૨. સબ્બઞ્ઞુભાવપઞ્હો

૨. ‘‘ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ભગવા સબ્બઞ્ઞૂ, ન ચ ભગવતો સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં, આવજ્જનપટિબદ્ધં ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, આવજ્જિત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે નાગસેન, બુદ્ધો અસબ્બઞ્ઞૂતિ. યદિ તસ્સ પરિયેસનાય સબ્બઞ્ઞુતઞાણં હોતી’’તિ. ‘‘વાહસતં ખો, મહારાજ, વીહીનં અડ્ઢચૂળઞ્ચ વાહા વીહિસત્તમ્બણાનિ દ્વે ચ તુમ્બા એકચ્છરાક્ખણે પવત્તચિત્તસ્સ એત્તકા વીહી લક્ખં ઠપીયમાના [ઠપીયમાને (સી. પી.)] પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્યું?

‘‘તત્રિમે સત્તવિધા ચિત્તા પવત્તન્તિ, યે તે, મહારાજ, સરાગા સદોસા સમોહા સકિલેસા અભાવિતકાયા અભાવિતસીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપઞ્ઞા, તેસં તં ચિત્તં ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? અભાવિતત્તા ચિત્તસ્સ. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ વિતતસ્સ વિસાલસ્સ વિત્થિણ્ણસ્સ સંસિબ્બિતવિસિબ્બિતસ્સ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ ગરુકં હોતિ આગમનં દન્ધં. કિં કારણા? સંસિબ્બિતવિસિબ્બિતત્તા સાખાનં. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સરાગા સદોસા સમોહા સકિલેસા અભાવિતકાયા અભાવિતસીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપઞ્ઞા, તેસં તં ચિત્તં ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? સંસિબ્બિતવિસિબ્બિતત્તા કિલેસેહિ, ઇદં પઠમં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં દુતિયં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, સોતાપન્ના પિહિતાપાયા દિટ્ઠિપ્પત્તા વિઞ્ઞાતસત્થુસાસના, તેસં તં ચિત્તં તીસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ. ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? તીસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ તિપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ ઉપરિ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ યાવ તિપબ્બં તાવ લહુકં એતિ, તતો ઉપરિ થદ્ધં. કિં કારણા? હેટ્ઠા પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ સાખાજટાજટિતત્તા. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સોતાપન્ના પિહિતાપાયા દિટ્ઠિપ્પત્તા વિઞ્ઞાતસત્થુસાસના, તેસં તં ચિત્તં તીસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? તીસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા, ઇદં દુતિયં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં તતિયં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, સકદાગામિનો, યેસં રાગદોસમોહા તનુભૂતા, તેસં તં ચિત્તં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ પઞ્ચપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ ઉપરિ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ યાવ પઞ્ચપબ્બં તાવ લહુકં એતિ, તતો ઉપરિ થદ્ધં. કિં કારણા? હેટ્ઠા પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ સાખાજટાજટિતત્તા. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સકદાગામિનો, યેસં રાગદોસમોહા તનુભૂતા, તેસં તં ચિત્તં પઞ્ચસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા, ઇદં તતિયં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં ચતુત્થં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, અનાગામિનો, યેસં પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સઞ્ઞોજનાનિ પહીનાનિ, તેસં તં ચિત્તં દસસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? દસસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ દસપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ ઉપરિ સાખાજટાજટિતસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ યાવ દસપબ્બં તાવ લહુકં એતિ, તતો ઉપરિ થદ્ધં. કિં કારણા? હેટ્ઠા પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ સાખાજટાજટિતત્તા. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે અનાગામિનો, યેસં પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સઞ્ઞોજનાનિ પહીનાનિ, તેસં તં ચિત્તં દસસુ ઠાનેસુ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, ઉપરિભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? દસસુ ઠાનેસુ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધત્તા ઉપરિ કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા, ઇદં ચતુત્થં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં પઞ્ચમં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, અરહન્તો ખીણાસવા ધોતમલા વન્તકિલેસા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસઞ્ઞોજના પત્તપટિસમ્ભિદા સાવકભૂમીસુ પરિસુદ્ધા, તેસં તં ચિત્તં સાવકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, પચ્ચેકબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સાવકવિસયે, અપરિસુદ્ધત્તા પચ્ચેકબુદ્ધવિસયે. યથા, મહારાજ, વંસનાળસ્સ સબ્બપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધસ્સ આકડ્ઢિયન્તસ્સ લહુકં હોતિ આગમનં અદન્ધં. કિં કારણા? સબ્બપબ્બગણ્ઠિપરિસુદ્ધત્તા અગહનત્તા વંસસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે અરહન્તો ખીણાસવા ધોતમલા વન્તકિલેસા વુસિતવન્તો કતકરણીયા ઓહિતભારા અનુપ્પત્તસદત્થા પરિક્ખીણભવસઞ્ઞોજના પત્તપટિસમ્ભિદા સાવકભૂમીસુ પરિસુદ્ધા, તેસં તં ચિત્તં સાવકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, પચ્ચેકબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સાવકવિસયે, અપરિસુદ્ધત્તા પચ્ચેકબુદ્ધવિસયે, ઇદં પઞ્ચમં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં છટ્ઠં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, પચ્ચેકબુદ્ધા સયમ્ભુનો અનાચરિયકા એકચારિનો ખગ્ગવિસાણકપ્પા સકવિસયે પરિસુદ્ધવિમલચિત્તા, તેસં તં ચિત્તં સકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સકવિસયે મહન્તત્તા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધવિસયસ્સ. યથા, મહારાજ, પુરિસો સકવિસયં પરિત્તં નદિં રત્તિમ્પિ દિવાપિ યદિચ્છક અચ્છમ્ભિતો ઓતરેય્ય, અથ પરતો મહાસમુદ્દં ગમ્ભીરં વિત્થતં અગાધમપારં દિસ્વા ભાયેય્ય, દન્ધાયેય્ય ન વિસહેય્ય ઓતરિતું. કિં કારણા? તિણ્ણત્તા [ચિણ્ણત્તા (સી. સ્યા. પી.)] સકવિસયસ્સ, મહન્તત્તા ચ મહાસમુદ્દસ્સ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે પચ્ચેકબુદ્ધા સયમ્ભુનો અનાચરિયકા એકચારિનો ખગ્ગવિસાણકપ્પા સકવિસયે પરિસુદ્ધવિમલચિત્તા, તેસં તં ચિત્તં સકવિસયે લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધભૂમીસુ ગરુકં ઉપ્પજ્જતિ દન્ધં પવત્તતિ. કિં કારણા? પરિસુદ્ધત્તા સકવિસયે મહન્તત્તા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધવિસયસ્સ, ઇદં છટ્ઠં ચિત્તં.

‘‘તત્રિદં સત્તમં ચિત્તં વિભત્તમાપજ્જતિ – યે તે, મહારાજ, સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુનો દસબલધરા ચતુવેસારજ્જવિસારદા અટ્ઠારસહિ બુદ્ધધમ્મેહિ સમન્નાગતા અનન્તજિના અનાવરણઞાણા, તેસં તં ચિત્તં સબ્બત્થ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ. કિં કારણા? સબ્બત્થ પરિસુદ્ધત્તા. અપિ નુ ખો, મહારાજ, નારાચસ્સ સુધોતસ્સ વિમલસ્સ નિગ્ગણ્ઠિસ્સ સુખુમધારસ્સ અજિમ્હસ્સ અવઙ્કસ્સ અકુટિલસ્સ દળ્હચાપસમારૂળ્હસ્સ ખોમસુખુમે વા કપ્પાસસુખુમે વા કમ્બલસુખુમે વા બલવનિપાતિતસ્સ દન્ધાયિતત્તં વા લગ્ગનં વા હોતી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ‘‘કિં કારણા’’? ‘‘સુખુમત્તા વત્થાનં સુધોતત્તા નારાચસ્સ નિપાતસ્સ ચ બલવત્તા’’તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, યે તે સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બઞ્ઞુનો દસબલધરા ચતુવેસારજ્જવિસારદા અટ્ઠારસહિ બુદ્ધધમ્મેહિ સમન્નાગતા અનન્તજિના અનાવરણઞાણા, તેસં તં ચિત્તં સબ્બત્થ લહુકં ઉપ્પજ્જતિ લહુકં પવત્તતિ. કિં કારણા? સબ્બત્થ પરિસુદ્ધત્તા, ઇદં સત્તમં ચિત્તં.

‘‘તત્ર, મહારાજ, યદિદં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ચિત્તં, તં છન્નમ્પિ ચિત્તાનં ગણનં અતિક્કમિત્વા અસઙ્ખ્યેય્યેન ગુણેન પરિસુદ્ધઞ્ચ લહુકઞ્ચ. યસ્મા ચ ભગવતો ચિત્તં પરિસુદ્ધઞ્ચ લહુકઞ્ચ, તસ્મા, મહારાજ, ભગવા યમકપાટિહીરં દસ્સેતિ. યમકપાટિહીરે, મહારાજ, ઞાતબ્બં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં ચિત્તં એવં લહુપરિવત્તન્તિ, ન તત્થ સક્કા ઉત્તરિં કારણં વત્તું, તેપિ, મહારાજ, પાટિહીરા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ચિત્તં ઉપાદાય ગણનમ્પિ સઙ્ખમ્પિ કલમ્પિ કલભાગમ્પિ ન ઉપેન્તિ, આવજ્જનપટિબદ્ધં, મહારાજ, ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતિ.

‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસો હત્થે ઠપિતં યં કિઞ્ચિ દુતિયે હત્થે ઠપેય્ય વિવટેન મુખેન વાચં નિચ્છારેય્ય, મુખગતં ભોજનં ગિલેય્ય, ઉમ્મીલેત્વા વા નિમીલેય્ય, નિમીલેત્વા વા ઉમ્મીલેય્ય, સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, ચિરતરં એતં, મહારાજ, લહુતરં ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, લહુતરં આવજ્જનં, આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતિ, આવજ્જનવિકલમત્તકેન ન તાવતા બુદ્ધા ભગવન્તો અસબ્બઞ્ઞુનો નામ હોન્તી’’તિ.

‘‘આવજ્જનમ્પિ, ભન્તે નાગસેન, પરિયેસનાય કાતબ્બં, ઇઙ્ઘ મં તત્થ કારણેન સઞ્ઞાપેહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરિસસ્સ અડ્ઢસ્સ મહદ્ધનસ્સ મહાભોગસ્સ પહૂતજાતરૂપરજતસ્સ પહૂતવિત્તૂપકરણસ્સ પહૂતધનધઞ્ઞસ્સ સાલિવીહિયવતણ્ડુલતિલમુગ્ગમાસપુબ્બણ્ણાપરણ્ણસપ્પિતેલનવનીતખીરદધિમધુગુળફાણિતા ચ ખળોપિકુમ્ભિપીઠરકોટ્ઠભાજનગતા ભવેય્યું, તસ્સ ચ પુરિસસ્સ પાહુનકો આગચ્છેય્ય ભત્તારહો ભત્તાભિકઙ્ખી, તસ્સ ચ ગેહે યં રન્ધં ભોજનં, તં પરિનિટ્ઠિતં ભવેય્ય, કુમ્ભિતો તણ્ડુલે નીહરિત્વા ભોજનં રન્ધેય્ય, અપિ ચ ખો સો, મહારાજ, તાવતકેન ભોજનવેકલ્લમત્તકેન અધનો નામ કપણો નામ ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ચક્કવત્તિરઞ્ઞો ઘરેપિ, ભન્તે, અકાલે ભોજનવેકલ્લં હોતિ, કિં પન ગહપતિકસ્સા’’તિ? ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ આવજ્જનવિકલમત્તકં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, રુક્ખો અસ્સ ફલિતો ઓણતવિનતો પિણ્ડિભારભરિતો, ન કિઞ્ચિ તત્થ પતિતં ફલં ભવેય્ય, અપિ નુ ખો સો, મહારાજ, રુક્ખો તાવતકેન પતિતફલવેકલ્લમત્તકેન અફલો નામ ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, પતનપટિબદ્ધાનિ તાનિ રુક્ખફલાનિ, પતિતે યદિચ્છકં લભતી’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતસ્સ આવજ્જનપટિબદ્ધં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, આવજ્જેત્વા આવજ્જેત્વા બુદ્ધો યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, ભગવા આવજ્જેત્વા આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ.

‘‘યથા, મહારાજ, ચક્કવત્તી રાજા યદા ચક્કરતનં સરતિ ‘ઉપેતુ મે ચક્કરતન’ન્તિ, સરિતે ચક્કરતનં ઉપેતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, તથાગતો આવજ્જેત્વા આવજ્જેત્વા યદિચ્છકં જાનાતી’’તિ. ‘‘દળ્હં, ભન્તે નાગસેન, કારણં, બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ, સમ્પટિચ્છામ બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ.

બુદ્ધસબ્બઞ્ઞુભાવપઞ્હો દુતિયો.