞાપેહિ, કિં તત્થ કારણ’’ન્તિ? ‘‘દ્વેમે, મહારાજ, કિલેસા લોકવજ્જં પણ્ણત્તિવજ્જઞ્ચાતિ. કતમં, મહારાજ, લોકવજ્જં? દસ અકુસલકમ્મપથા, ઇદં વુચ્ચતિ લોકવજ્જં. કતમં પણ્ણત્તિવજ્જં? યં લોકે અત્થિ સમણાનં અનનુચ્છવિકં અનનુલોમિકં, ગિહીનં અનવજ્જં. તત્થ ભગવા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતિ ‘યાવજીવં અનતિક્કમનીય’ન્તિ. વિકાલભોજનં, મહારાજ, લોકસ્સ અનવજ્જં, તં જિનસાસને વજ્જં. ભૂતગામવિકોપનં, મહારાજ, લોકસ્સ અનવજ્જં, તં જિનસાસને વજ્જં. ઉદકે હસ્સધમ્મં, મહારાજ, લોકસ્સ અનવજ્જં, તં જિનસાસને વજ્જં. ઇતિ એવરૂપાનિ એવરૂપાનિ, મહારાજ, જિનસાસને વજ્જાનિ, ઇદં વુચ્ચતિ પણ્ણત્તિવજ્જં.

‘‘લોકવજ્જં અભબ્બો ખીણાસવો તં અજ્ઝાચરિતું, યં કિલેસં પણ્ણત્તિવજ્જં, તં અજાનન્તો આપજ્જેય્ય. અવિસયો, મહારાજ, એકચ્ચસ્સ અરહતો સબ્બં જાનિતું, ન હિ તસ્સ બલં અત્થિ સબ્બં જાનિતું. અનઞ્ઞાતં, મહારાજ, અરહતો ઇત્થિપુરિસાનં નામમ્પિ ગોત્તમ્પિ, મગ્ગોપિ તસ્સ મહિયા અનઞ્ઞાતો; વિમુત્તિં યેવ, મહારાજ, એકચ્ચો અરહા જાનેય્ય; છળભિઞ્ઞો અરહા સકવિસયં જાનેય્ય; સબ્બઞ્ઞૂ, મહારાજ, તથાગતોવ સબ્બં જાનાતી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ખીણાસવસતિસમ્મોસપઞ્હો તતિયો.

૪. લોકે નત્થિભાવપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, દિસ્સન્તિ લોકે બુદ્ધા, દિસ્સન્તિ પચ્ચેકબુદ્ધા, દિસ્સન્તિ તથાગતસ્સ સાવકા, દિસ્સન્તિ ચક્કવત્તિરાજાનો, દિસ્સન્તિ પદેસરાજાનો, દિસ્સન્તિ દેવમનુસ્સા, દિસ્સન્તિ સધના, દિસ્સન્તિ અધના, દિસ્સન્તિ સુગતા, દિસ્સન્તિ દુગ્ગતા, દિસ્સતિ પુરિસસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભૂતં, દિસ્સતિ ઇત્થિયા પુરિસલિઙ્ગં પાતુભૂતં, દિસ્સતિ સુકતં દુક્કતં કમ્મં, દિસ્સન્તિ કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકૂપભોગિનો સત્તા, અત્થિ લોકે સત્તા અણ્ડજા જલાબુજા સંસેદજા ઓપપાતિકા, અત્થિ સત્તા અપદા દ્વિપદા ચતુપ્પદા બહુપ્પદા, અત્થિ લોકે યક્ખા રક્ખસા કુમ્ભણ્ડા અસુરા દાનવા ગન્ધબ્બા પેતા પિસાચા, અત્થિ કિન્નરા મહોરગા નાગા સુપણ્ણા સિદ્ધા વિજ્જાધરા, અત્થિ હત્થી અસ્સા ગાવો મહિંસા [મહિસા (સી. પી.)] ઓટ્ઠા ગદ્રભા અજા એળકા મિગા સૂકરા સીહા બ્યગ્ઘા દીપી અચ્છા કોકા તરચ્છા સોણા સિઙ્ગાલા, અત્થિ બહુવિધા સકુણા, અત્થિ સુવણ્ણં રજતં મુત્તા મણિ સઙ્ખો સિલા પવાળં લોહિતઙ્કો મસારગલ્લં વેળુરિયો વજિરં ફલિકં કાળલોહં તમ્બલોહં વટ્ટલોહં કંસલોહં, અત્થિ ખોમં કોસેય્યં કપ્પાસિકં સાણં ભઙ્ગં કમ્બલં, અત્થિ સાલિ વીહિ યવો કઙ્ગુ કુદ્રૂસો વરકો ગોધૂમો મુગ્ગો, માસો તિલં કુલત્થં, અત્થિ મૂલગન્ધો સારગન્ધો ફેગ્ગુગન્ધો તચગન્ધો પત્તગન્ધો પુપ્ફગન્ધો ફલગન્ધો સબ્બગન્ધો, અત્થિ તિણ લતા ગચ્છ રુક્ખ ઓસધિ વનપ્પતિ નદી પબ્બત સમુદ્દ મચ્છકચ્છપા સબ્બં લોકે અત્થિ. યં, ભન્તે, લોકે નત્થિ, તં મે કથેહી’’તિ.

‘‘તીણિમાનિ, મહારાજ, લોકે નત્થિ. કતમાનિ તીણિ? સચેતના વા અચેતના વા અજરામરા લોકે નત્થિ, સઙ્ખારાનં નિચ્ચતા નત્થિ, પરમત્થેન સત્તૂપલદ્ધિ નત્થિ, ઇમાનિ ખો, મહારાજ, તીણિ લોકે નત્થી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

લોકે નત્થિભાવપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. અકમ્મજાદિપઞ્હો

૫. ‘‘ભન્તે નાગસેન, દિસ્સન્તિ લોકે કમ્મનિબ્બત્તા, દિસ્સન્તિ હેતુનિબ્બત્તા, દિસ્સન્તિ ઉતુનિબ્બત્તા, યં લોકે અકમ્મજં અહેતુજં અનુતુજં, તં મે કથેહી’’તિ. ‘‘દ્વેમે, મહારાજ, લોકસ્મિં અકમ્મજા અહેતુજા અનુતુજા. કતમે દ્વે? આકાસો, મહારાજ, અકમ્મજો અહેતુજો અનુતુજો; નિબ્બાનં, મહારાજ, અકમ્મજં અહેતુજં અનુતુજં. ઇમે ખો, મહારાજ, દ્વે અકમ્મજા અહેતુજા અનુતુજા’’તિ.

‘‘મા, ભન્તે નાગસેન, જિનવચનં મક્ખેહિ, મા અજાનિત્વા પઞ્હં બ્યાકરોહી’’તિ. ‘‘કિં ખો, મહારાજ, અહં વદામિ, યં મં ત્વં એવં વદેસિ ‘મા, ભન્તે નાગસેન, જિનવચનં મક્ખેહિ, મા અજાનિત્વા પઞ્હં બ્યાકરોહી’’’તિ? ‘‘ભન્તે નાગસેન, યુત્તમિદં તાવ વત્તું ‘આકાસો અકમ્મજો અહેતુજો અનુતુજો’તિ. અનેકસતેહિ પન, ભન્તે નાગસેન, કારણેહિ ભગવતા સાવકાનં નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય મગ્ગો અક્ખાતો, અથ ચ પન ત્વં એવં વદેસિ ‘અહેતુજં નિબ્બાન’’’ન્તિ. ‘‘સચ્ચં, મહારાજ, ભગવતા અનેકસતેહિ કારણેહિ સાવકાનં નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય મગ્ગો અક્ખાતો, ન ચ પન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ અક્ખાતો’’તિ.

‘‘એત્થ મયં, ભન્તે નાગસેન, અન્ધકારતો અન્ધકારતરં પવિસામ, વનતો વનતરં પવિસામ, ગહનતો ગહનતરં [ગહનન્તરતો ગહનન્તરં (ક.)] પવિસામ, યત્ર હિ નામ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તસ્સ પન ધમ્મસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ નત્થિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તેન હિ નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાયપિ હેતુ ઇચ્છિતબ્બો.

‘‘યથા પન, ભન્તે નાગસેન, પુત્તસ્સ પિતા અત્થિ, તેન કારણેન પિતુનોપિ પિતા ઇચ્છિતબ્બો. યથા અન્તેવાસિકસ્સ આચરિયો અત્થિ, તેન કારણેન આચરિયસ્સપિ આચરિયો ઇચ્છિતબ્બો. યથા અઙ્કુરસ્સ બીજં અત્થિ, તેન કારણેન બીજસ્સપિ બીજં ઇચ્છિતબ્બં. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, યદિ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તેન કારણેન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાયપિ હેતુ ઇચ્છિતબ્બો.

‘‘યથા રુક્ખસ્સ વા લતાય વા અગ્ગે સતિ તેન કારણેન મજ્ઝમ્પિ અત્થિ, મૂલમ્પિ અત્થિ. એવમેવ ખો, ભન્તે નાગસેન, યદિ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, તેન કારણેન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાયપિ હેતુ ઇચ્છિતબ્બો’’’તિ.

‘‘અનુપ્પાદનીયં, મહારાજ, નિબ્બાનં, તસ્મા ન નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ અક્ખાતો’’તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ, ભન્તે નાગસેન, કારણં દસ્સેત્વા કારણેન મં સઞ્ઞાપેહિ, યથાહં જાનેય્યં નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય હેતુ અત્થિ, નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ નત્થી’’તિ.

‘‘તેન હિ, મહારાજ, સક્કચ્ચં સોતં ઓદહ, સાધુકં સુણોહિ, વક્ખામિ તત્થ કારણં, સક્કુણેય્ય, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન ઇતો હિમવન્તં પબ્બતરાજં ઉપગન્તુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સક્કુણેય્ય પન સો, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન હિમવન્તં પબ્બતરાજં ઇધ આહરિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય મગ્ગો અક્ખાતું, ન સક્કા નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ દસ્સેતું.

‘‘સક્કુણેય્ય, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન મહાસમુદ્દં નાવાય ઉત્તરિત્વા પારિમતીરં ગન્તુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ? ‘‘સક્કુણેય્ય પન સો, મહારાજ, પુરિસો પાકતિકેન બલેન મહાસમુદ્દસ્સ પારિમતીરં ઇધ આહરિતુ’’ન્તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, સક્કા નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય મગ્ગો અક્ખાતું, ન સક્કા નિબ્બાનસ્સ ઉપ્પાદાય હેતુ દસ્સેતું. કિં કારણા? અસઙ્ખતત્તા ધમ્મસ્સા’’તિ.

‘‘અસઙ્ખતં, ભન્તે નાગસેન, નિબ્બાન’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, અસઙ્ખતં નિબ્બાનં ન કેહિચિ કતં, નિબ્બાનં, મહારાજ, ન વત્તબ્બં ઉપ્પન્નન્તિ વા અનુપ્પન્નન્તિ વા ઉપ્પાદનીયન્તિ વા અતીતન્તિ વા અનાગતન્તિ વા પચ્ચુપ્પન્નન્તિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા ઘાનવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા કાયવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, નિબ્બાનં ન ઉપ્પન્નં ન અનુપ્પન્નં ન ઉપ્પાદનીયં ન અતીતં ન અનાગતં ન પચ્ચુપ્પન્નં ન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં ન સોતવિઞ્ઞેય્યં ન ઘાનવિઞ્ઞેય્યં ન જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યં ન કાયવિઞ્ઞેય્યં, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે નત્થિધમ્મં નિબ્બાનં અપદિસથ ‘નત્થિ નિબ્બાન’ન્તિ. ‘‘અત્થિ, મહારાજ, નિબ્બાનં, મનોવિઞ્ઞેય્યં નિબ્બાનં, વિસુદ્ધેન માનસેન પણીતેન ઉજુકેન અનાવરણેન નિરામિસેન સમ્માપટિપન્નો અરિયસાવકો નિબ્બાનં પસ્સતી’’તિ.

‘‘કીદિસં પન તં, ભન્તે, નિબ્બાનં, યં તં ઓપમ્મેહિ આદીપનીયં કારણેહિ મં સઞ્ઞાપેહિ, યથા અત્થિધમ્મં ઓપમ્મેહિ આદીપનીય’’ન્તિ. ‘‘અત્થિ, મહારાજ, વાતો નામા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇઙ્ઘ, મહારાજ, વાતં દસ્સેહિ વણ્ણતો વા સણ્ઠાનતો વા અણું વા થૂલં વા દીઘં વા રસ્સં વા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, ભન્તે નાગસેન, વાતો ઉપદસ્સયિતું, ન સો વાતો હત્થગ્ગહણં વા નિમ્મદ્દનં વા ઉપેતિ, અપિ ચ અત્થિ સો વાતો’’તિ. ‘‘યદિ, મહારાજ, ન સક્કા વાતો ઉપદસ્સયિતું, તેન હિ નત્થિ વાતો’’તિ? ‘‘જાનામહં, ભન્તે નાગસેન, વાતો અત્થીતિ મે હદયે અનુપવિટ્ઠં, ન ચાહં સક્કોમિ વાતં ઉપદસ્સયિતુ’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અત્થિ નિબ્બાનં, ન ચ સક્કા નિબ્બાનં ઉપદસ્સયિતું વણ્ણેન વા સણ્ઠાનેન વા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, સૂપદસ્સિતં ઓપમ્મં, સુનિદ્દિટ્ઠં કારણં, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામિ ‘અત્થિ નિબ્બાન’’’ન્તિ.

અકમ્મજાદિપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. કમ્મજાદિપઞ્હો

૬. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમે એત્થ કમ્મજા, કતમે હેતુજા, કતમે ઉતુજા, કતમે ન કમ્મજા, ન હેતુજા, ન ઉતુજા’’તિ? ‘‘યે કેચિ, મહારાજ, સત્તા સચેતના, સબ્બે તે કમ્મજા; અગ્ગિ ચ સબ્બાનિ ચ બીજજાતાનિ હેતુજાનિ; પથવી ચ પબ્બતા ચ ઉદકઞ્ચ વાતો ચ, સબ્બે તે ઉતુજા; આકાસો ચ નિબ્બાનઞ્ચ ઇમે દ્વે અકમ્મજા અહેતુજા અનુતુજા. નિબ્બાનં પન, મહારાજ, ન વત્તબ્બં કમ્મજન્તિ વા હેતુજન્તિ વા ઉતુજન્તિ વા ઉપ્પન્નન્તિ વા અનુપ્પન્નન્તિ વા ઉપ્પાદનીયન્તિ વા અતીતન્તિ વા અનાગતન્તિ વા પચ્ચુપ્પન્નન્તિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા ઘાનવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા કાયવિઞ્ઞેય્યન્તિ વા, અપિ ચ, મહારાજ, મનોવિઞ્ઞેય્યં નિબ્બાનં, યં સો સમ્માપટિપન્નો અરિયસાવકો વિસુદ્ધેન ઞાણેન પસ્સતી’’તિ. ‘‘રમણીયો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો સુવિનિચ્છિતો નિસ્સંસયો એકન્તગતો, વિમતિ ઉપ્પચ્છિન્ના, ત્વં ગણિવરપવરમાસજ્જા’’તિ.

કમ્મજાદિપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. યક્ખપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન, અત્થિ લોકે યક્ખા નામા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, અત્થિ લોકે યક્ખા નામા’’તિ. ‘‘ચવન્તિ પન તે, ભન્તે, યક્ખા તમ્હા યોનિયા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ચવન્તિ તે યક્ખા તમ્હા યોનિયા’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન, ભન્તે નાગસેન, તેસં મતાનં યક્ખાનં સરીરં ન દિસ્સતિ, કુણપગન્ધોપિ ન વાયતી’’તિ? ‘‘દિસ્સતિ, મહારાજ, મતાનં યક્ખાનં સરીરં, કુણપગન્ધોપિ તેસં વાયતિ, મતાનં, મહારાજ, યક્ખાનં સરીરં કીટવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, કિમિવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, કિપિલ્લિકવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, પટઙ્ગવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, અહિવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, વિચ્છિકવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, સતપદિવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, દિજવણ્ણેન વા દિસ્સતિ, મિગવણ્ણેન વા દિસ્સતી’’તિ. ‘‘કો હિ, ભન્તે નાગસેન, અઞ્ઞો ઇદં પઞ્હં પુટ્ઠો વિસજ્જેય્ય અઞ્ઞત્ર તવાદિસેન બુદ્ધિમતા’’તિ.

યક્ખપઞ્હો સત્તમો.

૮. અનવસેસસિક્ખાપદપઞ્હો

૮. ‘‘ભન્તે નાગસેન, યે તે અહેસું તિકિચ્છકાનં પુબ્બકા આચરિયા સેય્યથિદં, નારદો ધમ્મન્તરી [ધન્વન્તરી (?)] અઙ્ગિરસો કપિલો કણ્ડરગ્ગિ સામો અતુલો પુબ્બકચ્ચાયનો, સબ્બેપેતે આચરિયા સકિં યેવ રોગુપ્પત્તિઞ્ચ નિદાનઞ્ચ સભાવઞ્ચ સમુટ્ઠાનઞ્ચ તિકિચ્છઞ્ચ કિરિયઞ્ચ સિદ્ધાસિદ્ધઞ્ચ સબ્બં તં [સન્તં (ક.)] નિરવસેસં જાનિત્વા ‘ઇમસ્મિં કાયે એત્તકા રોગા ઉપ્પજ્જિસ્સન્તી’તિ એકપ્પહારેન કલાપગ્ગાહં કરિત્વા સુત્તં બન્ધિંસુ, અસબ્બઞ્ઞુનો એતે સબ્બે, કિસ્સ પન તથાગતો સબ્બઞ્ઞૂ સમાનો અનાગતં કિરિયં બુદ્ધઞાણેન જાનિત્વા ‘એત્તકે નામ વત્થુસ્મિં એત્તકં નામ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતબ્બં ભવિસ્સતી’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા અનવસેસતો સિક્ખાપદં ન પઞ્ઞપેસિ, ઉપ્પન્નુપ્પન્ને વત્થુસ્મિં અયસે પાકટે દોસે વિત્થારિકે પુથુગતે ઉજ્ઝાયન્તેસુ મનુસ્સેસુ તસ્મિં તસ્મિં કાલે સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસી’’તિ?

‘‘ઞાતમેતં, મહારાજ, તથાગતસ્સ ‘ઇમસ્મિં સમયે ઇમેસુ મનુસ્સેસુ સાધિકં દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં પઞ્ઞપેતબ્બં ભવિસ્સતી’તિ, અપિ ચ તથાગતસ્સ એવં અહોસિ ‘સચે ખો અહં સાધિકં દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં એકપ્પહારં પઞ્ઞપેસ્સામિ, મહાજનો સન્તાસમાપજ્જિસ્સતિ ‘બહુકં ઇધ રક્ખિતબ્બં, દુક્કરં વત ભો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાસને પબ્બજિતુ’ન્તિ, પબ્બજિતુકામાપિ ન પબ્બજિસ્સન્તિ, વચનઞ્ચ મે ન સદ્દહિસ્સન્તિ, અસદ્દહન્તા તે મનુસ્સા અપાયગામિનો ભવિસ્સન્ન-તિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ને વત્થુસ્મિં ધમ્મદેસનાય વિઞ્ઞાપેત્વા પાકટે દોસે સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધાનં, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધાનં, યાવ મહન્તં તથાગતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, એવમેતં, ભન્તે નાગસેન, સુનિદ્દિટ્ઠો એસો અત્થો તથાગતેન, ‘બહુકં ઇધ સિક્ખિતબ્બ’ન્તિ સુત્વા સત્તાનં સન્તાસો ઉપ્પજ્જેય્ય, એકોપિ જિનસાસને ન પબ્બજેય્ય, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

અનવસેસસિક્ખાપદપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. સૂરિયતપનપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, અયં સૂરિયો સબ્બકાલં કઠિનં તપતિ, ઉદાહુ કિઞ્ચિકાલં મન્દં તપતી’’તિ? ‘‘સબ્બકાલં, મહારાજ, સૂરિયો કઠિનં તપતિ, ન કિઞ્ચિકાલં મન્દં તપતી’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, સૂરિયો સબ્બકાલં કઠિનં તપતિ, કિસ્સ પન અપ્પેકદા સૂરિયો કઠિનં તપતિ, અપ્પેકદા મન્દં તપતી’’તિ? ‘‘ચત્તારોમે, મહારાજ, સૂરિયસ્સ રોગા, યેસં અઞ્ઞતરેન રોગેન પટિપીળિતો સૂરિયો મન્દં તપતિ. કતમે ચત્તારો? અબ્ભં, મહારાજ, સૂરિયસ્સ રોગો, તેન રોગેન પટિપીળિતો સૂરિયો મન્દં તપતિ. મહિકા, મહારાજ, સૂરિયસ્સ રોગો, તેન રોગેન પટિપીળિતો સૂરિયો મન્દં તપતિ. મેઘો, મહારાજ, સૂરિયસ્સ રોગો, તેન રોગેન પટિપીળિતો સૂરિયો મન્દં તપતિ. રાહુ, મહારાજ, સૂરિયસ્સ રોગો, તેન રોગેન પટિપીળિતો સૂરિયો મન્દં તપતિ. ઇમે ખો, મહારાજ, ચત્તારો સૂરિયસ્સ રોગા, યેસં અઞ્ઞતરેન રોગેન પટિપીળિતો સૂરિયો મન્દં તપતી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, સૂરિયસ્સપિ તાવ તેજોસમ્પન્નસ્સ રોગો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, કિમઙ્ગં પન અઞ્ઞેસં સત્તાનં, નત્થિ, ભન્તે, એસા વિભત્તિ અઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞત્ર તવાદિસેન બુદ્ધિમતા’’તિ.

સૂરિયતપનપઞ્હો નવમો.

૧૦. કઠિનતપનપઞ્હો

૧૦. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કિસ્સ હેમન્તે સૂરિયો કઠિનં તપતિ, નો તથા ગિમ્હે’’તિ? ‘‘ગિમ્હે, મહારાજ, અનુપહતં હોતિ રજોજલ્લં, વાતક્ખુભિતા રેણૂ ગગનાનુગતા હોન્તિ, આકાસેપિ અબ્ભા સુબહલા હોન્તિ, મહાવાતો ચ અધિમત્તં વાયતિ, તે સબ્બે નાનાકુલા સમાયુતા સૂરિયરંસિયો પિદહન્તિ, તેન ગિમ્હે સૂરિયો મન્દં તપતિ.

‘‘હેમન્તે પન, મહારાજ, હેટ્ઠા પથવી નિબ્બુતા હોતિ, ઉપરિ મહામેઘો ઉપટ્ઠિતો હોતિ, ઉપસન્તં હોતિ રજોજલ્લં, રેણુ ચ સન્તસન્તં ગગને ચરતિ, વિગતવલાહકો ચ હોતિ આકાસો, વાતો ચ મન્દમન્દં વાયતિ, એતેસં ઉપરતિયા વિસુદ્ધા [વિસદા (સી. પી.)] હોન્તિ સૂરિયરંસિયો, ઉપઘાતવિમુત્તસ્સ સૂરિયસ્સ તાપો અતિ વિય તપતિ. ઇદમેત્થ, મહારાજ, કારણં, યેન કારણેન સૂરિયો હેમન્તે કઠિનં તપતિ, નો તથા ગિમ્હે’’તિ. ‘‘સબ્બીતિમુત્તો, ભન્તે, સૂરિયો કઠિનં તપતિ, મેઘાદિસહગતો કઠિનં ન તપતી’’તિ.

કઠિનતપનપઞ્હો દસમો.

નિપ્પપઞ્ચવગ્ગો દુતિયો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે દસ પઞ્હા.