અપરદુતિયગાથાસઙ્ગણિકં

(૧) કાયિકાદિઆપત્તિવણ્ણના

૪૭૪. ‘‘કતિ આપત્તિયો કાયિકા’’તિઆદિગાથાનં વિસ્સજ્જને છ આપત્તિયો કાયિકાતિ અન્તરપેય્યાલે ચતુત્થેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેન છ આપત્તિયો આપજ્જતિ, ‘‘ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિઆદિના નયેન વુત્તાપત્તિયો. કાયદ્વારે સમુટ્ઠિતત્તા હિ એતા કાયિકાતિ વુચ્ચન્તિ. છ વાચસિકાતિ તસ્મિંયેવ અન્તરપેય્યાલે પઞ્ચમેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેન છ આપત્તિયો આપજ્જતિ, ‘‘ભિક્ખુ પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો’’તિઆદિના નયેન વુત્તાપત્તિયો. છાદેન્તસ્સ તિસ્સોતિ વજ્જપટિચ્છાદિકાય ભિક્ખુનિયા પારાજિકં, ભિક્ખુસ્સ સઙ્ઘાદિસેસપટિચ્છાદને પાચિત્તિયં, અત્તનો દુટ્ઠુલ્લાપત્તિપટિચ્છાદને દુક્કટં. પઞ્ચ સંસગ્ગપચ્ચયાતિ ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગે પારાજિકં, ભિક્ખુનો સઙ્ઘાદિસેસો, કાયેન કાયપટિબદ્ધે થુલ્લચ્ચયં, નિસ્સગ્ગિયેન કાયપટિબદ્ધે દુક્કટં, અઙ્ગુલિપતોદકે પાચિત્તિયન્તિ ઇમા કાયસંસગ્ગપચ્ચયા પઞ્ચાપત્તિયો.

અરુણુગ્ગે તિસ્સોતિ એકરત્તછારત્તસત્તાહદસાહમાસાતિક્કમવસેન નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, ભિક્ખુનિયા રત્તિવિપ્પવાસે સઙ્ઘાદિસેસો, ‘‘પઠમમ્પિ યામં છાદેતિ, દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ યામં છાદેતિ, ઉદ્ધસ્તે અરુણે છન્ના હોતિ આપત્તિ, યો છાદેતિ સો દુક્કટં દેસાપેતબ્બો’’તિ ઇમા અરુણુગ્ગે તિસ્સો આપત્તિયો આપજ્જતિ. દ્વે યાવતતિયકાતિ એકાદસ યાવતતિયકા નામ, પઞ્ઞત્તિવસેન પન દ્વે હોન્તિ ભિક્ખૂનં યાવતતિયકા ભિક્ખુનીનં યાવતતિયકાતિ. એકેત્થ અટ્ઠવત્થુકાતિ ભિક્ખુનીનંયેવ એકા એત્થ ઇમસ્મિં સાસને અટ્ઠવત્થુકા નામ. એકેન સબ્બસઙ્ગહોતિ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો આવિકરેય્યા’’તિ ઇમિના એકેન નિદાનુદ્દેસેન સબ્બસિક્ખાપદાનઞ્ચ સબ્બપાતિમોક્ખુદ્દેસાનઞ્ચ સઙ્ગહો હોતિ.

વિનયસ્સ દ્વે મૂલાનીતિ કાયો ચેવ વાચા ચ. ગરુકા દ્વે વુત્તાતિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસા. દ્વે દુટ્ઠુલ્લચ્છાદનાતિ વજ્જપટિચ્છાદિકાય પારાજિકં સઙ્ઘાદિસેસં પટિચ્છાદકસ્સ પાચિત્તિયન્તિ ઇમા દ્વે દુટ્ઠુલ્લચ્છાદનાપત્તિયો નામ.

ગામન્તરે ચતસ્સોતિ ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં સંવિદહતિ, દુક્કટં; અઞ્ઞસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમતિ, પાચિત્તિયં; ભિક્ખુનિયા ગામન્તરં ગચ્છન્તિયા પરિક્ખિત્તે ગામે પઠમપાદે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપાદે સઙ્ઘાદિસેસો; અપરિક્ખિત્તસ્સ પઠમપાદે ઉપચારોક્કમને થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપાદે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ ઇમા ગામન્તરે દુક્કટપાચિત્તિયથુલ્લચ્ચયસઙ્ઘઆદિસેસવસેન ચતસ્સો આપત્તિયો. ચતસ્સો નદિપારપચ્ચયાતિ ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં સંવિદહતિ, દુક્કટં; નાવં અભિરુહતિ, પાચિત્તિયં; ભિક્ખુનિયા નદિપારં ગચ્છન્તિયા ઉત્તરણકાલે પઠમપાદે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપાદે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ ઇમા ચતસ્સો. એકમંસે થુલ્લચ્ચયન્તિ મનુસ્સમંસે. નવમંસેસુ દુક્કટન્તિ સેસઅકપ્પિયમંસેસુ.

દ્વે વાચસિકા રત્તિન્તિ ભિક્ખુની રત્તન્ધકારે અપ્પદીપે પુરિસેન સદ્ધિં હત્થપાસે ઠિતા સલ્લપતિ, પાચિત્તિયં; હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતા સલ્લપતિ, દુક્કટં. દ્વે વાચસિકા દિવાતિ ભિક્ખુની દિવા પટિચ્છન્ને ઓકાસે પુરિસેન સદ્ધિં હત્થપાસે ઠિતા સલ્લપતિ, પાચિત્તિયં; હત્થપાસં વિજહિત્વા સલ્લપતિ, દુક્કટં. દદમાનસ્સ તિસ્સોતિ મરણાધિપ્પાયો મનુસ્સસ્સ વિસં દેતિ, સો ચે તેન મરતિ, પારાજિકં; યક્ખપેતાનં દેતિ, તે ચે મરન્તિ, થુલ્લચ્ચયં; તિરચ્છાનગતસ્સ દેતિ, સો ચે મરતિ, પાચિત્તિયં; અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરદાને પાચિત્તિયન્તિ એવં દદમાનસ્સ તિસ્સો આપત્તિયો. ચત્તારો ચ પટિગ્ગહેતિ હત્થગ્ગાહ-વેણિગ્ગાહેસુ સઙ્ઘાદિસેસો, મુખેન અઙ્ગજાતગ્ગહણે પારાજિકં, અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરપટિગ્ગહણે નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, અવસ્સુતાય અવસ્સુતસ્સ હત્થતો ખાદનીયં ભોજનીયં પટિગ્ગણ્હન્તિયા થુલ્લચ્ચયં; એવં પટિગ્ગહે ચત્તારો આપત્તિક્ખન્ધા હોન્તિ.

(૨) દેસનાગામિનિયાદિવણ્ણના

૪૭૫. પઞ્ચ દેસનાગામિનિયોતિ લહુકા પઞ્ચ. છ સપ્પટિકમ્માતિ પારાજિકં ઠપેત્વા અવસેસા. એકેત્થ અપ્પટિકમ્માતિ એકા પારાજિકાપત્તિ.

વિનયગરુકા દ્વે વુત્તાતિ પારાજિકઞ્ચેવ સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચ. કાયવાચસિકાનિ ચાતિ સબ્બાનેવ સિક્ખાપદાનિ કાયવાચસિકાનિ, મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તં એકસિક્ખાપદમ્પિ નત્થિ. એકો વિકાલે ધઞ્ઞરસોતિ લોણસોવીરકં. અયમેવ હિ એકો ધઞ્ઞરસો વિકાલે વટ્ટતિ. એકા ઞત્તિચતુત્થેન સમ્મુતીતિ ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિ. અયમેવ હિ એકા ઞત્તિચતુત્થકમ્મેન સમ્મુતિ અનુઞ્ઞાતા.

પારાજિકા કાયિકા દ્વેતિ ભિક્ખૂનં મેથુનપારાજિકં ભિક્ખુનીનઞ્ચ કાયસંસગ્ગપારાજિકં. દ્વે સંવાસભૂમિયોતિ અત્તના વા અત્તાનં સમાનસંવાસકં કરોતિ, સમગ્ગો વા સઙ્ઘો ઉક્ખિત્તં ઓસારેતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘સમાનસંવાસકભૂમિ ચ નાનાસંવાસકભૂમિ ચા’’તિ એવં દ્વે સંવાસભૂમિયો વુત્તા. દ્વિન્નં રત્તિચ્છેદોતિ પારિવાસિકસ્સ ચ માનત્તચારિકસ્સ ચ પઞ્ઞત્તા. દ્વઙ્ગુલા દુવેતિ દ્વે દ્વઙ્ગુલપઞ્ઞત્તિયો, ‘‘દ્વઙ્ગુલપબ્બપરમં આદાતબ્બ’’ન્તિ અયમેકા, ‘‘દ્વઙ્ગુલં વા દ્વેમાસં વા’’તિ અયમેકા.

દ્વે અત્તાનં વધિત્વાનાતિ ભિક્ખુની અત્તાનં વધિત્વા દ્વે આપત્તિયો આપજ્જતિ; વધતિ રોદતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ; વધતિ ન રોદતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. દ્વીહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતીતિ કમ્મેન ચ સલાકગ્ગાહેન ચ. દ્વેત્થ પઠમાપત્તિકાતિ એત્થ સકલેપિ વિનયે દ્વે પઠમાપત્તિકા ઉભિન્નં પઞ્ઞત્તિવસેન. ઇતરથા પન નવ ભિક્ખૂનં નવ ભિક્ખુનીનન્તિ અટ્ઠારસ હોન્તિ. ઞત્તિયા કરણા દુવેતિ દ્વે ઞત્તિકિચ્ચાનિ – કમ્મઞ્ચ કમ્મપાદકા ચ. નવસુ ઠાનેસુ કમ્મં હોતિ, દ્વીસુ કમ્મપાદભાવેન તિટ્ઠતિ.

પાણાતિપાતે તિસ્સોતિ ‘‘અનોદિસ્સ ઓપાતં ખણતિ, સચે મનુસ્સો મરતિ, પારાજિકં; યક્ખપેતાનં મરણે થુલ્લચ્ચયં; તિરચ્છાનગતસ્સ મરણે પાચિત્તિય’’ન્તિ ઇમા તિસ્સો હોન્તિ. વાચા પારાજિકા તયોતિ વજ્જપટિચ્છાદિકાય ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાય અટ્ઠવત્થુકાયાતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘આણત્તિયા અદિન્નાદાને, મનુસ્સમરણે, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મઉલ્લપને ચા’’તિ એવં તયો વુત્તા. ઓભાસના તયોતિ વચ્ચમગ્ગં પસ્સાવમગ્ગં આદિસ્સ વણ્ણાવણ્ણભાસને સઙ્ઘાદિસેસો, વચ્ચમગ્ગં પસ્સાવમગ્ગં ઠપેત્વા અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આદિસ્સ વણ્ણાવણ્ણભણને થુલ્લચ્ચયં, ઉબ્ભક્ખકં અધોજાણુમણ્ડલં આદિસ્સ વણ્ણાવણ્ણભણને દુક્કટં. સઞ્ચરિત્તેન વા તયોતિ પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ; પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ ન પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ; પટિગ્ગણ્હાતિ ન વીમંસતિ ન પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ ઇમે સઞ્ચરિત્તેન કારણભૂતેન તયો આપત્તિક્ખન્ધા હોન્તિ.

તયો પુગ્ગલા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બાતિ અદ્ધાનહીનો અઙ્ગહીનો વત્થુવિપન્નો ચ તેસં નાનાકરણં વુત્તમેવ. અપિચેત્થ યો પત્તચીવરેન અપરિપૂરો, પરિપૂરો ચ ન યાચતિ, ઇમેપિ અઙ્ગહીનેનેવ સઙ્ગહિતા. માતુઘાતકાદયો ચ કરણદુક્કટકા પણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનકતિરચ્છાનગતસઙ્ખાતેન વત્થુવિપન્નેનેવ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. એસ નયો કુરુન્દિયં વુત્તો. તયો કમ્માનં સઙ્ગહાતિ ઞત્તિકપ્પના, વિપ્પકતપચ્ચત્તં, અતીતકરણન્તિ. તત્થ ‘‘દદેય્ય કરેય્યા’’તિઆદિભેદા ઞત્તિકપ્પના; ‘‘દેતિ કરોતી’’તિઆદિભેદં વિપ્પકતપચ્ચત્તં; ‘‘દિન્નં કત’’ન્તિઆદિભેદં અતીતકરણં નામાતિ ઇમેહિ તીહિ કમ્માનિ સઙ્ગય્હન્તિ. અપરેહિપિ તીહિ કમ્માનિ સઙ્ગય્હન્તિ – વત્થુના, ઞત્તિયા, અનુસ્સાવનાયાતિ. વત્થુસમ્પન્નઞ્હિ ઞત્તિસમ્પન્નં અનુસ્સાવનસમ્પન્નઞ્ચ કમ્મં નામ હોતિ, તેન વુત્તં ‘‘તયો કમ્માનં સઙ્ગહા’’તિ. નાસિતકા તયો નામ મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથ, દૂસકો નાસેતબ્બો, દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સામણેરો નાસેતબ્બો, કણ્ટકં સમણુદ્દેસં નાસેથાતિ એવં લિઙ્ગસંવાસદણ્ડકમ્મનાસનાવસેન તયો નાસિતકા વેદિતબ્બા. તિણ્ણન્નં એકવાચિકાતિ ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે દ્વે તયો એકાનુસ્સાવને કાતુ’’ન્તિ વચનતો તિણ્ણં જનાનં એકુપજ્ઝાયેન નાનાચરિયેન એકાનુસ્સાવના વટ્ટતિ.

અદિન્નાદાને તિસ્સોતિ પાદે વા અતિરેકપાદે વા પારાજિકં, અતિરેકમાસકે થુલ્લચ્ચયં, માસકે વા ઊનમાસકે વા દુક્કટં. ચતસ્સો મેથુનપચ્ચયાતિ અક્ખયિતે પારાજિકં, યેભુય્યેન ખયિતે થુલ્લચ્ચયં, વિવટકતે મુખે દુક્કટં, જતુમટ્ઠકે પાચિત્તિયં. છિન્દન્તસ્સ તિસ્સોતિ વનપ્પતિં છિન્દન્તસ્સ પારાજિકં, ભૂતગામે પાચિત્તિયં, અઙ્ગજાતે થુલ્લચ્ચયં. પઞ્ચ છડ્ડિતપચ્ચયાતિ અનોદિસ્સ વિસં છડ્ડેતિ, સચે તેન મનુસ્સો મરતિ, પારાજિકં; યક્ખપેતેસુ થુલ્લચ્ચયં; તિરચ્છાનગતે પાચિત્તિયં; વિસ્સટ્ઠિછડ્ડને સઙ્ઘાદિસેસો; સેખિયેસુ હરિતે ઉચ્ચારપસ્સાવછડ્ડને દુક્કટં – ઇમા છડ્ડિતપચ્ચયા પઞ્ચાપત્તિયો હોન્તિ.

પાચિત્તિયેન દુક્કટા કતાતિ ભિક્ખુનોવાદકવગ્ગસ્મિં દસસુ સિક્ખાપદેસુ પાચિત્તિયેન સદ્ધિં દુક્કટા કતા એવાતિ અત્થો. ચતુરેત્થ નવકા વુત્તાતિ પઠમસિક્ખાપદમ્હિયેવ અધમ્મકમ્મે દ્વે, ધમ્મકમ્મે દ્વેતિ એવં ચત્તારો નવકા વુત્તાતિ અત્થો. દ્વિન્નં ચીવરેન ચાતિ ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય ચીવરં દેન્તસ્સ પાચિત્તિયં, ભિક્ખુનીનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય દેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ એવં દ્વિન્નં ભિક્ખુનીનં ચીવરં દેન્તસ્સ ચીવરેન કારણભૂતેન આપત્તિ હોતીતિ અત્થો.

અટ્ઠ પાટિદેસનીયાતિ પાળિયં આગતા એવ. ભુઞ્જન્તામકધઞ્ઞેન પાચિત્તિયેન દુક્કટા કતાતિ આમકધઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તિયા પાચિત્તિયેન સદ્ધિં દુક્કટા કતાયેવ.

ગચ્છન્તસ્સ ચતસ્સોતિ ભિક્ખુનિયા વા માતુગામેન વા સદ્ધિં સંવિધાય ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં, ગામૂપચારોક્કમને પાચિત્તિયં, યા ભિક્ખુની એકા ગામન્તરં ગચ્છતિ, તસ્સા ગામૂપચારં ઓક્કમન્તિયા પઠમપાદે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપાદે સઙ્ઘાદિસેસોતિ ગચ્છન્તસ્સ ઇમા ચતસ્સો આપત્તિયો હોન્તિ. ઠિતસ્સ ચાપિ તત્તકાતિ ઠિતસ્સપિ ચતસ્સો એવાતિ અત્થો. કથં? ભિક્ખુની અન્ધકારે વા પટિચ્છન્ને વા ઓકાસે મિત્તસન્થવવસેન પુરિસસ્સ હત્થપાસે તિટ્ઠતિ, પાચિત્તિયં; હત્થપાસં વિજહિત્વા તિટ્ઠતિ, દુક્કટં; અરુણુગ્ગમનકાલે દુતિયિકાય હત્થપાસં વિજહન્તી તિટ્ઠતિ, થુલ્લચ્ચયં; વિજહિત્વા તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘાદિસેસોતિ નિસિન્નસ્સ ચતસ્સો આપત્તિયો. નિપન્નસ્સાપિ તત્તકાતિ સચેપિ હિ સા નિસીદતિ વા નિપજ્જતિ વા, એતાયેવ ચતસ્સો આપત્તિયો આપજ્જતિ.

(૩) પાચિત્તિયવણ્ણના

૪૭૬. પઞ્ચ પાચિત્તિયાનીતિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા નાનાભાજનેસુ વા એકભાજને વા અમિસ્સેત્વા ઠપિતાનિ હોન્તિ, સત્તાહાતિક્કમે સો ભિક્ખુ પઞ્ચ પાચિત્તિયાનિ સબ્બાનિ નાનાવત્થુકાનિ એકક્ખણે આપજ્જતિ, ‘‘ઇમં પઠમં આપન્નો, ઇમં પચ્છા’’તિ ન વત્તબ્બો.

નવ પાચિત્તિયાનીતિ યો ભિક્ખુ નવ પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા તેહિ સદ્ધિં એકતો એકં કબળં ઓમદ્દિત્વા મુખે પક્ખિપિત્વા પરગળં અતિક્કામેતિ, અયં નવ પાચિત્તિયાનિ સબ્બાનિ નાનાવત્થુકાનિ એકક્ખણે આપજ્જતિ ‘‘ઇમં પઠમં આપન્નો, ઇમં પચ્છા’’તિ ન વત્તબ્બો. એકવાચાય દેસેય્યાતિ ‘‘અહં, ભન્તે, પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં અતિક્કામેત્વા પઞ્ચ આપત્તિયો આપન્નો, તા તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ એવં એકવાચાય દેસેય્ય, દેસિતાવ હોન્તિ, દ્વીહિ તીહિ વાચાહિ કિચ્ચં નામ નત્થિ. દુતિયવિસ્સજ્જનેપિ ‘‘અહં, ભન્તે, નવ પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જિત્વા નવ આપત્તિયો આપન્નો, તા તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ વત્તબ્બં.

વત્થું કિત્તેત્વા દેસેય્યાતિ ‘‘અહં, ભન્તે, પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં અતિક્કામેસિં, યથાવત્થુકં તં તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ એવં વત્થું કિત્તેત્વા દેસેય્ય, દેસિતાવ હોન્તિ આપત્તિયો, આપત્તિયા નામગ્ગહણેન કિચ્ચં નત્થિ. દુતિયવિસ્સજ્જનેપિ ‘‘અહં, ભન્તે, નવ પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુત્તો, યથાવત્થુકં તં તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ વત્તબ્બં.

યાવતતિયકે તિસ્સોતિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાય પારાજિકં ભેદકાનુવત્તકાનં કોકાલિકાદીનં સઙ્ઘાદિસેસં, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે ચણ્ડકાળિકાય ચ ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયન્તિ ઇમા યાવતતિયકા તિસ્સો આપત્તિયો. છ વોહારપચ્ચયાતિ પયુત્તવાચાપચ્ચયા છ આપત્તિયો આપજ્જતીતિ અત્થો. કથં? આજીવહેતુ આજીવકારણા પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા યો તે વિહારે વસતિ સો અરહાતિ વદતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુ પણીતભોજનાનિ અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુની પણીતભોજનાનિ અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાટિદેસનીયસ્સ. આજીવહેતુ આજીવકારણા સૂપં વા ઓદનં વા અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ.

ખાદન્તસ્સ તિસ્સોતિ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયં, અવસેસેસુ અકપ્પિયમંસેસુ દુક્કટં, ભિક્ખુનિયા લસુણે પાચિત્તિયં. પઞ્ચ ભોજનપચ્ચયાતિ અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસસ્સ હત્થતો ભોજનં ગહેત્વા તત્થેવ મનુસ્સમંસં લસુણં અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ગહિતપણીતભોજનાનિ અવસેસઞ્ચ અકપ્પિયમંસં પક્ખિપિત્વા વોમિસ્સકં ઓમદ્દિત્વા અજ્ઝોહરમાના સઙ્ઘાદિસેસં, થુલ્લચ્ચયં, પાચિત્તિયં, પાટિદેસનીયં, દુક્કટન્તિ ઇમા પઞ્ચ આપત્તિયો ભોજનપચ્ચયા આપજ્જતિ.

પઞ્ચ ઠાનાનીતિ ‘‘ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાય ભિક્ખુનિયા યાવતતિયં સમનુભાસનાય અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તિયા ઞત્તિયા દુક્કટં, દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયં, કમ્મવાચાપરિયોસાને આપત્તિ પારાજિકસ્સ, સઙ્ઘભેદાય પરક્કમનાદીસુ સઙ્ઘાદિસેસો, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે પાચિત્તિય’’ન્તિ એવં સબ્બા યાવતતિયકા પઞ્ચ ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ. પઞ્ચન્નઞ્ચેવ આપત્તીતિ આપત્તિ નામ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં હોતિ, તત્થ દ્વિન્નં નિપ્પરિયાયેન આપત્તિયેવ, સિક્ખામાનસામણેરિસામણેરાનં પન અકપ્પિયત્તા ન વટ્ટતિ. ઇમિના પરિયાયેન તેસં આપત્તિ ન દેસાપેતબ્બા, દણ્ડકમ્મં પન તેસં કાતબ્બં. પઞ્ચન્નં અધિકરણેન ચાતિ અધિકરણઞ્ચ પઞ્ચન્નમેવાતિ અત્થો. એતેસંયેવ હિ પઞ્ચન્નં પત્તચીવરાદીનં અત્થાય વિનિચ્છયવોહારો અધિકરણન્તિ વુચ્ચતિ, ગિહીનં પન અડ્ડકમ્મં નામ હોતિ.

પઞ્ચન્નં વિનિચ્છયો હોતીતિ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનંયેવ વિનિચ્છયો નામ હોતિ. પઞ્ચન્નં વૂપસમેન ચાતિ એતેસંયેવ પઞ્ચન્નં અધિકરણં વિનિચ્છિતં વૂપસન્તં નામ હોતીતિ અત્થો. પઞ્ચન્નઞ્ચેવ અનાપત્તીતિ એતેસંયેવ પઞ્ચન્નં અનાપત્તિ નામ હોતીતિ અત્થો. તીહિ ઠાનેહિ સોભતીતિ સઙ્ઘાદીહિ તીહિ કારણેહિ સોભતિ. કતવીતિક્કમો હિ પુગ્ગલો સપ્પટિકમ્મં આપત્તિં સઙ્ઘમજ્ઝે ગણમજ્ઝે પુગ્ગલસન્તિકે વા પટિકરિત્વા અબ્ભુણ્હસીલો પાકતિકો હોતિ, તસ્મા તીહિ ઠાનેહિ સોભતીતિ વુચ્ચતિ.

દ્વે કાયિકા રત્તિન્તિ ભિક્ખુની રત્તન્ધકારે પુરિસસ્સ હત્થપાસે ઠાનનિસજ્જસયનાનિ કપ્પયમાના પાચિત્તિયં, હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠાનાદીનિ કપ્પયમાના દુક્કટન્તિ દ્વે કાયદ્વારસમ્ભવા આપત્તિયો રત્તિં આપજ્જતિ. દ્વે કાયિકા દિવાતિ એતેનેવ ઉપાયેન દિવા પટિચ્છન્ને ઓકાસે દ્વે આપત્તિયો આપજ્જતિ. નિજ્ઝાયન્તસ્સ એકા આપત્તીતિ ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, સારત્તેન માતુગામસ્સ અઙ્ગજાતં ઉપનિજ્ઝાયિતબ્બં. યો ઉપનિજ્ઝાયેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૨૬૬) નિજ્ઝાયન્તસ્સ અયમેકા આપત્તિ. એકા પિણ્ડપાતપચ્ચયાતિ ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખાદાયિકાય મુખં ઓલોકેતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૬૬) એત્થ દુક્કટાપત્તિ, અન્તમસો યાગું વા બ્યઞ્જનં વા દેન્તસ્સ સામણેરસ્સાપિ હિ મુખં ઉલ્લોકયતો દુક્કટમેવ. કુરુન્દિયં પન ‘‘એકા પિણ્ડપાતપચ્ચયાતિ ભિક્ખુનિપરિપાચિતં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં.

અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સન્તિ કોસમ્બકક્ખન્ધકે વુત્તાનિસંસે. ઉક્ખિત્તકા તયો વુત્તાતિ આપત્તિયા અદસ્સને અપ્પટિકમ્મે પાપિકાય ચ દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગેતિ. તેચત્તાલીસ સમ્માવત્તનાતિ તેસંયેવ ઉક્ખિત્તકાનં એત્તકેસુ વત્તેસુ વત્તના.

પઞ્ચઠાને મુસાવાદોતિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસથુલ્લચ્ચયપાચિત્તિયદુક્કટસઙ્ખાતે પઞ્ચટ્ઠાને મુસાવાદો ગચ્છતિ. ચુદ્દસ પરમન્તિ વુચ્ચતીતિ દસાહપરમાદિનયેન હેટ્ઠા વુત્તં. દ્વાદસ પાટિદેસનીયાતિ ભિક્ખૂનં ચત્તારિ ભિક્ખુનીનં અટ્ઠ. ચતુન્નં દેસનાય ચાતિ ચતુન્નં અચ્ચયદેસનાયાતિ અત્થો. કતમા પન સાતિ? દેવદત્તેન પયોજિતાનં અભિમારાનં અચ્ચયદેસના, અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાયિકાય અચ્ચયદેસના, વડ્ઢસ્સ લિચ્છવિનો અચ્ચયદેસના, વાસભગામિયત્થેરસ્સ ઉક્ખેપનીયકમ્મં કત્વા આગતાનં ભિક્ખૂનં અચ્ચયદેસનાતિ અયં ચતુન્નં અચ્ચયદેસના નામ.

અટ્ઠઙ્ગિકો મુસાવાદોતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ આદિં કત્વા ‘‘વિનિધાય સઞ્ઞ’’ન્તિ પરિયોસાનેહિ (પાચિ. ૪-૫; પરિ. ૪૫૯) અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ અટ્ઠઙ્ગિકો. ઉપોસથઙ્ગાનિપિ પાણં ન હનેતિઆદિના નયેન વુત્તાનેવ. અટ્ઠ દૂતેય્યઙ્ગાનીતિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સોતા ચ હોતિ સાવેતા ચા’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૩૪૭) નયેન સઙ્ઘભેદકે વુત્તાનિ. અટ્ઠ તિત્થિયવત્તાનિ મહાખન્ધકે વુત્તાનિ.

અટ્ઠવાચિકા ઉપસમ્પદાતિ ભિક્ખુનીનં ઉપસમ્પદં સન્ધાય વુત્તં. અટ્ઠન્નં પચ્ચુટ્ઠાતબ્બન્તિ ભત્તગ્ગે અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં ઇતરાહિ પચ્ચુટ્ઠાય આસનં દાતબ્બં. ભિક્ખુનોવાદકો અટ્ઠહીતિ અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મન્નિતબ્બો.

એકસ્સ છેજ્જન્તિ ગાથાય નવસુ જનેસુ યો સલાકં ગાહેત્વા સઙ્ઘં ભિન્દતિ, તસ્સેવ છેજ્જં હોતિ, દેવદત્તો વિય પારાજિકં આપજ્જતિ. ભેદકાનુવત્તકાનં ચતુન્નં થુલ્લચ્ચયં કોકાલિકાદીનં વિય, ધમ્મવાદીનં ચતુન્નં અનાપત્તિ. ઇમા પન આપત્તિયો ચ અનાપત્તિયો ચ સબ્બેસં એકવત્થુકા સઙ્ઘભેદવત્થુકા એવ.

નવ આઘાતવત્થૂનીતિ ગાથાય નવહીતિ નવહિ ભિક્ખૂહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતિ. ઞત્તિયા કરણા નવાતિ ઞત્તિયા કાતબ્બાનિ કમ્માનિ નવાતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનમેવ.

(૪) અવન્દનીયપુગ્ગલાદિવણ્ણના

૪૭૭. દસ પુગ્ગલા નાભિવાદેતબ્બાતિ સેનાસનક્ખન્ધકે વુત્તા દસ જના. અઞ્જલિ સામીચેન ચાતિ સામીચિકમ્મેન સદ્ધિં અઞ્જલિ ચ તેસં ન કાતબ્બો, નેવ પાનીયાપુચ્છનતાલવણ્ટગ્ગહણાદિ ખન્ધકવત્તં તેસં દસ્સેતબ્બં, ન અઞ્જલિ પગ્ગણ્હિતબ્બોતિ અત્થો. દસન્નં દુક્કટન્તિ તેસંયેવ દસન્નં એવં કરોન્તસ્સ દુક્કટં હોતિ. દસ ચીવરધારણાતિ દસ દિવસાનિ અતિરેકચીવરસ્સ ધારણા અનુઞ્ઞાતાતિ અત્થો.

પઞ્ચન્નં વસ્સંવુટ્ઠાનં, દાતબ્બં ઇધ ચીવરન્તિ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં સમ્મુખાવ દાતબ્બં. સત્તન્નં સન્તેતિ દિસાપક્કન્તઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટાનં તિણ્ણઞ્ચ ઉક્ખિત્તકાનન્તિ ઇમેસં સત્તન્નં સન્તે પતિરૂપે ગાહકે પરમ્મુખાપિ દાતબ્બં. સોળસન્નં ન દાતબ્બન્તિ સેસાનં ચીવરક્ખન્ધકે વુત્તાનં પણ્ડકાદીનં સોળસન્નં ન દાતબ્બં.

કતિસતં રત્તિસતં, આપત્તિયો છાદયિત્વાનાતિ કતિસતં આપત્તિયો રત્તિસતં છાદયિત્વાન. દસસતં રત્તિસતં, આપત્તિયો છાદયિત્વાનાતિ દસસતં આપત્તિયો રત્તિસતં છાદયિત્વાન. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યો દિવસે સતં સતં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયો આપજ્જિત્વા દસ દસ દિવસે પટિચ્છાદેતિ, તેન રત્તિસતં આપત્તિસહસ્સં પટિચ્છાદિતં હોતિ, સો સબ્બાવ તા આપત્તિયો દસાહપટિચ્છન્નાતિ પરિવાસં યાચિત્વા દસ રત્તિયો વસિત્વાન મુચ્ચેય્ય પારિવાસિકોતિ.

દ્વાદસ કમ્મદોસા વુત્તાતિ અપલોકનકમ્મં અધમ્મેનવગ્ગં, અધમ્મેનસમગ્ગં, ધમ્મેનવગ્ગં, તથા ઞત્તિકમ્મઞત્તિદુતિયકમ્મઞત્તિચતુત્થકમ્માનિપીતિ એવં એકેકસ્મિં કમ્મે તયો તયો કત્વા દ્વાદસ કમ્મદોસા વુત્તા.

ચતસ્સો કમ્મસમ્પત્તિયોતિ અપલોકનકમ્મં ધમ્મેનસમગ્ગં, તથા સેસાનિપીતિ એવં ચતસ્સો કમ્મસમ્પત્તિયો વુત્તા.

છ કમ્માનીતિ અધમ્મેનવગ્ગકમ્મં, અધમ્મેનસમગ્ગકમ્મં, ધમ્મપતિરૂપકેનવગ્ગકમ્મં, ધમ્મપતિરૂપકેનસમગ્ગકમ્મં, ધમ્મેનવગ્ગકમ્મં, ધમ્મેનસમગ્ગકમ્મન્તિ એવં છ કમ્માનિ વુત્તાનિ. એકેત્થ ધમ્મિકા કતાતિ એકં ધમ્મેન સમગ્ગકમ્મમેવેત્થ ધમ્મિકં કતન્તિ અત્થો. દુતિયગાથાવિસ્સજ્જનેપિ એતદેવ ધમ્મિકં.

યં દેસિતાતિ યાનિ દેસિતાનિ વુત્તાનિ પકાસિતાનિ. અનન્તજિનેનાતિઆદીસુ પરિયન્તપરિચ્છેદભાવરહિતત્તા અનન્તં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તં ભગવતા રઞ્ઞા સપત્તગણં અભિમદ્દિત્વા રજ્જં વિય કિલેસગણં અભિમદ્દિત્વા જિતં વિજિતં અધિગતં સમ્પત્તં, તસ્મા ભગવા ‘‘અનન્તજિનો’’તિ વુચ્ચતિ. સ્વેવ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ નિબ્બિકારતાય તાદિ, વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગસમુચ્છેદપટિપસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિવેકસઙ્ખાતં વિવેકપઞ્ચકં અદ્દસાતિ વિવેકદસ્સી; તેન અનન્તજિનેન તાદિના વિવેકદસ્સિના યાનિ આપત્તિક્ખન્ધાનિ દેસિતાનિ વુત્તાનિ. એકેત્થ સમ્મતિ વિના સમથેહીતિ અયમેત્થ પદસમ્બન્ધો, યાનિ સત્થારા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધાનિ દેસિતાનિ, તત્થ એકાપિ આપત્તિ વિના સમથેહિ ન સમ્મતિ, અથ ખો છ સમથા ચત્તારિ અધિકરણાનીતિ સબ્બેપિમે ધમ્મા સમ્મુખાવિનયેન સમ્મન્તિ, સમાયોગં ગચ્છન્તિ. એત્થ પન એકો સમ્મુખાવિનયોવ વિના સમથેહિ સમ્મતિ, સમથભાવં ગચ્છતિ. ન હિ તસ્સ અઞ્ઞેન સમથેન વિના અનિપ્ફત્તિ નામ અત્થિ. તેન વુત્તં – ‘‘એકેત્થ સમ્મતિ વિના સમથેહી’’તિ. ઇમિના તાવ અધિપ્પાયેન અટ્ઠકથાસુ અત્થો વુત્તો. મયં પન ‘‘વિના’’તિ નિપાતસ્સ પટિસેધનમત્તમત્થં ગહેત્વા ‘‘એકેત્થ સમ્મતિ વિના સમથેહી’’તિ એતેસુ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ એકો પારાજિકાપત્તિક્ખન્ધો વિના સમથેહિ સમ્મતીતિ એતમત્થં રોચેય્યામ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યા સા આપત્તિ અનવસેસા, સા આપત્તિ ન કતમેન અધિકરણેન કતમમ્હિ ઠાને ન કતમેન સમથેન સમ્મતી’’તિ.

છઊનદિયડ્ઢસતાતિ ‘‘ઇધ, ઉપાલિ, ભિક્ખુ અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, તસ્મિં અધમ્મદિટ્ઠિ ભેદે અધમ્મદિટ્ઠિ, તસ્મિં અધમ્મદિટ્ઠિ ભેદે ધમ્મદિટ્ઠિ, તસ્મિં અધમ્મદિટ્ઠિ ભેદે વેમતિકો, તસ્મિં ધમ્મદિટ્ઠિ ભેદે અધમ્મદિટ્ઠિ, તસ્મિં ધમ્મદિટ્ઠિ ભેદે વેમતિકો, તસ્મિં વેમતિકો ભેદે અધમ્મદિટ્ઠિ, તસ્મિં વેમતિકો ભેદે ધમ્મદિટ્ઠિ, તસ્મિં વેમતિકો ભેદે વેમતિકો’’તિ એવં યાનિ અટ્ઠારસન્નં ભેદકરવત્થૂનં વસેન અટ્ઠારસ અટ્ઠકાનિ સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકે વુત્તાનિ, તેસં વસેન છઊનદિયડ્ઢસતં આપાયિકા વેદિતબ્બા.

અટ્ઠારસ અનાપાયિકાતિ ‘‘ઇધ, ઉપાલિ, ભિક્ખુ અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, તસ્મિં ધમ્મદિટ્ઠિ ભેદે ધમ્મદિટ્ઠિ અવિનિધાય દિટ્ઠિં અવિનિધાય ખન્તિં અવિનિધાય રુચિં અવિનિધાય ભાવં અનુસ્સાવેતિ, સલાકં ગાહેતિ ‘અયં ધમ્મો, અયં વિનયો, ઇદં સત્થુસાસનં, ઇમં ગણ્હથ, ઇમં રોચેથા’તિ, અયમ્પિ ખો, ઉપાલિ, સઙ્ઘભેદકો ન આપાયિકો ન નેરયિકો ન કપ્પટ્ઠો ન અતેકિચ્છો’’તિ એવં એકેકસ્મિં વત્થુસ્મિં એકેકં કત્વા સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકાવસાને વુત્તા અટ્ઠારસ જના. અટ્ઠારસ અટ્ઠકા છઊનદિયડ્ઢસતવિસ્સજ્જને વુત્તાયેવ.

(૫) સોળસકમ્માદિવણ્ણના

૪૭૮. કતિ કમ્માનીતિઆદીનં સબ્બગાથાનં વિસ્સજ્જનં ઉત્તાનમેવાતિ.

અપરદુતિયગાથાસઙ્ગણિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.