૩. ઞાણપઞ્ઞાપઞ્હો

૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યસ્સ ઞાણં ઉપ્પન્નં, તસ્સ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યસ્સ ઞાણં ઉપ્પન્નં, તસ્સ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે, યઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા’’તિ. ‘‘યસ્સ પન, ભન્તે, તઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના, કિં સમ્મુય્હેય્ય સો, ઉદાહુ ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘કત્થચિ, મહારાજ, સમ્મુય્હેય્ય, કત્થચિ ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘કુહિં, ભન્તે, સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞાતપુબ્બેસુ વા, મહારાજ, સિપ્પટ્ઠાનેસુ, અગતપુબ્બાય વા દિસાય, અસ્સુતપુબ્બાય વા નામપઞ્ઞત્તિયા સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘કુહિં ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘યં ખો પન, મહારાજ, તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તહિં ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘મોહો પનસ્સ, ભન્તે, કુહિં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘મોહો ખો, મહારાજ, ઞાણે ઉપ્પન્નમત્તે તત્થેવ નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો અન્ધકારગેહે પદીપં આરોપેય્ય, તતો અન્ધકારો નિરુજ્ઝેય્ય, આલોકો પાતુભવેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઞાણે ઉપ્પન્નમત્તે મોહો તત્થેવ નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘પઞ્ઞા પન, ભન્તે, કુહિં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘પઞ્ઞાપિ ખો, મહારાજ, સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’તિ, તસ્સ ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, યો કોચિ પુરિસો રત્તિં લેખં પેસેતુકામો લેખકં પક્કોસાપેત્વા પદીપં આરોપેત્વા લેખં લિખાપેય્ય, લિખિતે પન લેખે પદીપં વિજ્ઝાપેય્ય, વિજ્ઝાપિતેપિ પદીપે લેખં ન વિનસ્સેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરત્થિમેસુ જનપદેસુ મનુસ્સા અનુઘરં પઞ્ચ પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ ઠપેન્તિ આલિમ્પનં વિજ્ઝાપેતું, ઘરે પદિત્તે તાનિ પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ ઘરસ્સૂપરિ ખિપન્તિ, તતો અગ્ગિ વિજ્ઝાયતિ, કિં નુ ખો, મહારાજ, તેસં મનુસ્સાનં એવં હોતિ ‘પુન તેહિ ઘટેહિ ઘટકિચ્ચં કરિસ્સામા’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ ઘટેહિ, કિં તેહિ ઘટેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યથા તે મનુસ્સા, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા અગ્ગિ, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા પઞ્ચહિ ઉદકઘટકેહિ અગ્ગિ વિજ્ઝાપીયતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા વિજ્ઝાપિયન્તિ, વિજ્ઝાપિતાપિ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, વેજ્જો પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ ગહેત્વા ગિલાનકં ઉપસઙ્કમિત્વા તાનિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ પિસિત્વા [પિંસિત્વા (સી. પી.)] ગિલાનકં પાયેય્ય, તેહિ ચ દોસા નિદ્ધમેય્યું, કિં નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ વેજ્જસ્સ એવં હોતિ ‘પુન તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ ભેસજ્જકિચ્ચં કરિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ, કિં તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં, યથા વેજ્જો, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા બ્યાધિ, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા બ્યાધિતો પુરિસો, એવં પુથુજ્જનો દટ્ઠબ્બો. યથા પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ ગિલાનસ્સ દોસા નિદ્ધન્તા, દોસે નિદ્ધન્તે ગિલાનો અરોગો હોતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા નિદ્ધમીયન્તિ, નિદ્ધમિતા ચ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, સઙ્ગામાવચરો યોધો પઞ્ચ કણ્ડાનિ ગહેત્વા સઙ્ગામં ઓતરેય્ય પરસેનં વિજેતું, સો સઙ્ગામગતો તાનિ પઞ્ચ કણ્ડાનિ ખિપેય્ય, તેહિ ચ પરસેના ભિજ્જેય્ય, કિં નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ સઙ્ગામાવચરસ્સ યોધસ્સ એવં હોતિ ‘પુન તેહિ કણ્ડેહિ કણ્ડકિચ્ચં કરિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ કણ્ડેહિ, કિં તેહિ કણ્ડેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચ કણ્ડાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યથા, મહારાજ, સઙ્ગામાવચરો યોધો, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા પરસેના, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા પઞ્ચહિ કણ્ડેહિ પરસેના ભિજ્જતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા ભિજ્જન્તિ, ભગ્ગા ચ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ઞાણપઞ્ઞાપઞ્હો તતિયો.