૪. પથવિચલનપઞ્હો

૪. ‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા – ‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે [અટ્ઠિમે આનન્દ (અ. નિ. ૮.૭૦)], હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’તિ. અસેસવચનં ઇદં, નિસ્સેસવચનં ઇદં, નિપ્પરિયાયવચનં ઇદં, નત્થઞ્ઞો નવમો હેતુ મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય. યદિ, ભન્તે નાગસેન, અઞ્ઞો નવમો હેતુ ભવેય્ય મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, તમ્પિ હેતું ભગવા કથેય્ય. યસ્મા ચ ખો, ભન્તે નાગસેન, નત્થઞ્ઞો નવમો હેતુ મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, તસ્મા અનાચિક્ખિતો ભગવતા, અયઞ્ચ નવમો હેતુ દિસ્સતિ મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, યં વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતાતિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, અટ્ઠેવ હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાય, તેન હિ વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતાતિ યં વચનં, તં મિચ્છા. યદિ વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, તેન હિ અટ્ઠેવ હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયાતિ તમ્પિ વચનં મિચ્છા. અયમ્પિ ઉભતો કોટિકો પઞ્હો સુખુમો દુન્નિવેઠિયો અન્ધકરણો ચેવ ગમ્ભીરો ચ, સો તવાનુપ્પત્તો, નેસો અઞ્ઞેન ઇત્તરપઞ્ઞેન સક્કા વિસજ્જેતું અઞ્ઞત્ર તવાદિસેન બુદ્ધિમતા’’તિ.

‘‘ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’તિ. યં વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, તઞ્ચ પન અકાલિકં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, તસ્મા અગણિતં અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા, મહારાજ, લોકે તયો યેવ મેઘા ગણીયન્તિ વસ્સિકો હેમન્તિકો પાવુસકોતિ. યદિ તે મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો મેઘો પવસ્સતિ, ન સો મેઘો ગણીયતિ સમ્મતેહિ મેઘેહિ, અકાલમેઘોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, હિમવન્તા પબ્બતા પઞ્ચ નદિસતાનિ સન્દન્તિ, તેસં, મહારાજ, પઞ્ચન્નં નદિસતાનં દસેવ નદિયો નદિગણનાય ગણીયન્તિ. સેય્યથીદં, ગઙ્ગા યમુના અચિરવતી સરભૂ મહી સિન્ધુ સરસ્સતી વેત્રવતી વીતંસા ચન્દભાગાતિ, અવસેસા નદિયો નદિગણનાય અગણિતા. કિં કારણા? ન તા નદિયો ધુવસલિલા. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, રઞ્ઞો સતમ્પિ દ્વિસતમ્પિ તિસતમ્પિ અમચ્ચા હોન્તિ, તેસં છ યેવ જના અમચ્ચગણનાય ગણીયન્તિ. સેય્યથીદં, સેનાપતિ પુરોહિતો અક્ખદસ્સો ભણ્ડાગારિકો છત્તગ્ગાહકો ખગ્ગગ્ગાહકો. એતે યેવ અમચ્ચગણનાય ગણીયન્તિ. કિં કારણા? યુત્તત્તા રાજગુણેહિ, અવસેસા અગણિતા, સબ્બે અમચ્ચાત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘સુય્યતિ નુ ખો, મહારાજ, એતરહિ જિનસાસને કતાધિકારાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવેદનીયકમ્મં, કિત્તિ ચ યેસં અબ્ભુગ્ગતા દેવમનુસ્સેસૂ’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યતિ એતરહિ જિનસાસને કતાધિકારાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવેદનીયકમ્મં, કિત્તિ ચ યેસં અબ્ભુગ્ગતા દેવમનુસ્સેસુ સત્ત જનાતિ’’. ‘‘કે ચ તે, મહારાજા’’તિ? ‘‘સુમનો ચ, ભન્તે, માલાકારો, એકસાટકો ચ બ્રાહ્મણો, પુણ્ણો ચ ભતકો, મલ્લિકા ચ દેવી, ગોપાલમાતા ચ દેવી, સુપ્પિયા ચ ઉપાસિકા, પુણ્ણા ચ દાસીતિ ઇમે સત્ત દિટ્ઠધમ્મસુખવેદનીયા સત્તા, કિત્તિ ચ ઇમેસં અબ્ભુગ્ગતા દેવમનુસ્સેસૂ’’તિ.

‘‘અપરેપિ સુય્યન્તિ નુ ખો અતીતે માનુસકેનેવ સરીરદેહેન તિદસભવનં ગતા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સુય્યન્તી’’તિ. ‘‘કે ચ તે, મહારાજા’’તિ? ‘‘ગુત્તિલો ચ ગન્ધબ્બો, સાધીનો ચ રાજા, નિમિ ચ રાજા, મન્ધાતા ચ રાજાતિ ઇમે ચતુરો જના સુય્યન્તિ, તેનેવ માનુસકેન સરીરદેહેન તિદસભવનં ગતા’’તિ. ‘‘સુચિરમ્પિ કતં સુય્યતિ સુકતદુક્કટન્તિ? સુતપુબ્બં પન તયા, મહારાજ, અતીતે વા અદ્ધાને વત્તમાને વા અદ્ધાને ઇત્થન્નામસ્સ દાને દીયમાને સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા મહાપથવી કમ્પિતા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘અત્થિ મે, મહારાજ, આગમો અધિગમો પરિયત્તિ સવનં સિક્ખાબલં સુસ્સૂસા પરિપુચ્છા આચરિયુપાસનં, મયાપિ ન સુતપુબ્બં ‘ઇત્થન્નામસ્સ દાને દીયમાને સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા મહાપથવી કમ્પિતા’તિ ઠપેત્વા વેસ્સન્તરસ્સ રાજવસભસ્સ દાનવરં. ભગવતો ચ, મહારાજ, કસ્સપસ્સ, ભગવતો ચ સક્યમુનિનોતિ દ્વિન્નં બુદ્ધાનં અન્તરે ગણનપથં વીતિવત્તા વસ્સકોટિયો અતિક્કન્તા, તત્થપિ મે સવનં નત્થિ ‘ઇત્થન્નામસ્સ દાને દીયમાને સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા મહાપથવી કમ્પિતા’તિ. ન, મહારાજ, તાવતકેન વીરિયેન તાવતકેન પરક્કમેન મહાપથવી કમ્પતિ, ગુણભારભરિતા, મહારાજ, સબ્બસોચેય્યકિરિયગુણભારભરિતા ધારેતું ન વિસહન્તી મહાપથવી ચલતિ કમ્પતિ પવેધતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, સકટસ્સ અતિભારભરિતસ્સ નાભિયો ચ નેમિયો ચ ફલન્તિ અક્ખો ભિજ્જતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સબ્બસોચેય્યકિરિયગુણભારભરિતા મહાપથવી ધારેતું ન વિસહન્તી ચલતિ કમ્પતિ પવેધતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, ગગનં અનિલજલવેગસઞ્છાદિતં ઉસ્સન્નજલભારભરિતં અતિવાતેન ફુટિતત્તા નદતિ રવતિ ગળગળાયતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, મહાપથવી રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ દાનબલવિપુલઉસ્સન્નભારભરિતા ધારેતું ન વિસહન્તી ચલતિ કમ્પતિ પવેધતિ. ન હિ, મહારાજ, રઞ્ઞો વેસ્સન્તરસ્સ ચિત્તં રાગવસેન પવત્તતિ, ન દોસવસેન પવત્તતિ, ન મોહવસેન પવત્તતિ, ન માનવસેન પવત્તતિ, ન દિટ્ઠિવસેન પવત્તતિ, ન કિલેસવસેન પવત્તતિ, ન વિતક્કવસેન પવત્તતિ, ન અરતિવસેન પવત્તતિ, અથ ખો દાનવસેન બહુલં પવત્તતિ ‘કિન્તિ અનાગતા યાચકા મમ સન્તિકે આગચ્છેય્યું, આગતા ચ યાચકા યથાકામં લભિત્વા અત્તમના ભવેય્યુ’ન્તિ સતતં સમિતં દાનં પતિ માનસં ઠપિતં હોતિ. રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ સતતં સમિતં દસસુ ઠાનેસુ માનસં ઠપિતં હોતિ દમે સમે ખન્તિયં સંવરે યમે નિયમે અક્કોધે અવિહિંસાયં સચ્ચે સોચેય્યે. રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ કામેસના પહીના, ભવેસના પટિપ્પસ્સદ્ધા, બ્રહ્મચરિયેસનાય યેવ ઉસ્સુક્કં આપન્નો, રઞ્ઞો, મહારાજ, વેસ્સન્તરસ્સ અત્તરક્ખા [પરરક્ખાય (સી. પી.)] પહીના, સબ્બસત્તરક્ખાય ઉસ્સુક્કં આપન્નો ‘કિન્તિ ઇમે સત્તા સમગ્ગા અસ્સુ અરોગા સધના દીઘાયુકા’તિ બહુલં યેવ માનસં પવત્તતિ. દદમાનો ચ, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા તં દાનં ન ભવસમ્પત્તિહેતુ દેતિ, ન ધનહેતુ દેતિ, ન પટિદાનહેતુ દેતિ, ન ઉપલાપનહેતુ દેતિ, ન આયુહેતુ દેતિ, ન વણ્ણહેતુ દેતિ, ન સુખહેતુ દેતિ, ન બલહેતુ દેતિ, ન યસહેતુ દેતિ, ન પુત્તહેતુ દેતિ, ન ધીતુહેતુ દેતિ, અથ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞાણહેતુ સબ્બઞ્ઞુતઞાણરતનસ્સ કારણા એવરૂપે અતુલવિપુલાનુત્તરે દાનવરે અદાસિ, સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો ચ ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘‘જાલિં કણ્હાજિનં ધીતં, મદ્દિદેવિં પતિબ્બતં;

ચજમાનો ન ચિન્તેસિં, બોધિયા યેવ કારણા’તિ.

‘‘વેસ્સન્તરો, મહારાજ, રાજા અક્કોધેન કોધં જિનાતિ, અસાધું સાધુના જિનાતિ, કદરિયં દાનેન જિનાતિ, અલિકવાદિનં સચ્ચેન જિનાતિ, સબ્બં અકુસલં કુસલેન જિનાતિ. તસ્સ એવં દદમાનસ્સ ધમ્માનુગતસ્સ ધમ્મસીસકસ્સ [ધમ્માસીસકસ્સ (ક.)] દાનનિસ્સન્દબલવ [દાનનિસ્સન્દબલ (સી. પી.)] વીરિયવિપુલવિપ્ફારેન હેટ્ઠા મહાવાતા સઞ્ચલન્તિ સણિકં સણિકં સકિં સકિં આકુલાકુલા વાયન્તિ ઓનમન્તિ ઉન્નમન્તિ વિનમન્તિ, છિન્નપત્તપાદપા [સીન્નપ્પત્તપાદપા (સી.)] પપતન્તિ, ગુમ્બં ગુમ્બં વલાહકા ગગને સન્ધાવન્તિ, રજોસઞ્ચિતા વાતા દારુણા હોન્તિ, ગગનં ઉપ્પીળિતા વાતા વાયન્તિ, સહસા ધમધમાયન્તિ, મહાભીમો સદ્દો નિચ્છરતિ, તેસુ વાતેસુ કુપિતેસુ ઉદકં સણિકં સણિકં ચલતિ, ઉદકે ચલિતે ખુબ્ભન્તિ મચ્છકચ્છપા, યમકયમકા ઊમિયો જાયન્તિ, જલચરા સત્તા તસન્તિ, જલવીચિ યુગનદ્ધો વત્તતિ, વીચિનાદો પવત્તતિ, ઘોરા બુબ્બુળા [પુબ્બુળા (ક.)] ઉટ્ઠહન્તિ, ફેણમાલા ભવન્તિ, ઉત્તરતિ મહાસમુદ્દો, દિસાવિદિસં ધાવતિ ઉદકં, ઉદ્ધંસોતપટિસોતમુખા સન્દન્તિ સલિલધારા, તસન્તિ અસુરા ગરુળા નાગા યક્ખા, ઉબ્બિજ્જન્તિ ‘કિં નુ ખો, કથં નુ ખો, સાગરો વિપરિવત્તતી’તિ, ગમનપથમેસન્તિ ભીતચિત્તા, ખુભિતે લુળિતે જલધારે પકમ્પતિ મહાપથવી સનગા સસાગરા, પરિવત્તતિ સિનેરુગિરિ કૂટસેલસિખરો વિનમમાનો હોતિ, વિમના હોન્તિ અહિનકુલબિળારકોટ્ઠુકસૂકરમિગપક્ખિનો, રુદન્તિ યક્ખા અપ્પેસક્ખા, હસન્તિ યક્ખા મહેસક્ખા કમ્પમાનાય મહાપથવિયા.

‘‘યથા, મહારાજ, મહતિ મહાપરિયોગે ઉદ્ધનગતે ઉદકસમ્પુણ્ણે આકિણ્ણતણ્ડુલે હેટ્ઠતો અગ્ગિ જલમાનો પઠમં તાવ પરિયોગં સન્તાપેતિ, પરિયોગો સન્તત્તો ઉદકં સન્તાપેતિ, ઉદકં સન્તત્તં તણ્ડુલં સન્તાપેતિ, તણ્ડુલં સન્તત્તં ઉમ્મુજ્જતિ નિમુજ્જતિ, બુબ્બુળકજાતં હોતિ, ફેણમાલા ઉત્તરતિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરો રાજા યં લોકે દુચ્ચજં, તં ચજિ, તસ્સ તં દુચ્ચજં ચજન્તસ્સ દાનસ્સ સભાવનિસ્સન્દેન હેટ્ઠા મહાવાતા ધારેતું ન વિસહન્તા પરિકુપ્પિંસુ [પરિકમ્પિંસુ (ક.)], મહાવાતેસુ પરિકુપિતેસુ [પરિખુબ્ભિતેસુ (સ્યા.)] ઉદકં કમ્પિ, ઉદકે કમ્પિતે મહાપથવી કમ્પિ, ઇતિ તદા મહાવાતા ચ ઉદકઞ્ચ મહાપથવી ચાતિ ઇમે તયો એકમના વિય અહેસું મહાદાનનિસ્સન્દેન વિપુલબલવીરિયેન નત્થેદિસો, મહારાજ, અઞ્ઞસ્સ દાનાનુભાવો, યથા વેસ્સન્તરસ્સ રઞ્ઞો મહાદાનાનુભાવો. યથા, મહારાજ, મહિયા બહુવિધા મણયો વિજ્જન્તિ. સેય્યથીદં, ઇન્દનીલો મહાનીલો જોતિરસો વેળુરિયો ઉમ્માપુપ્ફો સિરીસપુપ્ફો મનોહરો સૂરિયકન્તો ચન્દકન્તો વજિરો ખજ્જોપનકો ફુસ્સરાગો લોહિતઙ્ગો મસારગલ્લોતિ, એતે સબ્બે અતિક્કમ્મ ચક્કવત્તિમણિ અગ્ગમક્ખાયતિ, ચક્કવત્તિમણિ, મહારાજ, સમન્તા યોજનં ઓભાસેતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યં કિઞ્ચિ મહિયા દાનં વિજ્જતિ અપિ અસદિસદાનં પરમં, તં સબ્બં અતિક્કમ્મ વેસ્સન્તરસ્સ રઞ્ઞો મહાદાનં અગ્ગમક્ખાયતિ, વેસ્સન્તરસ્સ, મહારાજ, રઞ્ઞો મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધાનં, અબ્ભુતં, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધાનં, યં તથાગતો બોધિસત્તો સમાનો અસમો લોકેન એવંખન્તિ એવંચિત્તો એવંઅધિમુત્તિ એવંઅધિપ્પાયો, બોધિસત્તાનં, ભન્તે નાગસેન, પરક્કમો દક્ખાપિતો, પારમી ચ જિનાનં ભિય્યો ઓભાસિતા, ચરિયં ચરતોપિ તાવ તથાગતસ્સ સદેવકે લોકે સેટ્ઠભાવો અનુદસ્સિતો. સાધુ, ભન્તે નાગસેન, થોમિતં જિનસાસનં, જોતિતા જિનપારમી, છિન્નો તિત્થિયાનં વાદગણ્ઠિ, ભિન્નો પરાપવાદકુમ્ભો [ગુમ્બો તયા વિદ્ધંસિતો (સ્યા.)], પઞ્હો ગમ્ભીરો ઉત્તાનીકતો, ગહનં અગહનં કતં, સમ્મા લદ્ધં જિનપુત્તાનં નિબ્બાહનં [નિબ્બાયનં (ક.)], એવમેતં ગણિવરપવર તથા સમ્પટિચ્છામા’’તિ.

પથવિચલનપઞ્હો ચતુત્થો.