સેદમોચનગાથા

(૧) અવિપ્પવાસપઞ્હાવણ્ણના

૪૭૯. સેદમોચનગાથાસુ અસંવાસોતિ ઉપોસથપવારણાદિના સંવાસેન અસંવાસો. સમ્ભોગો એકચ્ચો તહિં ન લબ્ભતીતિ અકપ્પિયસમ્ભોગો ન લબ્ભતિ, નહાપનભોજનાદિપટિજગ્ગનં પન માતરાયેવ કાતું લબ્ભતિ. અવિપ્પવાસેન અનાપત્તીતિ સહગારસેય્યાય અનાપત્તિ. પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતાતિ એસા પઞ્હા કુસલેહિ પણ્ડિતેહિ ચિન્તિતા. અસ્સા વિસ્સજ્જનં દારકમાતુયા ભિક્ખુનિયા વેદિતબ્બં, તસ્સા હિ પુત્તં સન્ધાયેતં વુત્તન્તિ.

અવિસ્સજ્જિતગાથા ગરુભણ્ડં સન્ધાય વુત્તા, અત્થો પનસ્સા ગરુભણ્ડવિનિચ્છયે વુત્તોયેવ.

દસ પુગ્ગલે ન વદામીતિ સેનાસનક્ખન્ધકે વુત્તે દસ પુગ્ગલે ન વદામિ. એકાદસ વિવજ્જિયાતિ યે મહાખન્ધકે એકાદસ વિવજ્જનીયપુગ્ગલા વુત્તા, તેપિ ન વદામિ. અયં પઞ્હા નગ્ગં ભિક્ખું સન્ધાય વુત્તા.

કથં નુ સિક્ખાય અસાધારણોતિ પઞ્હા નહાપિતપુબ્બકં ભિક્ખું સન્ધાય વુત્તા. અયઞ્હિ ખુરભણ્ડં પરિહરિતું ન લભતિ, અઞ્ઞે લભન્તિ; તસ્મા સિક્ખાય અસાધારણો.

તં પુગ્ગલં કતમં વદન્તિ બુદ્ધાતિ અયં પઞ્હા નિમ્મિતબુદ્ધં સન્ધાય વુત્તા.

અધોનાભિં વિવજ્જિયાતિ અધોનાભિં વિવજ્જેત્વા. અયં પઞ્હા યં તં અસીસકં કબન્ધં, યસ્સ ઉરે અક્ખીનિ ચેવ મુખઞ્ચ હોતિ, તં સન્ધાય વુત્તા.

ભિક્ખુ સઞ્ઞાચિકાય કુટિન્તિ અયં પઞ્હા તિણચ્છાદનં કુટિં સન્ધાય વુત્તા. દુતિયપઞ્હા સબ્બમત્તિકામયં કુટિં સન્ધાય વુત્તા.

આપજ્જેય્ય ગરુકં છેજ્જવત્થુન્તિ અયં પઞ્હા વજ્જપટિચ્છાદિકં ભિક્ખુનિં સન્ધાય વુત્તા. દુતિયપઞ્હા પણ્ડકાદયો અભબ્બપુગ્ગલે સન્ધાય વુત્તા. એકાદસપિ હિ તે ગિહિભાવેયેવ પારાજિકં પત્તા.

વાચાતિ વાચાય અનાલપન્તો. ગિરં નો ચ પરે ભણેય્યાતિ ‘‘ઇતિ ઇમે સોસ્સન્તી’’તિ પરપુગ્ગલે સન્ધાય સદ્દમ્પિ ન નિચ્છારેય્ય. અયં પઞ્હા ‘‘સન્તિં આપત્તિં નાવિકરેય્ય, સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ હોતી’’તિ ઇમં મુસાવાદં સન્ધાય વુત્તા. તસ્સ હિ ભિક્ખુનો અધમ્મિકાય પટિઞ્ઞાય તુણ્હીભૂતસ્સ નિસિન્નસ્સ મનોદ્વારે આપત્તિ નામ નત્થિ. યસ્મા પન આવિકાતબ્બં ન આવિકરોતિ, તેનસ્સ વચીદ્વારે અકિરિયતો અયં આપત્તિ સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બા.

સઙ્ઘાદિસેસા ચતુરોતિ અયં પઞ્હા અરુણુગ્ગે ગામન્તરપરિયાપન્નં નદિપારં ઓક્કન્તભિક્ખુનિં સન્ધાય વુત્તા, સા હિ સકગામતો પચ્ચૂસસમયે નિક્ખમિત્વા અરુણુગ્ગમનકાલે વુત્તપ્પકારં નદિપારં ઓક્કન્તમત્તાવ રત્તિવિપ્પવાસગામન્તરનદિપારગણમ્હાઓહીયનલક્ખણેન એકપ્પહારેનેવ ચતુરો સઙ્ઘાદિસેસે આપજ્જતિ.

સિયા આપત્તિયો નાનાતિ અયં પઞ્હા એકતોઉપસમ્પન્ના દ્વે ભિક્ખુનિયો સન્ધાય વુત્તા. તાસુ હિ ભિક્ખૂનં સન્તિકે એકતોઉપસમ્પન્નાય હત્થતો ગણ્હન્તસ્સ પાચિત્તિયં, ભિક્ખુનીનં સન્તિકે એકતોઉપસમ્પન્નાય હત્થતો ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટં.

ચતુરો જના સંવિધાયાતિ આચરિયો ચ તયો ચ અન્તેવાસિકા છમાસકં ભણ્ડં અવહરિંસુ, આચરિયસ્સ સાહત્થિકા તયો માસકા, આણત્તિયાપિ તયોવ તસ્મા થુલ્લચ્ચયં આપજ્જતિ, ઇતરેસં સાહત્થિકો એકેકો, આણત્તિકા પઞ્ચાતિ તસ્મા પારાજિકં આપજ્જિંસુ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન અદિન્નાદાનપારાજિકે સંવિદાવહારવણ્ણનાયં વુત્તો.

(૨) પારાજિકાદિપઞ્હાવણ્ણના

૪૮૦. છિદ્દં તસ્મિં ઘરે નત્થીતિ અયં પઞ્હા દુસ્સકુટિઆદીનિ સન્થતપેય્યાલઞ્ચ સન્ધાય વુત્તા.

તેલં મધું ફાણિતન્તિ ગાથા લિઙ્ગપરિવત્તં સન્ધાય વુત્તા.

નિસ્સગ્ગિયેનાતિ ગાથા પરિણામનં સન્ધાય વુત્તા. યો હિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતલાભતો એકં ચીવરં અત્તનો, એકં અઞ્ઞસ્સાતિ દ્વે ચીવરાનિ ‘‘એકં મય્હં, એકં તસ્સ દેહી’’તિ એકપયઓગેન પરિણામેતિ, સો નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયઞ્ચેવ સુદ્ધિકપાચિત્તિયઞ્ચ એકતો આપજ્જતિ.

કમ્મઞ્ચ તં કુપ્પેય્ય વગ્ગપચ્ચયાતિ અયં પઞ્હા દ્વાદસયોજનપમાણેસુ બારાણસિઆદીસુ નગરેસુ ગામસીમં સન્ધાય વુત્તા.

પદવીતિહારમત્તેનાતિ ગાથા સઞ્ચરિત્તં સન્ધાય વુત્તા, અત્થોપિ ચસ્સા સઞ્ચરિત્તવણ્ણનાયમેવ વુત્તો.

સબ્બાનિ તાનિ નિસ્સગ્ગિયાનીતિ અયં પઞ્હા અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ધોવાપનં સન્ધાય વુત્તા. સચે હિ તિણ્ણમ્પિ ચીવરાનં કાકઊહદનં વા કદ્દમમક્ખિતં વા કણ્ણં ગહેત્વા ભિક્ખુની ઉદકેન ધોવતિ, ભિક્ખુસ્સ કાયગતાનેવ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ.

સરણગમનમ્પિ ન તસ્સ અત્થીતિ સરણગમનઉપસમ્પદાપિ નત્થિ. અયં પન પઞ્હા મહાપજાપતિયા ઉપસમ્પદં સન્ધાય વુત્તા.

હનેય્ય અનરિયં મન્દોતિ તઞ્હિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા અનરિયં હનેય્ય. અયં પઞ્હા લિઙ્ગપરિવત્તેન ઇત્થિભૂતં પિતરં પુરિસભૂતઞ્ચ માતરં સન્ધાય વુત્તા.

ન તેનાનન્તરં ફુસેતિ અયં પઞ્હા મિગસિઙ્ગતાપસસીહકુમારાદીનં વિય તિરચ્છાનમાતાપિતરો સન્ધાય વુત્તા.

અચોદયિત્વાતિ ગાથા દૂતેનુપસમ્પદં સન્ધાય વુત્તા. ચોદયિત્વાતિ ગાથા પણ્ડકાદીનં ઉપસમ્પદં સન્ધાય વુત્તા. કુરુન્દિયં પન ‘‘પઠમગાથા અટ્ઠ અસમ્મુખાકમ્માનિ, દુતિયા અનાપત્તિકસ્સ કમ્મં સન્ધાય વુત્તા’’તિ આગતં.

છિન્દન્તસ્સ આપત્તીતિ વનપ્પતિં છિન્દન્તસ્સ પારાજિકં, તિણલતાદિં છિન્દન્તસ્સ પાચિત્તિયં, અઙ્ગજાતં છિન્દન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં. છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તીતિ કેસે ચ નખે ચ છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ. છાદેન્તસ્સ આપત્તીતિ અત્તનો આપત્તિં છાદેન્તસ્સ અઞ્ઞેસં વા આપત્તિં. છાદેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ ગેહાદીનિ છાદેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

સચ્ચં ભણન્તોતિ ગાથાય ‘‘સિખરણીસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસી’’તિ સચ્ચં ભણન્તો ગરુકં આપજ્જતિ, સમ્પજાનમુસાવાદે પન મુસા ભાસતો લહુકાપત્તિ હોતિ, અભૂતારોચને મુસા ભણન્તો ગરુકં આપજ્જતિ, ભૂતારોચને સચ્ચં ભાસતો લહુકાપત્તિ હોતીતિ.

(૩) પાચિત્તિયાદિપઞ્હાવણ્ણના

૪૮૧. અધિટ્ઠિતન્તિ ગાથા નિસ્સગ્ગિયચીવરં અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જન્તં સન્ધાય વુત્તા.

અત્થઙ્ગતે સૂરિયેતિ ગાથા રોમન્થકં સન્ધાય વુત્તા.

ન રત્તચિત્તોતિ ગાથાય અયમત્થો – રત્તચિત્તો મેથુનધમ્મપારાજિકં આપજ્જતિ. થેય્યચિત્તો અદિન્નાદાનપારાજિકં, પરં મરણાય ચેતેન્તો મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકં, સઙ્ઘભેદકો પન ન રત્તચિત્તો ન ચ પન થેય્યચિત્તો ન ચાપિ સો પરં મરણાય ચેતયિ, સલાકં પનસ્સ દેન્તસ્સ હોતિ છેજ્જં, પારાજિકં હોતિ, સલાકં પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ ભેદકાનુવત્તકસ્સ થુલ્લચ્ચયં.

ગચ્છેય્ય અડ્ઢયોજનન્તિ અયં પઞ્હા સુપ્પતિટ્ઠિતનિગ્રોધસદિસં એકકુલસ્સ રુક્ખમૂલં સન્ધાય વુત્તા.

કાયિકાનીતિ અયં ગાથા સમ્બહુલાનં ઇત્થીનં કેસે વા અઙ્ગુલિયો વા એકતો ગણ્હન્તં સન્ધાય વુત્તા.

વાચસિકાનીતિ અયં ગાથા ‘‘સબ્બા તુમ્હે સિખરણિયો’’તિઆદિના નયેન દુટ્ઠુલ્લભાણિં સન્ધાય વુત્તા.

તિસ્સિત્થિયો મેથુનં તં ન સેવેતિ તિસ્સો ઇત્થિયો વુત્તા, તાસુપિ યં તં મેથુનં નામ, તં ન સેવતિ. તયો પુરિસેતિ તયો પુરિસેપિ ઉપગન્ત્વા મેથુનં ન સેવતિ. તયો અનરિયપણ્ડકેતિ ઉભતોબ્યઞ્જનસઙ્ખાતે તયો અનરિયે તયો ચ પણ્ડકેતિ ઇમેપિ છ જને ઉપગન્ત્વા મેથુનં ન સેવતિ. ન ચાચરે મેથુનં બ્યઞ્જનસ્મિન્તિ અનુલોમપારાજિકવસેનપિ મેથુનં નાચરતિ. છેજ્જં સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયાતિ સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા પારાજિકન્તિ. અયં પઞ્હા અટ્ઠવત્થુકં સન્ધાય વુત્તા, તસ્સા હિ મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગં કાયસંસગ્ગં આપજ્જિતું વાયમન્તિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા છેજ્જં હોતિ.

માતરં ચીવરન્તિ અયં ગાથા પિટ્ઠિસમયે વસ્સિકસાટિકત્થં સતુપ્પાદકરણં સન્ધાય વુત્તા. વિનિચ્છયો પનસ્સા વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણનાયમેવ વુત્તો.

કુદ્ધો આરાધકો હોતીતિ ગાથા તિત્થિયવત્તં સન્ધાય વુત્તા. તિત્થિયો હિ વત્તં પૂરયમાનો તિત્થિયાનં વણ્ણે ભઞ્ઞમાને કુદ્ધો આરાધકો હોતિ, વત્થુત્તયસ્સ વણ્ણે ભઞ્ઞમાને કુદ્ધો ગારય્હો હોતીતિ તત્થેવસ્સા વિત્થારો વુત્તો. દુતિયગાથાપિ તમેવ સન્ધાય વુત્તા.

સઙ્ઘાદિસેસન્તિઆદિ ગાથા યા ભિક્ખુની અવસ્સુતાવ અવસ્સુતસ્સ પુરિસસ્સ હત્થતો પિણ્ડપાતં ગહેત્વા મનુસ્સમંસલસુણપણીતભોજનસેસઅકપ્પિયમંસેહિ સદ્ધિં ઓમદ્દિત્વા અજ્ઝોહરતિ, તં સન્ધાય વુત્તા.

એકો ઉપસમ્પન્નો એકો અનુપસમ્પન્નોતિ ગાથા આકાસગતં સન્ધાય વુત્તા. સચે હિ દ્વીસુ સામણેરેસુ એકો ઇદ્ધિયા કેસગ્ગમત્તમ્પિ પથવિં મુઞ્ચિત્વા નિસિન્નો હોતિ, સો અનુપસમ્પન્નો નામ હોતિ. સઙ્ઘેનાપિ આકાસે નિસીદિત્વા ભૂમિગતસ્સ કમ્મં ન કાતબ્બં. સચે કરોતિ, કુપ્પતિ.

અકપ્પકતન્તિ ગાથા અચ્છિન્નચીવરકં ભિક્ખું સન્ધાય વુત્તા. તસ્મિંયેવ ચસ્સા સિક્ખાપદે વિત્થારેન વિનિચ્છયોપિ વુત્તો.

ન દેતિ ન પટિગ્ગણ્હાતીતિ નાપિ ઉય્યોજિકા દેતિ, ન ઉય્યોજિતા તસ્સા હત્થતો ગણ્હાતિ. પટિગ્ગહો તેન ન વિજ્જતીતિ તેનેવ કારણેન ઉય્યોજિકાય હત્થતો ઉય્યોજિતાય પટિગ્ગહો ન વિજ્જતિ. આપજ્જતિ ગરુકન્તિ એવં સન્તેપિ અવસ્સુતસ્સ હત્થતો પિણ્ડપાતગ્ગહણે ઉય્યોજેન્તી સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં આપજ્જતિ. તઞ્ચ પરિભોગપચ્ચયાતિ તઞ્ચ પન આપત્તિં આપજ્જમાના તસ્સા ઉય્યોજિતાય પરિભોગપચ્ચયા આપજ્જતિ. તસ્સા હિ ભોજનપરિયોસાને ઉય્યોજિકાય સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ. દુતિયગાથા તસ્સાયેવ ઉદકદન્તપોનગ્ગહણે ઉય્યોજનં સન્ધાય વુત્તા.

ન ભિક્ખુની નો ચ ફુસેય્ય વજ્જન્તિ સત્તરસકેસુ હિ અઞ્ઞતરં આપત્તિં આપજ્જિત્વા અનાદરિયેન છાદયમાનાપિ ભિક્ખુની છાદનપચ્ચયા વજ્જં ન ફુસતિ, અઞ્ઞં નવં આપત્તિં નાપજ્જતિ, પટિચ્છન્નાય વા અપ્પટિચ્છન્નાય વા આપત્તિયા પક્ખમાનત્તમેવ લભતિ. અયં પન ભિક્ખુનીપિ ન હોતિ, સાવસેસઞ્ચ ગરુકં આપજ્જિત્વા છાદેત્વા વજ્જં ન ફુસતિ. પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતાતિ અયં કિર પઞ્હા ઉક્ખિત્તકભિક્ખું સન્ધાય વુત્તા. તેન હિ સદ્ધિં વિનયકમ્મં નત્થિ, તસ્મા સો સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જિત્વા છાદેન્તો વજ્જં ન ફુસતીતિ.

સેદમોચનગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.