(૩) પાચિત્તિયવણ્ણના

૪૭૬. પઞ્ચ પાચિત્તિયાનીતિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા નાનાભાજનેસુ વા એકભાજને વા અમિસ્સેત્વા ઠપિતાનિ હોન્તિ, સત્તાહાતિક્કમે સો ભિક્ખુ પઞ્ચ પાચિત્તિયાનિ સબ્બાનિ નાનાવત્થુકાનિ એકક્ખણે આપજ્જતિ, ‘‘ઇમં પઠમં આપન્નો, ઇમં પચ્છા’’તિ ન વત્તબ્બો.

નવ પાચિત્તિયાનીતિ યો ભિક્ખુ નવ પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા તેહિ સદ્ધિં એકતો એકં કબળં ઓમદ્દિત્વા મુખે પક્ખિપિત્વા પરગળં અતિક્કામેતિ, અયં નવ પાચિત્તિયાનિ સબ્બાનિ નાનાવત્થુકાનિ એકક્ખણે આપજ્જતિ ‘‘ઇમં પઠમં આપન્નો, ઇમં પચ્છા’’તિ ન વત્તબ્બો. એકવાચાય દેસેય્યાતિ ‘‘અહં, ભન્તે, પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં અતિક્કામેત્વા પઞ્ચ આપત્તિયો આપન્નો, તા તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ એવં એકવાચાય દેસેય્ય, દેસિતાવ હોન્તિ, દ્વીહિ તીહિ વાચાહિ કિચ્ચં નામ નત્થિ. દુતિયવિસ્સજ્જનેપિ ‘‘અહં, ભન્તે, નવ પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જિત્વા નવ આપત્તિયો આપન્નો, તા તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ વત્તબ્બં.

વત્થું કિત્તેત્વા દેસેય્યાતિ ‘‘અહં, ભન્તે, પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં અતિક્કામેસિં, યથાવત્થુકં તં તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ એવં વત્થું કિત્તેત્વા દેસેય્ય, દેસિતાવ હોન્તિ આપત્તિયો, આપત્તિયા નામગ્ગહણેન કિચ્ચં નત્થિ. દુતિયવિસ્સજ્જનેપિ ‘‘અહં, ભન્તે, નવ પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુત્તો, યથાવત્થુકં તં તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ વત્તબ્બં.

યાવતતિયકે તિસ્સોતિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાય પારાજિકં ભેદકાનુવત્તકાનં કોકાલિકાદીનં સઙ્ઘાદિસેસં, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે ચણ્ડકાળિકાય ચ ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયન્તિ ઇમા યાવતતિયકા તિસ્સો આપત્તિયો. છ વોહારપચ્ચયાતિ પયુત્તવાચાપચ્ચયા છ આપત્તિયો આપજ્જતીતિ અત્થો. કથં? આજીવહેતુ આજીવકારણા પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા યો તે વિહારે વસતિ સો અરહાતિ વદતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુ પણીતભોજનાનિ અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુની પણીતભોજનાનિ અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાટિદેસનીયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા સૂપં વા ઓદનં વા અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.

ખાદન્તસ્સ તિસ્સોતિ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયં, અવસેસેસુ અકપ્પિયમંસેસુ દુક્કટં, ભિક્ખુનિયા લસુણે પાચિત્તિયં. પઞ્ચ ભોજનપચ્ચયાતિ અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસસ્સ હત્થતો ભોજનં ગહેત્વા તત્થેવ મનુસ્સમંસં લસુણં અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ગહિતપણીતભોજનાનિ અવસેસઞ્ચ અકપ્પિયમંસં પક્ખિપિત્વા વોમિસ્સકં ઓમદ્દિત્વા અજ્ઝોહરમાના સઙ્ઘાદિસેસં, થુલ્લચ્ચયં, પાચિત્તિયં, પાટિદેસનીયં, દુક્કટન્તિ ઇમા પઞ્ચ આપત્તિયો ભોજનપચ્ચયા આપજ્જતિ.

પઞ્ચ ઠાનાનીતિ ‘‘ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાય ભિક્ખુનિયા યાવતતિયં સમનુભાસનાય અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તિયા ઞત્તિયા દુક્કટં, દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયં, કમ્મવાચાપરિયોસાને આપત્તિ પારાજિકસ્સ, સઙ્ઘભેદાય પરક્કમનાદીસુ સઙ્ઘાદિસેસો, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે પાચિત્તિય’’ન્તિ એવં સબ્બા યાવતતિયકા પઞ્ચ ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ. પઞ્ચન્નઞ્ચેવ આપત્તીતિ આપત્તિ નામ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં હોતિ, તત્થ દ્વિન્નં નિપ્પરિયાયેન આપત્તિયેવ, સિક્ખામાનસામણેરિસામણેરાનં પન અકપ્પિયત્તા ન વટ્ટતિ. ઇમિના પરિયાયેન તેસં આપત્તિ ન દેસાપેતબ્બા, દણ્ડકમ્મં પન તેસં કાતબ્બં. પઞ્ચન્નં અધિકરણેન ચાતિ અધિકરણઞ્ચ પઞ્ચન્નમેવાતિ અત્થો. એતેસંયેવ હિ પઞ્ચન્નં પત્તચીવરાદીનં અત્થાય વિનિચ્છયવોહારો અધિકરણન્તિ વુચ્ચતિ, ગિહીનં પન અડ્ડકમ્મં નામ હોતિ.

પઞ્ચન્નં વિનિચ્છયો હોતીતિ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનંયેવ વિનિચ્છયો નામ હોતિ. પઞ્ચન્નં વૂપસમેન ચાતિ એતેસંયેવ પઞ્ચન્નં અધિકરણં વિનિચ્છિતં વૂપસન્તં નામ હોતીતિ અત્થો. પઞ્ચન્નઞ્ચેવ અનાપત્તીતિ એતેસંયેવ પઞ્ચન્નં અનાપત્તિ નામ હોતીતિ અત્થો. તીહિ ઠાનેહિ સોભતીતિ સઙ્ઘાદીહિ તીહિ કારણેહિ સોભતિ. કતવીતિક્કમો હિ પુગ્ગલો સપ્પટિકમ્મં આપત્તિં સઙ્ઘમજ્ઝે ગણમજ્ઝે પુગ્ગલસન્તિકે વા પટિકરિત્વા અબ્ભુણ્હસીલો પાકતિકો હોતિ, તસ્મા તીહિ ઠાનેહિ સોભતીતિ વુચ્ચતિ.

દ્વે કાયિકા રત્તિન્તિ ભિક્ખુની રત્તન્ધકારે પુરિસસ્સ હત્થપાસે ઠાનનિસજ્જસયનાનિ કપ્પયમાના પાચિત્તિયં, હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠાનાદીનિ કપ્પયમાના દુક્કટન્તિ દ્વે કાયદ્વારસમ્ભવા આપત્તિયો રત્તિં આપજ્જતિ. દ્વે કાયિકા દિવાતિ એતેનેવ ઉપાયેન દિવા પટિચ્છન્ને ઓકાસે દ્વે આપત્તિયો આપજ્જતિ. નિજ્ઝાયન્તસ્સ એકા આપત્તીતિ ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, સારત્તેન માતુગામસ્સ અઙ્ગજાતં ઉપનિજ્ઝાયિતબ્બં. યો ઉપનિજ્ઝાયેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૨૬૬) નિજ્ઝાયન્તસ્સ અયમેકા આપત્તિ. એકા પિણ્ડપાતપચ્ચયાતિ ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખાદાયિકાય મુખં ઓલોકેતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૬૬) એત્થ દુક્કટાપત્તિ, અન્તમસો યાગું વા બ્યઞ્જનં વા દેન્તસ્સ સામણેરસ્સાપિ હિ મુખં ઉલ્લોકયતો દુક્કટમેવ. કુરુન્દિયં પન ‘‘એકા પિણ્ડપાતપચ્ચયાતિ ભિક્ખુનિપરિપાચિતં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં.

અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સન્તિ કોસમ્બકક્ખન્ધકે વુત્તાનિસંસે. ઉક્ખિત્તકા તયો વુત્તાતિ આપત્તિયા અદસ્સને અપ્પટિકમ્મે પાપિકાય ચ દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગેતિ. તેચત્તાલીસ સમ્માવત્તનાતિ તેસંયેવ ઉક્ખિત્તકાનં એત્તકેસુ વત્તેસુ વત્તના.

પઞ્ચઠાને મુસાવાદોતિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસથુલ્લચ્ચયપાચિત્તિયદુક્કટસઙ્ખાતે પઞ્ચટ્ઠાને મુસાવાદો ગચ્છતિ. ચુદ્દસ પરમન્તિ વુચ્ચતીતિ દસાહપરમાદિનયેન હેટ્ઠા વુત્તં. દ્વાદસ પાટિદેસનીયાતિ ભિક્ખૂનં ચત્તારિ ભિક્ખુનીનં અટ્ઠ. ચતુન્નં દેસનાય ચાતિ ચતુન્નં અચ્ચયદેસનાયાતિ અત્થો. કતમા પન સાતિ? દેવદત્તેન પયોજિતાનં અભિમારાનં અચ્ચયદેસના, અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાયિકાય અચ્ચયદેસના, વડ્ઢસ્સ લિચ્છવિનો અચ્ચયદેસના, વાસભગામિયત્થેરસ્સ ઉક્ખેપનીયકમ્મં કત્વા આગતાનં ભિક્ખૂનં અચ્ચયદેસનાતિ અયં ચતુન્નં અચ્ચયદેસના નામ.

અટ્ઠઙ્ગિકો મુસાવાદોતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ આદિં કત્વા ‘‘વિનિધાય સઞ્ઞ’’ન્તિ પરિયોસાનેહિ (પાચિ. ૪-૫; પરિ. ૪૫૯) અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અટ્ઠઙ્ગિકો. ઉપોસથઙ્ગાનિપિ પાણં ન હનેતિઆદિના નયેન વુત્તાનેવ. અટ્ઠ દૂતેય્યઙ્ગાનીતિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સોતા ચ હોતિ સાવેતા ચા’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૩૪૭) નયેન સઙ્ઘભેદકે વુત્તાનિ. અટ્ઠ તિત્થિયવત્તાનિ મહાખન્ધકે વુત્તાનિ.

અટ્ઠવાચિકા ઉપસમ્પદાતિ ભિક્ખુનીનં ઉપસમ્પદં સન્ધાય વુત્તં. અટ્ઠન્નં પચ્ચુટ્ઠાતબ્બન્તિ ભત્તગ્ગે અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં ઇતરાહિ પચ્ચુટ્ઠાય આસનં દાતબ્બં. ભિક્ખુનોવાદકો અટ્ઠહીતિ અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મન્નિતબ્બો.

એકસ્સ છેજ્જન્તિ ગાથાય નવસુ જનેસુ યો સલાકં ગાહેત્વા સઙ્ઘં ભિન્દતિ, તસ્સેવ છેજ્જં હોતિ, દેવદત્તો વિય પારાજિકં આપજ્જતિ. ભેદકાનુવત્તકાનં ચતુન્નં થુલ્લચ્ચયં કોકાલિકાદીનં વિય, ધમ્મવાદીનં ચતુન્નં અનાપત્તિ. ઇમા પન આપત્તિયો ચ અનાપત્તિયો ચ સબ્બેસં એકવત્થુકા સઙ્ઘભેદવત્થુકા એવ.

નવ આઘાતવત્થૂનીતિ ગાથાય નવહીતિ નવહિ ભિક્ખૂહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતિ. ઞત્તિયા કરણા નવાતિ ઞત્તિયા કાતબ્બાનિ કમ્માનિ નવાતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનમેવ.