૭. કુસલાકુસલસમવિસમપઞ્હો

૭. ‘‘ભન્તે નાગસેન ‘કુસલકારિસ્સપિ અકુસલકારિસ્સપિ વિપાકો સમસમો, ઉદાહુ કોચિ વિસેસો અત્થી’તિ? ‘‘અત્થિ, મહારાજ, કુસલસ્સ ચ અકુસલસ્સ ચ વિસેસો, કુસલં, મહારાજ, સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં, અકુસલં દુક્ખવિપાકં નિરયસંવત્તનિક’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, તુમ્હે ભણથ ‘દેવદત્તો એકન્તકણ્હો, એકન્તકણ્હેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો, બોધિસત્તો એકન્તસુક્કો, એકન્તસુક્કેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો’તિ. પુન ચ દેવદત્તો ભવે ભવે યસેન ચ પક્ખેન ચ બોધિસત્તેન સમસમો હોતિ, કદાચિ અધિકતરો વા. યદા દેવદત્તો નગરે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તસ્સ રઞ્ઞો પુરોહિતપુત્તો અહોસિ, તદા બોધિસત્તો છવકચણ્ડાલો અહોસિ વિજ્જાધરો, વિજ્જં પરિજપ્પિત્વા અકાલે અમ્બફલાનિ નિબ્બત્તેસિ, એત્થ તાવ બોધિસત્તો દેવદત્તતો જાતિયા નિહીનો યસેન ચ નિહીનો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો રાજા અહોસિ મહા મહીપતિ સબ્બકામસમઙ્ગી, તદા બોધિસત્તો તસ્સૂપભોગો અહોસિ હત્થિનાગો સબ્બલક્ખણસમ્પન્નો, તસ્સ ચારુગતિવિલાસં અસહમાનો રાજા વધમિચ્છન્તો હત્થાચરિયં એવમવોચ ‘અસિક્ખિતો તે, આચરિય, હત્થિનાગો, તસ્સ આકાસગમનં નામ કારણં કરોહી’તિ, તત્થપિ તાવ બોધિસત્તો દેવદત્તતો જાતિયા નિહીનો લામકો તિરચ્છાનગતો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ પવને નટ્ઠાયિકો, તદા બોધિસત્તો મહાપથવી નામ મક્કટો અહોસિ, એત્થપિ તાવ દિસ્સતિ વિસેસો મનુસ્સસ્સ ચ તિરચ્છાનગતસ્સ ચ, તત્થપિ તાવ બોધિસત્તો દેવદત્તતો જાતિયા નિહીનો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ સોણુત્તરો નામ નેસાદો બલવા બલવતરો નાગબલો, તદા બોધિસત્તો છદ્દન્તો નામ નાગરાજા અહોસિ. તદા સો લુદ્દકો તં હત્થિનાગં ઘાતેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તોવ અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ વનચરકો અનિકેતવાસી, તદા બોધિસત્તો સકુણો અહોસિ તિત્તિરો મન્તજ્ઝાયી, તદાપિ સો વનચરકો તં સકુણં ઘાતેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તોવ જાતિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો કલાબુ નામ કાસિરાજા [કાસિકરાજા (ક.)] અહોસિ, તદા બોધિસત્તો તાપસો અહોસિ ખન્તિવાદી. તદા સો રાજા તસ્સ તાપસસ્સ કુદ્ધો હત્થપાદે વંસકળીરે વિય છેદાપેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા ચ યસેન ચ.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ વનચરો, તદા બોધિસત્તો નન્દિયો નામ વાનરિન્દો અહોસિ, તદાપિ સો વનચરો તં વાનરિન્દં ઘાતેસિ સદ્ધિં માતરા કનિટ્ઠભાતિકેન ચ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ અચેલકો કારમ્ભિયો નામ, તદા બોધિસત્તો પણ્ડરકો નામ નાગરાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ પવને જટિલકો, તદા બોધિસત્તો તચ્છકો નામ મહાસૂકરો અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ જાતિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો ચેતીસુ સૂરપરિચરો નામ રાજા અહોસિ ઉપરિ પુરિસમત્તે ગગને વેહાસઙ્ગમો, તદા બોધિસત્તો કપિલો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો જાતિયા ચ યસેન ચ.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ સામો નામ, તદા બોધિસત્તો રુરુ નામ મિગરાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ જાતિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મનુસ્સો અહોસિ લુદ્દકો પવનચરો, તદા બોધિસત્તો હત્થિનાગો અહોસિ, સો લુદ્દકો તસ્સ હત્થિનાગસ્સ સત્તક્ખત્તું દન્તે છિન્દિત્વા હરિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ યોનિયા અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સિઙ્ગાલો અહોસિ ખત્તિયધમ્મો, સો યાવતા જમ્બુદીપે પદેસરાજાનો તે સબ્બે અનુયુત્તે અકાસિ, તદા બોધિસત્તો વિધુરો નામ પણ્ડિતો અહોસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ યસેન અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો હત્થિનાગો હુત્વા લટુકિકાય સકુણિકાય પુત્તકે ઘાતેસિ, તદા બોધિસત્તોપિ હત્થિનાગો અહોસિ યૂથપતિ, તત્થ તાવ ઉભોપિ તે સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો યક્ખો અહોસિ અધમ્મો નામ, તદા બોધિસત્તોપિ યક્ખો અહોસિ ધમ્મો નામ, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો નાવિકો અહોસિ પઞ્ચન્નં કુલસતાનં ઇસ્સરો, તદા બોધિસત્તોપિ નાવિકો અહોસિ પઞ્ચન્નં કુલસતાનં ઇસ્સરો, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સત્થવાહો અહોસિ પઞ્ચન્નં સકટસતાનં ઇસ્સરો, તદા બોધિસત્તોપિ સત્થવાહો અહોસિ પઞ્ચન્નં સકટસતાનં ઇસ્સરો, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સાખો નામ મિગરાજા અહોસિ, તદા બોધિસત્તોપિ નિગ્રોધો નામ મિગરાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો સાખો નામ સેનાપતિ અહોસિ, તદા બોધિસત્તોપિ નિગ્રોધો નામ રાજા અહોસિ, તત્થપિ તાવ ઉભોપિ સમસમા અહેસું.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો ખણ્ડહાલો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ, તદા બોધિસત્તો ચન્દો નામ રાજકુમારો અહોસિ, તદા સો ખણ્ડહાલો યેવ અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા અહોસિ, તદા બોધિસત્તો તસ્સ પુત્તો મહાપદુમો નામ કુમારો અહોસિ, તદા સો રાજા સકપુત્તં ચોરપપાતે ખિપાપેસિ, યતો કુતોચિ પિતાવ પુત્તાનં અધિકતરો હોતિ વિસિટ્ઠોતિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ અધિકતરો.

‘‘પુન ચપરં યદા દેવદત્તો મહાપતાપો નામ રાજા અહોસિ, તદા બોધિસત્તો તસ્સ પુત્તો ધમ્મપાલો નામ કુમારો અહોસિ, તદા સો રાજા સકપુત્તસ્સ હત્થપાદે સીસઞ્ચ છેદાપેસિ, તત્થપિ તાવ દેવદત્તો યેવ ઉત્તરો અધિકતરો.

અજ્જેતરહિ ઉભોપિ સક્યકુલે જાયિંસુ. બોધિસત્તો બુદ્ધો અહોસિ સબ્બઞ્ઞૂ લોકનાયકો, દેવદત્તો તસ્સ દેવાતિદેવસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા ઇદ્ધિં નિબ્બત્તેત્વા બુદ્ધાલયં અકાસિ. કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, યં મયા ભણિતં, તં સબ્બં તથં ઉદાહુ વિતથ’’ન્તિ?

‘‘યં ત્વં, મહારાજ, બહુવિધં કારણં ઓસારેસિ, સબ્બં તં તથેવ, નો અઞ્ઞથા’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, કણ્હોપિ સુક્કોપિ સમસમગતિકા હોન્તિ, તેન હિ કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ સમસમવિપાકં હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, મહારાજ, કુસલમ્પિ અકુસલમ્પિ સમસમવિપાકં હોતિ, ન હિ, મહારાજ, દેવદત્તો સબ્બજનેહિ પટિવિરુદ્ધો, બોધિસત્તેનેવ પટિવિરુદ્ધો. યો તસ્સ બોધિસત્તેન પટિવિરુદ્ધો, સો તસ્મિં તસ્મિં યેવ ભવે પચ્ચતિ ફલં દેતિ. દેવદત્તોપિ, મહારાજ, ઇસ્સરિયે ઠિતો જનપદેસુ આરક્ખં દેતિ, સેતું સભં પુઞ્ઞસાલં કારેતિ, સમણબ્રાહ્મણાનં કપણદ્ધિકવણિબ્બકાનં નાથાનાથાનં યથાપણિહિતં દાનં દેતિ. તસ્સ સો વિપાકેન ભવે ભવે સમ્પત્તિયો પટિલભતિ. કસ્સેતં, મહારાજ, સક્કા વત્તું વિના દાનેન દમેન સંયમેન ઉપોસથકમ્મેન સમ્પત્તિં અનુભવિસ્સતીતિ?

‘‘યં પન ત્વં, મહારાજ, એવં વદેસિ ‘દેવદત્તો ચ બોધિસત્તો ચ એકતો અનુપરિવત્તન્તી’તિ, સો ન જાતિસતસ્સ અચ્ચયેન સમાગમો અહોસિ, ન જાતિસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન, ન જાતિસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન, કદાચિ કરહચિ બહૂનં અહોરત્તાનં અચ્ચયેન સમાગમો અહોસિ. યં પનેતં, મહારાજ, ભગવતા કાણકચ્છપોપમં ઉપદસ્સિતં મનુસ્સત્તપ્પટિલાભાય, તથૂપમં, મહારાજ, ઇમેસં સમાગમં ધારેહિ.

‘‘ન, મહારાજ, બોધિસત્તસ્સ દેવદત્તેનેવ સદ્ધિં સમાગમો અહોસિ, થેરોપિ, મહારાજ, સારિપુત્તો અનેકેસુ જાતિસતસહસ્સેસુ બોધિસત્તસ્સ પિતા અહોસિ, મહાપિતા અહોસિ, ચૂળપિતા અહોસિ, ભાતા અહોસિ, પુત્તો અહોસિ, ભાગિનેય્યો અહોસિ, મિત્તો અહોસિ.

‘‘બોધિસત્તોપિ, મહારાજ, અનેકેસુ જાતિસતસહસ્સેસુ થેરસ્સ સારિપુત્તસ્સ પિતા અહોસિ, મહાપિતા અહોસિ, ચૂળપિતા અહોસિ, ભાતા અહોસિ, પુત્તો અહોસિ, ભાગિનેય્યો અહોસિ, મિત્તો અહોસિ, સબ્બેપિ, મહારાજ, સત્તનિકાયપરિયાપન્ના સંસારસોતમનુગતા સંસારસોતેન વુય્હન્તા અપ્પિયેહિપિ પિયેહિપિ સમાગચ્છન્તિ. યથા, મહારાજ, ઉદકં સોતેન વુય્હમાનં સુચિઅસુચિકલ્યાણપાપકેન સમાગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બેપિ સત્તનિકાયપરિયાપન્ના સંસારસોતમનુગતા સંસારસોતેન વુય્હન્તા અપ્પિયેહિપિ પિયેહિપિ સમાગચ્છન્તિ. દેવદત્તો, મહારાજ, યક્ખો સમાનો અત્તના અધમ્મો પરે અધમ્મે નિયોજેત્વા સત્તપઞ્ઞાસવસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ મહાનિરયે પચ્ચિ, બોધિસત્તોપિ, મહારાજ, યક્ખો સમાનો અત્તના ધમ્મો પરે ધમ્મે નિયોજેત્વા સત્તપઞ્ઞાસવસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનિ સગ્ગે મોદિ સબ્બકામસમઙ્ગી, અપિ ચ, મહારાજ, દેવદત્તો ઇમસ્મિં ભવે બુદ્ધં અનાસાદનીયમાસાદયિત્વા સમગ્ગઞ્ચ સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા પથવિં પાવિસિ, તથાગતો બુજ્ઝિત્વા સબ્બધમ્મે પરિનિબ્બુતો ઉપધિસઙ્ખયે’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે નાગસેન, એવમેતં તથા સમ્પટિચ્છામી’’તિ.

કુસલાકુસલસમવિસમપઞ્હો સત્તમો.