૯. ગાથાભિગીતભોજનકથાપઞ્હો

૯. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા –

‘‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યં [અભોજનીયં (ક.) સુ. નિ. ૮૧ પસ્સિતબ્બં], સમ્પસ્સતં બ્રાહ્મણ નેસ ધમ્મા;

ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા, ધમ્મે સતી બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા’તિ.

‘‘પુન ચ ભગવા પરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો કથેન્તો અનુપુબ્બિકથં પઠમં તાવ દાનકથં કથેતિ, પચ્છા સીલકથં, તસ્સ ભગવતો સબ્બલોકિસ્સરસ્સ ભાસિતં સુત્વા દેવમનુસ્સા અભિસઙ્ખરિત્વા દાનં દેન્તિ, તસ્સ તં ઉય્યોજિતં દાનં સાવકા પરિભુઞ્જન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, ભગવતા ભણિતં ‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’ન્તિ, તેન હિ ‘ભગવા દાનકથં પઠમં કથેતી’તિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ દાનકથં પઠમં કથેતિ, તેન હિ ‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’ન્તિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. કિં કારણં? યો સો, ભન્તે, દક્ખિણેય્યો ગિહીનં પિણ્ડપાતદાનસ્સ વિપાકં કથેતિ, તસ્સ તે ધમ્મકથં સુત્વા પસન્નચિત્તા અપરાપરં દાનં દેન્તિ, યે તં દાનં પરિભુઞ્જન્તિ, સબ્બે તે ગાથાભિગીતં પરિભુઞ્જન્તિ. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો નિપુણો ગમ્ભીરો તપાનુપ્પત્તો, સો તયા નિબ્બાહિતબ્બો’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા ‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્યં, સમ્પસ્સતં બ્રાહ્મણ નેસ ધમ્મો. ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા, ધમ્મે સતી બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા’તિ, કથેતિ ચ ભગવા પઠમં દાનકથં, તઞ્ચ પન કિરિયં સબ્બેસં તથાગતાનં પઠમં દાનકથાય, તત્થ ચિત્તં અભિરમાપેત્વા પચ્છા સીલે નિયોજેન્તિ. યથા, મહારાજ, મનુસ્સા તરુણદારકાનં પઠમં તાવ કીળાભણ્ડકાનિ દેન્તિ. સેય્યથિદં, વઙ્કકં ઘટિકં ચિઙ્ગુલકં પત્તાળ્હકં રથકં ધનુકં, પચ્છા તે સકે સકે કમ્મે નિયોજેન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો પઠમં દાનકથાય ચિત્તં અભિરમાપેત્વા પચ્છા સીલે નિયોજેતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ભિસક્કો નામ આતુરાનં પઠમં તાવ ચતૂહપઞ્ચાહં તેલં પાયેતિ બલકરણાય સિનેહનાય, પચ્છા વિરેચેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો પઠમં તાવ દાનકથાય ચિત્તં અભિરમાપેત્વા પચ્છા સીલે નિયોજેતિ. દાયકાનં, મહારાજ, દાનપતીનં ચિત્તં મુદુકં હોતિ મદ્દવં સિનિદ્ધં, તેન તે દાનસેતુસઙ્કમેન દાનનાવાય સંસારસાગરપારમનુગચ્છન્તિ, તસ્મા તેસં પઠમં કમ્મભૂમિમનુસાસતિ, ન ચ કેનચિ [તેન (સી. પી.)] વિઞ્ઞત્તિમાપજ્જતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, ‘વિઞ્ઞત્તિ’ન્તિ યં વદેસિ, કતિ પન તા વિઞ્ઞત્તિયો’’તિ? ‘‘દ્વેમા, મહારાજ, વિઞ્ઞત્તિયો કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિ ચાતિ. તત્થ અત્થિ કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, અત્થિ અનવજ્જા. અત્થિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, અત્થિ અનવજ્જા.

‘‘કતમા કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા? ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ કુલાનિ ઉપગન્ત્વા અનોકાસે ઠિતો ઠાનં ભઞ્જતિ, અયં કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા. તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ કુલાનિ ઉપગન્ત્વા અનોકાસે ઠિતો ગલં પણામેત્વા મોરપેક્ખિતં પેક્ખતિ ‘એવં ઇમે પસ્સન્તી’તિ, તેન ચ તે પસ્સન્તિ. અયમ્પિ કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા. તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ હનુકાય વા ભમુકાય વા અઙ્ગુટ્ઠેન વા વિઞ્ઞાપેતિ, અયમ્પિ કાયવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘કતમા કાયવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા? ઇધ ભિક્ખુ કુલાનિ ઉપગન્ત્વા સતો સમાહિતો સમ્પજાનો ઠાનેપિ અટ્ઠાનેપિ યથાનુસિટ્ઠિં ગન્ત્વા ઠાને તિટ્ઠતિ, દાતુકામેસુ તિટ્ઠતિ, અદાતુકામેસુ પક્કમતિ. અયં કાયવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે વણ્ણિતો હોતિ થુતો પસત્થો સલ્લેખિતાચારો, પરિસુદ્ધાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા દેવાતિદેવેન –

‘ન વે યાચન્તિ સપ્પઞ્ઞા, ધીરો ચ વેદિતુમરહતિ [અરિયા ગરહન્તિ યાચનં (સી. પી.)];

ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાન યાચના’તિ.

‘‘કતમા વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ વાચાય બહુવિધં વિઞ્ઞાપેતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, અયં વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ પરેસં સાવેન્તો એવં ભણતિ ‘ઇમિના મે અત્થો’તિ, તાય ચ વાચાય પરેસં સાવિતાય તસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જતિ, અયમ્પિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ વચીવિપ્ફારેન પરિસાય સાવેતિ ‘એવઞ્ચ એવઞ્ચ ભિક્ખૂનં દાતબ્બ’ન્તિ, તઞ્ચ તે વચનં સુત્વા પરિકિત્તિતં અભિહરન્તિ, અયમ્પિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘નનુ, મહારાજ, થેરોપિ સારિપુત્તો અત્થઙ્ગતે સૂરિયે રત્તિભાગે ગિલાનો સમાનો થેરેન મહામોગ્ગલ્લાનેન ભેસજ્જં પુચ્છીયમાનો વાચં ભિન્દિ, તસ્સ તેન વચીભેદેન ભેસજ્જં ઉપ્પજ્જિ. અથ થેરો સારિપુત્તો ‘વચીભેદેન મે ઇમં ભેસજ્જં ઉપ્પન્નં, મા મે આજીવો ભિજ્જી’તિ આજીવભેદભયા તં ભેસજ્જં પજહિ ન ઉપજીવિ. એવમ્પિ વચીવિઞ્ઞત્તિ સાવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા ન પરિભુઞ્જન્તિ. સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે ઓઞ્ઞાતો હોતિ હીળિતો ખીળિતો ગરહિતો પરિભૂતો અચિત્તીકતો, ભિન્નાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘કતમા વચીવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા? ઇધ, મહારાજ, ભિક્ખુ સતિ પચ્ચયે ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેતિ ઞાતિપવારિતેસુ કુલેસુ, અયં વચીવિઞ્ઞત્તિ અનવજ્જા, તાય ચ વિઞ્ઞાપિતં અરિયા પરિભુઞ્જન્તિ, સો ચ પુગ્ગલો અરિયાનં સમયે વણ્ણિતો હોતિ થોમિતો પસત્થો, પરિસુદ્ધાજીવોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, અનુમતો તથાગતેહિ અરહન્તેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ.

‘‘યં પન, મહારાજ, તથાગતો કસિભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભોજનં પજહિ [પજહતિ (ક.)], તં આવેઠનવિનિવેઠનકડ્ઢનનિગ્ગહપ્પટિકમ્મેન નિબ્બત્તિ, તસ્મા તથાગતો તં પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિ ન ઉપજીવી’’તિ.

‘‘સબ્બકાલં, ભન્તે નાગસેન, તથાગતે ભુઞ્જમાને દેવતા દિબ્બં ઓજં પત્તે આકિરન્તિ, ઉદાહુ ‘સૂકરમદ્દવે ચ મધુપાયાસે ચા’તિ દ્વીસુ યેવ પિણ્ડપાતેસુ આકિરિંસૂ’’તિ? ‘‘સબ્બકાલં, મહારાજ, તથાગતે ભુઞ્જમાને દેવતા દિબ્બં ઓજં ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠિત્વા ઉદ્ધટુદ્ધટે આલોપે આકિરન્તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો સૂદો રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ સૂપં ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠિત્વા કબળે કબળે સૂપં આકિરતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બકાલં તથાગતે ભુઞ્જમાને દેવતા દિબ્બં ઓજં ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠિત્વા ઉદ્ધટુદ્ધટે આલોપે દિબ્બં ઓજં આકિરન્તિ. વેરઞ્જાયમ્પિ, મહારાજ, તથાગતસ્સ સુક્ખયવપુલકે [સુક્ખયવમૂલકે (ક.)] ભુઞ્જમાનસ્સ દેવતા દિબ્બેન ઓજેન તેમયિત્વા તેમયિત્વા ઉપસંહરિંસુ, તેન તથાગતસ્સ કાયો ઉપચિતો અહોસી’’તિ. ‘‘લાભા વત, ભન્તે નાગસેન, તાસં દેવતાનં, યા તથાગતસ્સ સરીરપ્પટિજગ્ગને સતતં સમિતં ઉસ્સુક્કમાપન્ના. સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

ગાથાભિગીતભોજનકથાપઞ્હો નવમો.