૩. દેવદત્તપબ્બજ્જપઞ્હો

૩. ‘‘ભન્તે નાગસેન, દેવદત્તો કેન પબ્બાજિતો’’તિ? ‘‘છ યિમે, મહારાજ, ખત્તિયકુમારા ભદ્દિયો ચ અનુરુદ્ધો ચ આનન્દો ચ ભગુ ચ કિમિલો [કિમ્બિલો (સી. પી.) મ. નિ. ૨.૧૬૬ પસ્સિતબ્બં] ચ દેવદત્તો ચ ઉપાલિકપ્પકો સત્તમો અભિસમ્બુદ્ધે સત્થરિ સક્યકુલાનન્દજનને ભગવન્તં અનુપબ્બજન્તા નિક્ખમિંસુ, તે ભગવા પબ્બાજેસી’’તિ. ‘‘નનુ, ભન્તે, દેવદત્તેન પબ્બજિત્વા સઙ્ઘો ભિન્નો’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, દેવદત્તેન પબ્બજિત્વા સઙ્ઘો ભિન્નો, ન ગિહી સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ન ભિક્ખુની, ન સિક્ખમાના, ન સામણેરો, ન સામણેરી સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ભિક્ખુ પકતત્તો સમાનસંવાસકો સમાનસીમાયં ઠિતો સઙ્ઘં ભિન્દતીતિ. સઙ્ઘભેદકો, ભન્તે, પુગ્ગલો કિં કમ્મં ફુસતી’’તિ? ‘‘કપ્પટ્ઠિતિકં, મહારાજ, કમ્મં ફુસતી’’તિ.

‘‘કિં પન, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો જાનાતિ ‘દેવદત્તો પબ્બજિત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતિ, સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કપ્પં નિરયે પચ્ચિસ્સતી’’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, તથાગતો જાનાતિ ‘દેવદત્તો પબ્બજિત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતિ, સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કપ્પં નિરયે પચ્ચિસ્સતી’’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો જાનાતિ ‘દેવદત્તો પબ્બજિત્વા સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતિ, સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કપ્પં નિરયે પચ્ચિસ્સતી’તિ, તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો કારુણિકો અનુકમ્પકો હિતેસી સબ્બસત્તાનં અહિતં અપનેત્વા હિતમુપદહતીતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ તં અજાનિત્વા પબ્બાજેસિ, તેન હિ બુદ્ધો અસબ્બઞ્ઞૂતિ, અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો તવાનુપ્પત્તો, વિજટેહિ એતં મહાજટં, ભિન્દ પરાપવાદં, અનાગતે અદ્ધાને તયા સદિસા બુદ્ધિમન્તો ભિક્ખૂ દુલ્લભા ભવિસ્સન્તિ, એત્થ તવ બલં પકાસેહી’’તિ.

‘‘કારુણિકો, મહારાજ, ભગવા સબ્બઞ્ઞૂ ચ, કારુઞ્ઞેન, મહારાજ, ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન દેવદત્તસ્સ ગતિં ઓલોકેન્તો અદ્દસ દેવદત્તં આપાયિકં કમ્મં [અપરાપરિયકમ્મં (સી. સ્યા. પી.)] આયૂહિત્વા અનેકાનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ નિરયેન નિરયં વિનિપાતેન વિનિપાતં ગચ્છન્તં, તં ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન જાનિત્વા ઇમસ્સ અપરિયન્તકતં કમ્મં મમ સાસને પબ્બજિતસ્સ પરિયન્તકતં ભવિસ્સતિ, પુરિમં ઉપાદાય પરિયન્તકતં દુક્ખં ભવિસ્સતિ, અપબ્બજિતોપિ અયં મોઘપુરિસો કપ્પટ્ઠિયમેવ કમ્મં આયૂહિસ્સતીતિ કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો વધિત્વા તેલેન મક્ખેતિ, પપાતે પાતેત્વા હત્થં દેતિ, મારેત્વા જીવિતં પરિયેસતિ, યં સો પઠમં દુક્ખં દત્વા પચ્છા સુખં ઉપદહતી’’તિ? ‘‘વધેતિપિ, મહારાજ, તથાગતો સત્તાનં હિતવસેન, પાતેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, મારેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, વધિત્વાપિ, મહારાજ, તથાગતો સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, પાતેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, મારેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ. યથા, મહારાજ, માતાપિતરો નામ વધિત્વાપિ પાતયિત્વાપિ પુત્તાનં હિતમેવ ઉપદહન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો વધેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, પાતેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, મારેતિપિ સત્તાનં હિતવસેન, વધિત્વાપિ, મહારાજ, તથાગતો સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, પાતેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, મારેત્વાપિ સત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ, યેન યેન યોગેન સત્તાનં ગુણવુડ્ઢિ હોતિ, તેન તેન યોગેન સબ્બસત્તાનં હિતમેવ ઉપદહતિ. સચે, મહારાજ, દેવદત્તો ન પબ્બાજેય્ય, ગિહિભૂતો સમાનો નિરયસંવત્તનિકં બહું પાપકમ્મં કત્વા અનેકાનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ નિરયેન નિરયં વિનિપાતેન વિનિપાતં ગચ્છન્તો બહું દુક્ખં વેદયિસ્સતિ, તં ભગવા જાનમાનો કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસિ, ‘મમ સાસને પબ્બજિતસ્સ દુક્ખં પરિયન્તકતં ભવિસ્સતી’તિ કારુઞ્ઞેન ગરુકં દુક્ખં લહુકં અકાસિ.

‘‘યથા વા, મહારાજ, ધનયસસિરિઞાતિબલેન બલવા પુરિસો અત્તનો ઞાતિં વા મિત્તં વા રઞ્ઞા ગરુકં દણ્ડં ધારેન્તં અત્તનો બહુવિસ્સત્થભાવેન સમત્થતાય ગરુકં દણ્ડં લહુકં અકાસિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા બહૂનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ દુક્ખં વેદયમાનં દેવદત્તં પબ્બાજેત્વા સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિબલસમત્થભાવેન ગરુકં દુક્ખં લહુકં અકાસિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, કુસલો ભિસક્કો સલ્લકત્તો ગરુકં રોગં બલવોસધબલેન લહુકં કરોતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, બહૂનિ કપ્પકોટિસતસહસ્સાનિ દુક્ખં વેદયમાનં દેવદત્તં ભગવા રોગઞ્ઞુતાય પબ્બાજેત્વા કારુઞ્ઞબલો પત્થદ્ધધમ્મોસધબલેન ગરુકં દુક્ખં લહુકં અકાસિ. અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ભગવા બહુવેદનીયં દેવદત્તં અપ્પવેદનીયં કરોન્તો કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘ન કિઞ્ચિ, ભન્તે, અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્ય અન્તમસો ગદ્દૂહનમત્તમ્પી’’તિ. ‘‘ઇમમ્પિ ખો, મહારાજ, કારણં અત્થતો સમ્પટિચ્છ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ. યથા, મહારાજ, ચોરં આગુચારિં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્યું, ‘અયં ખો, દેવ, ચોરો આગુચારી, ઇમસ્સ યં ઇચ્છસિ, તં દણ્ડં પણેહી’તિ. તમેનં રાજા એવં વદેય્ય ‘તેન હિ, ભણે, ઇમં ચોરં બહિનગરં નીહરિત્વા આઘાતને સીસં છિન્દથા’’તિ, ‘એવં દેવા’તિ ખો તે રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા તં બહિનગરં નીહરિત્વા આઘાતનં નયેય્યું. તમેનં પસ્સેય્ય કોચિદેવ પુરિસો રઞ્ઞો સન્તિકા લદ્ધવરો લદ્ધયસધનભોગો આદેય્યવચનો બલવિચ્છિતકારી, સો તસ્સ કારુઞ્ઞં કત્વા તે પુરિસે એવં વદેય્ય ‘અલં, ભો, કિં તુમ્હાકં ઇમસ્સ સીસચ્છેદનેન, તેન હિ ભો ઇમસ્સ હત્થં વા પાદં વા છિન્દિત્વા જીવિતં રક્ખથ, અહમેતસ્સ કારણા રઞ્ઞો સન્તિકે પટિવચનં કરિસ્સામી’તિ. તે તસ્સ બલવતો વચનેન તસ્સ ચોરસ્સ હત્થં વા પાદં વા છિન્દિત્વા જીવિતં રક્ખેય્યું. અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો એવં કારી તસ્સ ચોરસ્સ કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘જીવિતદાયકો સો, ભન્તે, પુરિસો તસ્સ ચોરસ્સ, જીવિતે દિન્ને કિં તસ્સ અકતં નામ અત્થી’’તિ? ‘‘યા પન હત્થપાદચ્છેદને વેદના, સો તાય વેદનાય કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘અત્તનો કતેન સો, ભન્તે, ચોરો દુક્ખવેદનં વેદયતિ, જીવિતદાયકો પન પુરિસો ન કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ભગવા કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસિ ‘મમ સાસને પબ્બજિતસ્સ દુક્ખં પરિયન્તકતં ભવિસ્સતી’તિ. પરિયન્તકતઞ્ચ, મહારાજ, દેવદત્તસ્સ દુક્ખં, દેવદત્તો, મહારાજ, મરણકાલે –

‘‘‘ઇમેહિ અટ્ઠીહિ તમગ્ગપુગ્ગલં, દેવાતિદેવં નરદમ્મસારથિં;

સમન્તચક્ખું સતપુઞ્ઞલક્ખણં, પાણેહિ બુદ્ધં સરણં ઉપેમી’તિ.

‘‘પાણુપેતં સરણમગમાસિ. દેવદત્તો, મહારાજ, છ કોટ્ઠાસે કતે કપ્પે અતિક્કન્તે પઠમકોટ્ઠાસે સઙ્ઘં ભિન્દિ, પઞ્ચ કોટ્ઠાસે નિરયે પચ્ચિત્વા તતો મુચ્ચિત્વા અટ્ઠિસ્સરો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતિ. અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ભગવા એવં કારી દેવદત્તસ્સ કિચ્ચકારી અસ્સા’’તિ? ‘‘સબ્બદદો, ભન્તે નાગસેન, તથાગતો દેવદત્તસ્સ, યં તથાગતો દેવદત્તં પચ્ચેકબોધિં પાપેસ્સતિ, કિં તથાગતેન દેવદત્તસ્સ અકતં નામ અત્થી’’તિ? ‘‘યં પન, મહારાજ, દેવદત્તો સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા નિરયે દુક્ખવેદનં વેદયતિ, અપિ નુ ખો ભગવા તતોનિદાનં કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અત્તના કતેન, ભન્તે, દેવદત્તો કપ્પં નિરયે પચ્ચતિ, દુક્ખપરિયન્તકારકો સત્થા ન કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જતી’’તિ. ‘‘ઇમમ્પિ ખો, ત્વં મહારાજ, કારણં અત્થતો સમ્પટિચ્છ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ. યથા, મહારાજ, કુસલો ભિસક્કો સલ્લકત્તો વાતપિત્તસેમ્હસન્નિપાતઉતુપરિણામવિસમપરિહારઓપક્કમિકોપક્કન્તં પૂતિકુણપદુગ્ગન્ધાભિસઞ્છન્નં અન્તોસલ્લં સુસિરગતં પુબ્બરુહિરસમ્પુણ્ણં વણં વૂપસમેન્તો વણમુખં કક્ખળતિખિણખારકટુકેન ભેસજ્જેન અનુલિમ્પતિ પરિપચ્ચનાય, પરિપચ્ચિત્વા મુદુભાવમુપગતં સત્થેન વિકન્તયિત્વા ડહતિ સલાકાય, દડ્ઢે ખારલવણં દેતિ, ભેસજ્જેન અનુલિમ્પતિ વણરુહનાય બ્યાધિતસ્સ સોત્થિભાવમનુપ્પત્તિયા, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, ભિસક્કો સલ્લકત્તો અહિતચિત્તો ભેસજ્જેન અનુલિમ્પતિ, સત્થેન વિકન્તેતિ, ડહતિ સલાકાય, ખારલવણં દેતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, હિતચિત્તો સોત્થિકામો તાનિ કિરિયાનિ કરોતી’’તિ. ‘‘યા પનસ્સ ભેસજ્જકિરિયાકરણેન ઉપ્પન્ના દુક્ખવેદના, તતોનિદાનં સો ભિસક્કો સલ્લકત્તો કિઞ્ચિ અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્યા’’તિ? ‘‘હિતચિત્તો, ભન્તે, સોત્થિકામો ભિસક્કો સલ્લકત્તો તાનિ કિરિયાનિ કરોતિ, કિં સો તતોનિદાનં અપુઞ્ઞં આપજ્જેય્ય, સગ્ગગામી સો, ભન્તે, ભિસક્કો સલ્લકત્તો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કારુઞ્ઞેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ દુક્ખપરિમુત્તિયા.

‘‘અપરમ્પિ, મહારાજ, ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ, યેન કારણેન ભગવા દેવદત્તં પબ્બાજેસિ. યથા, મહારાજ, પુરિસો કણ્ટકેન વિદ્ધો અસ્સ, અથઞ્ઞતરો પુરિસો તસ્સ હિતકામો સોત્થિકામો તિણ્હેન કણ્ટકેનવા સત્થમુખેન વા સમન્તતો છિન્દિત્વા પગ્ઘરન્તેન લોહિતેન તં કણ્ટકં નીહરેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો અહિતકામો તં કણ્ટકં નીહરતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, હિતકામો સો, ભન્તે, પુરિસો સોત્થિકામો તં કણ્ટકં નીહરતિ. સચે સો, ભન્તે, તં કણ્ટકં ન નીહરેય્ય, મરણં વા સો તેન પાપુણેય્ય મરણમત્તં વા દુક્ખ’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો કારુઞ્ઞેન દેવદત્તં પબ્બાજેસિ દુક્ખપરિમુત્તિયા. સચે મહારાજ, ભગવા દેવદત્તં ન પબ્બાજેય્ય, કપ્પકોટિસતસહસ્સમ્પિ દેવદત્તો ભવપરમ્પરાય નિરયે પચ્ચેય્યા’’તિ.

‘‘અનુસોતગામિં, ભન્તે નાગસેન, દેવદત્તં તથાગતો પટિસોતં પાપેસિ, વિપન્થપટિપન્નં દેવદત્તં પન્થે પટિપાદેસિ, પપાતે પતિતસ્સ દેવદત્તસ્સ પતિટ્ઠં અદાસિ, વિસમગતં દેવદત્તં તથાગતો સમં આરોપેસિ, ઇમે ચ, ભન્તે નાગસેન, હેતૂ ઇમાનિ ચ કારણાનિ ન સક્કા અઞ્ઞેન સન્દસ્સેતું અઞ્ઞત્ર તવાદિસેન બુદ્ધિમતા’’તિ.

દેવદત્તપબ્બજ્જપઞ્હો તતિયો.