૨. અદ્ધાનવગ્ગો

૧. ધમ્મસન્તતિપઞ્હો

૧. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ઉપ્પજ્જતિ, સો એવ સો, ઉદાહુ અઞ્ઞો’’તિ? થેરો આહ ‘‘ન ચ સો, ન ચ અઞ્ઞો’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, યદા ત્વં દહરો તરુણો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો અહોસિ, સો યેવ ત્વં એતરહિ મહન્તો’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અઞ્ઞો સો દહરો તરુણો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો અહોસિ, અઞ્ઞો અહં એતરહિ મહન્તો’’તિ. ‘‘એવં સન્તે ખો, મહારાજ, માતાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, પિતાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, આચરિયોતિપિ ન ભવિસ્સતિ, સિપ્પવાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, સીલવાતિપિ ન ભવિસ્સતિ, પઞ્ઞવાતિપિ ન ભવિસ્સતિ. કિં નુ ખો, મહારાજ, અઞ્ઞા એવ કલલસ્સ માતા, અઞ્ઞા અબ્બુદસ્સ માતા, અઞ્ઞા પેસિયા માતા, અઞ્ઞા ઘનસ્સ માતા, અઞ્ઞા ખુદ્દકસ્સ માતા, અઞ્ઞા મહન્તસ્સ માતા, અઞ્ઞો સિપ્પં સિક્ખતિ, અઞ્ઞો સિક્ખિતો ભવતિ, અઞ્ઞો પાપકમ્મં કરોતિ, અઞ્ઞસ્સ હત્થપાદા છિજ્જન્તી’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે. ત્વં પન, ભન્તે, એવં વુત્તે કિં વદેય્યાસી’’તિ? થેરો આહ ‘‘અહઞ્ઞેવ ખો, મહારાજ, દહરો અહોસિં તરુણો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો, અહઞ્ઞેવ એતરહિ મહન્તો, ઇમમેવ કાયં નિસ્સાય સબ્બે તે એકસઙ્ગહિતા’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો પદીપં પદીપેય્ય, કિં સો સબ્બરત્તિં પદીપેય્યા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સબ્બરત્તિં પદીપેય્યા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, યા પુરિમે યામે અચ્ચિ, સા મજ્ઝિમે યામે અચ્ચી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘યા મજ્ઝિમે યામે અચ્ચિ, સા પચ્છિમે યામે અચ્ચી’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો, મહારાજ, અઞ્ઞો સો અહોસિ પુરિમે યામે પદીપો, અઞ્ઞો મજ્ઝિમે યામે પદીપો, અઞ્ઞો પચ્છિમે યામે પદીપો’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે, તં યેવ નિસ્સાય સબ્બરત્તિં પદીપિતો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ધમ્મસન્તતિ સન્દહતિ, અઞ્ઞો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞો નિરુજ્ઝતિ, અપુબ્બં અચરિમં વિય સન્દહતિ, તેન ન ચ સો, ન ચ અઞ્ઞો, પુરિમવિઞ્ઞાણે પચ્છિમવિઞ્ઞાણં સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, ખીરં દુય્હમાનં કાલન્તરેન દધિ પરિવત્તેય્ય, દધિતો નવનીતં, નવનીતતો ઘતં પરિવત્તેય્ય, યો નુ ખો, મહારાજ, એવં વદેય્ય ‘યં યેવ ખીરં તં યેવ દધિ, યં યેવ દધિ તં યેવ નવનીતં, યં યેવ નવનીતં તં યેવ ઘત’ન્તિ, સમ્મા નુ ખો સો, મહારાજ, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે, તંયેવ નિસ્સાય સમ્ભૂત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ધમ્મસન્તતિ સન્દહતિ, અઞ્ઞો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞો નિરુજ્ઝતિ, અપુબ્બં અચરિમં વિય સન્દહતિ, તેન ન ચ સો, ન ચ અઞ્ઞો, પુરિમવિઞ્ઞાણે પચ્છિમવિઞ્ઞાણં સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ધમ્મસન્તતિપઞ્હો પઠમો.

૨. પટિસન્દહનપઞ્હો

૨. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ન પટિસન્દહતિ, જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યો ન પટિસન્દહતિ, જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે, જાનાતી’’તિ? ‘‘યો હેતુ યો પચ્ચયો, મહારાજ, પટિસન્દહનાય, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કસ્સકો ગહપતિકો કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ધઞ્ઞાગારં પરિપૂરેય્ય. સો અપરેન સમયેન નેવ કસ્સેય્ય ન વપ્પેય્ય, યથાસમ્ભતઞ્ચ ધઞ્ઞં પરિભુઞ્જેય્ય વા વિસજ્જેય્ય વા યથા પચ્ચયં વા કરેય્ય, જાનેય્ય સો, મહારાજ, કસ્સકો ગહપતિકો ‘ન મે ધઞ્ઞાગારં પરિપૂરેસ્સતી’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, જાનેય્યા’’તિ. ‘‘કથં જાનેય્યા’’તિ? ‘‘યો હેતુ યો પચ્ચયો ધઞ્ઞાગારસ્સ પરિપૂરણાય, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા જાનાતિ ‘ન મે ધઞ્ઞાગારં પરિપૂરેસ્સતી’’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, યો હેતુ યો પચ્ચયો પટિસન્દહનાય, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા જાનાતિ સો ‘ન પટિસન્દહિસ્સામી’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

પટિસન્દહનપઞ્હો દુતિયો.

૩. ઞાણપઞ્ઞાપઞ્હો

૩. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યસ્સ ઞાણં ઉપ્પન્નં, તસ્સ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યસ્સ ઞાણં ઉપ્પન્નં, તસ્સ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે, યઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજ, યઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા’’તિ. ‘‘યસ્સ પન, ભન્તે, તઞ્ઞેવ ઞાણં સા યેવ પઞ્ઞા ઉપ્પન્ના, કિં સમ્મુય્હેય્ય સો, ઉદાહુ ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘કત્થચિ, મહારાજ, સમ્મુય્હેય્ય, કત્થચિ ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘કુહિં, ભન્તે, સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞાતપુબ્બેસુ વા, મહારાજ, સિપ્પટ્ઠાનેસુ, અગતપુબ્બાય વા દિસાય, અસ્સુતપુબ્બાય વા નામપઞ્ઞત્તિયા સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘કુહિં ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ? ‘‘યં ખો પન, મહારાજ, તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તહિં ન સમ્મુય્હેય્યા’’તિ. ‘‘મોહો પનસ્સ, ભન્તે, કુહિં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘મોહો ખો, મહારાજ, ઞાણે ઉપ્પન્નમત્તે તત્થેવ નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો અન્ધકારગેહે પદીપં આરોપેય્ય, તતો અન્ધકારો નિરુજ્ઝેય્ય, આલોકો પાતુભવેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, ઞાણે ઉપ્પન્નમત્તે મોહો તત્થેવ નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘પઞ્ઞા પન, ભન્તે, કુહિં ગચ્છતી’’તિ? ‘‘પઞ્ઞાપિ ખો, મહારાજ, સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’તિ, તસ્સ ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, યો કોચિ પુરિસો રત્તિં લેખં પેસેતુકામો લેખકં પક્કોસાપેત્વા પદીપં આરોપેત્વા લેખં લિખાપેય્ય, લિખિતે પન લેખે પદીપં વિજ્ઝાપેય્ય, વિજ્ઝાપિતેપિ પદીપે લેખં ન વિનસ્સેય્ય. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, પુરત્થિમેસુ જનપદેસુ મનુસ્સા અનુઘરં પઞ્ચ પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ ઠપેન્તિ આલિમ્પનં વિજ્ઝાપેતું, ઘરે પદિત્તે તાનિ પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ ઘરસ્સૂપરિ ખિપન્તિ, તતો અગ્ગિ વિજ્ઝાયતિ, કિં નુ ખો, મહારાજ, તેસં મનુસ્સાનં એવં હોતિ ‘પુન તેહિ ઘટેહિ ઘટકિચ્ચં કરિસ્સામા’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ ઘટેહિ, કિં તેહિ ઘટેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચ ઉદકઘટકાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યથા તે મનુસ્સા, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા અગ્ગિ, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા પઞ્ચહિ ઉદકઘટકેહિ અગ્ગિ વિજ્ઝાપીયતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા વિજ્ઝાપિયન્તિ, વિજ્ઝાપિતાપિ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, વેજ્જો પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ ગહેત્વા ગિલાનકં ઉપસઙ્કમિત્વા તાનિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ પિસિત્વા [પિંસિત્વા (સી. પી.)] ગિલાનકં પાયેય્ય, તેહિ ચ દોસા નિદ્ધમેય્યું, કિં નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ વેજ્જસ્સ એવં હોતિ ‘પુન તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ ભેસજ્જકિચ્ચં કરિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ, કિં તેહિ પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચમૂલભેસજ્જાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં, યથા વેજ્જો, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા બ્યાધિ, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા બ્યાધિતો પુરિસો, એવં પુથુજ્જનો દટ્ઠબ્બો. યથા પઞ્ચમૂલભેસજ્જેહિ ગિલાનસ્સ દોસા નિદ્ધન્તા, દોસે નિદ્ધન્તે ગિલાનો અરોગો હોતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા નિદ્ધમીયન્તિ, નિદ્ધમિતા ચ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, સઙ્ગામાવચરો યોધો પઞ્ચ કણ્ડાનિ ગહેત્વા સઙ્ગામં ઓતરેય્ય પરસેનં વિજેતું, સો સઙ્ગામગતો તાનિ પઞ્ચ કણ્ડાનિ ખિપેય્ય, તેહિ ચ પરસેના ભિજ્જેય્ય, કિં નુ ખો, મહારાજ, તસ્સ સઙ્ગામાવચરસ્સ યોધસ્સ એવં હોતિ ‘પુન તેહિ કણ્ડેહિ કણ્ડકિચ્ચં કરિસ્સામી’’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, અલં તેહિ કણ્ડેહિ, કિં તેહિ કણ્ડેહી’’તિ? ‘‘યથા, મહારાજ, પઞ્ચ કણ્ડાનિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ સદ્ધિન્દ્રિયં વીરિયિન્દ્રિયં સતિન્દ્રિયં સમાધિન્દ્રિયં પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યથા, મહારાજ, સઙ્ગામાવચરો યોધો, એવં યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. યથા પરસેના, એવં કિલેસા દટ્ઠબ્બા. યથા પઞ્ચહિ કણ્ડેહિ પરસેના ભિજ્જતિ, એવં પઞ્ચિન્દ્રિયેહિ કિલેસા ભિજ્જન્તિ, ભગ્ગા ચ કિલેસા ન પુન સમ્ભવન્તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, પઞ્ઞા સકિચ્ચયં કત્વા તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, યં પન તાય પઞ્ઞાય કતં ‘અનિચ્ચ’ન્તિ વા ‘દુક્ખ’ન્તિ વા ‘અનત્તા’તિ વા, તં ન નિરુજ્ઝતી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

ઞાણપઞ્ઞાપઞ્હો તતિયો.

૪. પટિસન્દહનપુગ્ગલવેદિયનપઞ્હો

૪. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યો ન પટિસન્દહતિ, વેદેતિ સો કિઞ્ચિ દુક્ખં વેદન’’ન્તિ? થેરો આહ ‘‘કિઞ્ચિ વેદેતિ, કિઞ્ચિ ન વેદેતી’’તિ. ‘‘કિં વેદેતિ, કિં ન વેદેતી’’તિ? ‘‘કાયિકં, મહારાજ, વેદનં વેદેતિ, ચેતસિકં વેદનં ન વેદેતી’’તિ. ‘‘કથં, ભન્તે, કાયિકં વેદનં વેદેતિ, કથં ચેતસિકં વેદનં ન વેદેતી’’તિ? ‘‘યો હેતુ યો પચ્ચયો કાયિકાય દુક્ખવેદનાય ઉપ્પત્તિયા, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ અનુપરમા કાયિકં દુક્ખવેદનં વેદેતિ, યો હેતુ યો પચ્ચયો ચેતસિકાય દુક્ખવેદનાય ઉપ્પત્તિયા, તસ્સ હેતુસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપરમા ચેતસિકં દુક્ખવેદનં ન વેદેતિ. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, ભગવતા – ‘સો એકં વેદનં વેદેતિ કાયિકં ન ચેતસિક’’’ન્તિ.

‘‘ભન્તે નાગસેન, યો દુક્ખં વેદનં વેદેતિ, કસ્મા સો ન પરિનિબ્બાયતી’’તિ? ‘‘નત્થિ, મહારાજ, અરહતો અનુનયો વા પટિઘો વા, ન ચ અરહન્તો અપક્કં પાતેન્તિ પરિપાકં આગમેન્તિ પણ્ડિતા. ભાસિતમ્પેતં, મહારાજ, થેરેન સારિપુત્તેન ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, નિબ્બિસં ભતકો યથા.

‘‘‘નાભિનન્દામિ મરણં, નાભિનન્દામિ જીવિતં;

કાલઞ્ચ પટિકઙ્ખામિ, સમ્પજાનો પતિસ્સતો’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ [પસ્સ થેરગા. ૬૫૪].

પટિસન્દહનપુગ્ગલવેદિયનપઞ્હો ચતુત્થો.

૫. વેદનાપઞ્હો

૫. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, સુખા વેદના કુસલા વા અકુસલા વા અબ્યાકતા વા’’તિ? ‘‘સિયા, મહારાજ, કુસલા, સિયા અકુસલા, સિયા અબ્યાકતા’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે, કુસલા ન દુક્ખા, યદિ દુક્ખા ન કુસલા, કુસલં દુક્ખન્તિ નુપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ, ઇધ પુરિસસ્સ હત્થે તત્તં અયોગુળં નિક્ખિપેય્ય, દુતિયે હત્થે સીતં હિમપિણ્ડં નિક્ખિપેય્ય, કિં નુ ખો, મહારાજ, ઉભોપિ તે દહેય્યુ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, ઉભોપિ તે દહેય્યુ’’ન્તિ. ‘‘કિં નુ ખો, તે મહારાજ, ઉભોપિ ઉણ્હા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન તે, મહારાજ, ઉભોપિ સીતલા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહં યદિ તત્તં દહતિ, ન ચ તે ઉભોપિ ઉણ્હા, તેન નુપ્પજ્જતિ. યદિ સીતલં દહતિ, ન ચ તે ઉભોપિ સીતલા, તેન નુપ્પજ્જતિ. કિસ્સ પન તે, મહારાજ, ઉભોપિ દહન્તિ, ન ચ તે ઉભોપિ ઉણ્હા, ન ચ તે ઉભોપિ સીતલા? એકં ઉણ્હં, એકં સીતલં, ઉભોપિ તે દહન્તિ, તેન નુપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘નાહં પટિબલો તયા વાદિના સદ્ધિં સલ્લપિતું, સાધુ અત્થં જપ્પેહી’’તિ. તતો થેરો અભિધમ્મસંયુત્તાય કથાય રાજાનં મિલિન્દં સઞ્ઞાપેસિ –

‘‘છયિમાનિ, મહારાજ, ગેહનિસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મનિસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ, છ ગેહનિસ્સિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ નેક્ખમ્મનિસ્સિતાનિ દોમનસ્સાનિ, છ ગેહનિસ્સિતા ઉપેક્ખા, છ નેક્ખમ્મનિસ્સિતા ઉપેક્ખાતિ, ઇમાનિ છ છક્કાનિ, અતીતાપિ છત્તિંસવિધા વેદના, અનાગતાપિ છત્તિંસવિધા વેદના, પચ્ચુપ્પન્નાપિ છત્તિંસવિધા વેદના, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞુહિત્વા અભિસમ્પિણ્ડેત્વા અટ્ઠસતં વેદના હોન્તી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

વેદનાપઞ્હો પઞ્ચમો.

૬. નામરૂપએકત્તનાનત્તપઞ્હો

૬. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કો પટિસન્દહતી’’તિ? થેરો આહ ‘‘નામરૂપં ખો, મહારાજ, પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘કિં ઇમં યેવ નામરૂપં પટિસન્દહતી’’તિ? ‘‘ન ખો, મહારાજ, ઇમં યેવ નામરૂપં પટિસન્દહતિ, ઇમિના પન, મહારાજ, નામરૂપેન કમ્મં કરોતિ સોભનં વા પાપકં વા, તેન કમ્મેન અઞ્ઞં નામરૂપં પટિસન્દહતી’’તિ. ‘‘યદિ, ભન્તે, ન ઇમં યેવ નામરૂપં પટિસન્દહતિ, નનુ સો મુત્તો ભવિસ્સતિ પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ? થેરો આહ ‘‘યદિ ન પટિસન્દહેય્ય, મુત્તો ભવેય્ય પાપકેહિ કમ્મેહિ. યસ્મા ચ ખો, મહારાજ, પટિસન્દહતિ, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ અમ્બં અવહરેય્ય, તમેનં અમ્બસામિકો ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્ય ‘ઇમિના દેવ પુરિસેન મય્હં અમ્બા અવહટા’તિ, સો એવં વદેય્ય ‘નાહં, દેવ, ઇમસ્સ અમ્બે અવહરામિ, અઞ્ઞે તે અમ્બા, યે ઇમિના રોપિતા, અઞ્ઞે તે અમ્બા, યે મયા અવહટા, નાહં દણ્ડપ્પત્તો’તિ. કિં નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘કેન કારણેના’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, પુરિમં, ભન્તે, અમ્બં અપ્પચ્ચક્ખાય પચ્છિમેન અમ્બેન સો પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમિના નામરૂપેન કમ્મં કરોતિ સોભનં વા પાપકં વા, તેન કમ્મેન અઞ્ઞં નામરૂપં પટિસન્દહતિ, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ સાલિં અવહરેય્ય…પે… ઉચ્છું અવહરેય્ય…પે… યથા મહારાજ કોચિ પુરિસો હેમન્તકાલે અગ્ગિં જાલેત્વા વિસિબ્બેત્વા [વિસીવેત્વા (સી. પી.)] અવિજ્ઝાપેત્વા પક્કમેય્ય, અથ ખો સો અગ્ગિ અઞ્ઞતરસ્સ પુરિસસ્સ ખેત્તં ડહેય્ય [ઉપડહેય્ય (ક.)], તમેનં ખેત્તસામિકો ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેય્ય ‘ઇમિના, દેવ, પુરિસેન મય્હં ખેત્તં દડ્ઢ’ન્તિ. સો એવં વદેય્ય ‘નાહં, દેવ, ઇમસ્સ ખેત્તં ઝાપેમિ, અઞ્ઞો સો અગ્ગિ, યો મયા અવિજ્ઝાપિતો, અઞ્ઞો સો અગ્ગિ, યેનિમસ્સ ખેત્તં દડ્ઢં, નાહં દણ્ડપ્પત્તો’તિ. કિં નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘કેન કારણેના’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, પુરિમં, ભન્તે, અગ્ગિં અપ્પચ્ચક્ખાય પચ્છિમેન અગ્ગિના સો પુરિસો દણ્ડપ્પત્તો ભવેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, ઇમિના નામરૂપેન કમ્મં કરોતિ સોભનં વા પાપકં વા, તેન કમ્મેન અઞ્ઞં નામરૂપં પટિસન્દહતિ, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો પદીપં આદાય પાસાદં અભિરૂહિત્વા ભુઞ્જેય્ય, પદીપો ઝાયમાનો તિણં ઝાપેય્ય, તિણં ઝાયમાનં ઘરં ઝાપેય્ય, ઘરં ઝાયમાનં ગામં ઝાપેય્ય, ગામજનો તં પુરિસં ગહેત્વા એવં વદેય્ય ‘કિસ્સ ત્વં, ભો પુરિસ, ગામં ઝાપેસી’તિ, સો એવં વદેય્ય ‘નાહં, ભો, ગામં ઝાપેમિ, અઞ્ઞો સો પદીપગ્ગિ, યસ્સાહં આલોકેન ભુઞ્જિં, અઞ્ઞો સો અગ્ગિ, યેન ગામો ઝાપિતો’તિ, તે વિવદમાના તવ સન્તિકે આગચ્છેય્યું, કસ્સ ત્વં, મહારાજ, અટ્ટં [અત્થં (સી. પી.)] ધારેય્યાસી’’તિ? ‘‘ગામજનસ્સ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, અપિ ચ તતો એવ સો અગ્ગિ નિબ્બત્તો’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞં મારણન્તિકં નામરૂપં, અઞ્ઞં પટિસન્ધિસ્મિં નામરૂપં, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્તં, તસ્મા ન મુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો દહરિં દારિકં વારેત્વા સુઙ્કં દત્વા પક્કમેય્ય. સા અપરેન સમયેન મહતી અસ્સ વયપ્પત્તા, તતો અઞ્ઞો પુરિસો સુઙ્કં દત્વા વિવાહં કરેય્ય, ઇતરો આગન્ત્વા એવં વદેય્ય ‘કિસ્સ પન મે ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, ભરિયં નેસી’તિ? સો એવં વદેય્ય ‘નાહં તવ ભરિયં નેમિ, અઞ્ઞા સા દારિકા દહરી તરુણી, યા તયા વારિતા ચ દિન્નસુઙ્કા ચ, અઞ્ઞાયં દારિકા મહતી વયપ્પત્તા મયા વારિતા ચ દિન્નસુઙ્કા ચા’તિ, તે વિવદમાના તવ સન્તિકે આગચ્છેય્યું. કસ્સ ત્વં, મહારાજ, અટ્ટં ધારેય્યાસી’’તિ? ‘‘પુરિમસ્સ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, અપિ ચ તતો યેવ સા મહતી નિબ્બત્તા’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞં મારણન્તિકં નામરૂપં, અઞ્ઞં પટિસન્ધિસ્મિં નામરૂપં, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્તં, તસ્મા નપરિમુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘ભિય્યો ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો ગોપાલકસ્સ હત્થતો ખીરઘટં કિણિત્વા તસ્સેવ હત્થે નિક્ખિપિત્વા પક્કમેય્ય ‘સ્વે ગહેત્વા ગમિસ્સામી’તિ, તં અપરજ્જુ દધિ સમ્પજ્જેય્ય. સો આગન્ત્વા એવં વદેય્ય ‘દેહિ મે ખીરઘટ’ન્તિ. સો દધિં દસ્સેય્ય. ઇતરો એવં વદેય્ય ‘નાહં તવ હત્થતો દધિં કિણામિ, દેહિ મે ખીરઘટ’ન્તિ. સો એવં વદેય્ય ‘અજાનતો તે ખીરં દધિભૂત’ન્તિ તે વિવદમાના તવ સન્તિકે આગચ્છેય્યું, કસ્સ ત્વં મહારાજ, અટ્ટં ધારેય્યાસી’’તિ? ‘‘ગોપાલકસ્સ ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ સો એવં વદેય્ય, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્ત’’ન્તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞં મારણન્તિકં નામરૂપં, અઞ્ઞં પટિસન્ધિસ્મિં નામરૂપં, અપિ ચ તતો યેવ તં નિબ્બત્તં, તસ્મા ન પરિમુત્તો પાપકેહિ કમ્મેહી’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

નામરૂપએકત્તનાનત્તપઞ્હો છટ્ઠો.

૭. થેરપટિસન્દહનાપટિસન્દહનપઞ્હો

૭. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, ત્વં પન પટિસન્દહિસ્સસી’’તિ? ‘‘અલં, મહારાજ, કિં તે તેન પુચ્છિતેન, નનુ મયા પટિકચ્ચેવ અક્ખાતં ‘સચે, મહારાજ, સઉપાદાનો ભવિસ્સામિ, પટિસન્દહિસ્સામિ, સચે અનુપાદાનો ભવિસ્સામિ, ન પટિસન્દહિસ્સામી’’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કોચિદેવ પુરિસો રઞ્ઞો અધિકારં કરેય્ય. રાજા તુટ્ઠો અધિકારં દદેય્ય, સો તેન અધિકારેન પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગિભૂતો પરિચરેય્ય, સો ચે જનસ્સ આરોચેય્ય ‘ન મે રાજા કિઞ્ચિ પટિકરોતી’ તિ. કિં નુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો યુત્તકારી ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, કિં તે તેન પુચ્છિતેન, નનુ મયા પટિકચ્ચેવ અક્ખાતં ‘સચે સઉપાદાનો ભવિસ્સામિ, પટિસન્દહિસ્સામિ, સચે અનુપાદાનો ભવિસ્સામિ, ન પટિસન્દહિસ્સામી’’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

થેરપટિસન્દહનાપટિસન્દહનપઞ્હો સત્તમો.

૮. નામરૂપપટિસન્દહનપઞ્હો

૮. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘નામરૂપ’ન્તિ, તત્થ કતમં નામં, કતમં રૂપ’’ન્તિ. ‘‘યં તત્થ, મહારાજ, ઓળારિકં, એતં રૂપં, યે તત્થ સુખુમા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, એતં નામ’’ન્તિ. ‘‘ભન્તે નાગસેન, કેન કારણેન નામં યેવ ન પટિસન્દહતિ, રૂપં યેવ વા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞૂપનિસ્સિતા, મહારાજ, એતે ધમ્મા એકતોવ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

‘‘ઓપમ્મં કરોહી’’તિ. ‘‘યથા, મહારાજ, કુક્કુટિયા કલલં ન ભવેય્ય, અણ્ડમ્પિ ન ભવેય્ય, યઞ્ચ તત્થ કલલં, યઞ્ચ અણ્ડં, ઉભોપેતે અઞ્ઞમઞ્ઞૂપનિસ્સિતા, એકતોવ નેસં ઉપ્પત્તિ હોતિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ તત્થ નામં ન ભવેય્ય, રૂપમ્પિ ન ભવેય્ય, યઞ્ચેવ તત્થ નામં, યઞ્ચેવ રૂપં, ઉભોપેતે અઞ્ઞમઞ્ઞૂપનિસ્સિતા, એકતોવ નેસં ઉપ્પત્તિ હોતિ. એવમેતં દીઘમદ્ધાનં સન્ધાવિત’’ન્તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

નામરૂપપટિસન્દહનપઞ્હો અટ્ઠમો.

૯. અદ્ધાનપઞ્હો

૯. રાજા આહ ‘‘ભન્તે નાગસેન, યં પનેતં બ્રૂસિ ‘દીઘમદ્ધાન’ન્તિ, કિમેતં અદ્ધાનં નામા’’તિ? ‘‘અતીતો, મહારાજ, અદ્ધા, અનાગતો અદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, સબ્બે અદ્ધા અત્થી’’તિ? ‘‘કોચિ, મહારાજ, અદ્ધા અત્થિ, કોચિ નત્થી’’તિ. ‘‘કતમો પન, ભન્તે, અત્થિ, કતમો નત્થી’’તિ? ‘‘યે તે, મહારાજ, સઙ્ખારા અતીતા વિગતા નિરુદ્ધા વિપરિણતા, સો અદ્ધા નત્થિ, યે ધમ્મા વિપાકા, યે ચ વિપાકધમ્મધમ્મા, યે ચ અઞ્ઞત્ર પટિસન્ધિં દેન્તિ, સો અદ્ધા અત્થિ. યે સત્તા કાલઙ્કતા અઞ્ઞત્ર ઉપ્પન્ના, સો ચ અદ્ધા અત્થિ. યે સત્તા કાલઙ્કતા અઞ્ઞત્ર અનુપ્પન્ના, સો અદ્ધા નત્થિ. યે ચ સત્તા પરિનિબ્બુતા, સો ચ અદ્ધા નત્થિ પરિનિબ્બુતત્તા’’તિ.

‘‘કલ્લોસિ, ભન્તે નાગસેના’’તિ.

અદ્ધાનપઞ્હો નવમો.

અદ્ધાનવગ્ગો દુતિયો.

ઇમસ્મિં વગ્ગે નવ પઞ્હા.