પઞ્ચવગ્ગો

કમ્મવગ્ગવણ્ણના

૪૮૨. કમ્મવગ્ગે ચતુન્નં કમ્માનં નાનાકરણં સમથક્ખન્ધકે વુત્તમેવ. કિઞ્ચાપિ વુત્તં, અથ ખો અયં કમ્મવિનિચ્છયો નામ આદિતો પટ્ઠાય વુચ્ચમાનો પાકટો હોતિ, તસ્મા આદિતો પટ્ઠાયેવેત્થ વત્તબ્બં વદિસ્સામ. ચત્તારીતિ કમ્માનં ગણનપરિચ્છેદવચનમેતં. કમ્માનીતિ પરિચ્છિન્નકમ્મનિદસ્સનં. અપલોકનકમ્મં નામ સીમટ્ઠકસઙ્ઘં સોધેત્વા છન્દારહાનં છન્દં આહરિત્વા સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા તિક્ખત્તું સાવેત્વા કત્તબ્બં કમ્મં. ઞત્તિકમ્મં નામ વુત્તનયેનેવ સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા એકાય ઞત્તિયા કત્તબ્બં કમ્મં. ઞત્તિદુતિયકમ્મં નામ વુત્તનયેનેવ સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા એકાય ઞત્તિયા એકાય ચ અનુસ્સાવનાયાતિ એવં ઞત્તિદુતિયાય અનુસ્સાવનાય કત્તબ્બં કમ્મં. ઞત્તિચતુત્થકમ્મં નામ વુત્તનયેનેવ સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા એકાય ઞત્તિયા તીહિ ચ અનુસ્સાવનાહીતિ એવં ઞત્તિચતુત્થાહિ તીહિ અનુસ્સાવનાહિ કત્તબ્બં કમ્મં.

તત્થ અપલોકનકમ્મં અપલોકેત્વાવ કાતબ્બં, ઞત્તિકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બં. ઞત્તિકમ્મમ્પિ એકં ઞત્તિં ઠપેત્વાવ કાતબ્બં, અપલોકનકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બં. ઞત્તિદુતિયકમ્મં પન અપલોકેત્વા કાતબ્બમ્પિ અત્થિ, અકાતબ્બમ્પિ અત્થિ.

તત્થ સીમાસમ્મુતિ, સીમાસમૂહનનં, કથિનદાનં, કથિનુદ્ધારો, કુટિવત્થુદેસના, વિહારવત્થુદેસનાતિ ઇમાનિ છ કમ્માનિ ગરુકાનિ અપલોકેત્વા કાતું ન વટ્ટન્તિ, ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચં સાવેત્વાવ કાતબ્બાનિ. અવસેસા તેરસ સમ્મુતિયો સેનાસનગ્ગાહકમતકચીવરદાનાદિસમ્મુતિયો ચાતિ એતાનિ લહુકકમ્માનિ અપલોકેત્વાપિ કાતું વટ્ટન્તિ, ઞત્તિકમ્મ-ઞત્તિચતુત્થકમ્મવસેન પન ન કાતબ્બમેવ. ઞત્તિચતુત્થકમ્મવસેન કયિરમાનં દળ્હતરં હોતિ, તસ્મા કાતબ્બન્તિ એકચ્ચે વદન્તિ. એવં પન સતિ કમ્મસઙ્કરો હોતિ, તસ્મા ન કાતબ્બન્તિ પટિક્ખિત્તમેવ. સચે પન અક્ખરપરિહીનં વા પદપરિહીનં વા દુરુત્તપદં વા હોતિ, તસ્સ સોધનત્થં પુનપ્પુનં વત્તું વટ્ટતિ. ઇદં અકુપ્પકમ્મસ્સ દળ્હીકમ્મં હોતિ, કુપ્પકમ્મે કમ્મં હુત્વા તિટ્ઠતિ.

ઞત્તિચતુત્થકમ્મં ઞત્તિઞ્ચ તિસ્સો ચ કમ્મવાચાયો સાવેત્વાવ કાતબ્બં, અપલોકનકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બં. પઞ્ચહાકારેહિ વિપજ્જન્તીતિ પઞ્ચહિ કારણેહિ વિપજ્જન્તિ.

૪૮૩. સમ્મુખાકરણીયં કમ્મં અસમ્મુખા કરોતિ, વત્થુવિપન્નં અધમ્મકમ્મન્તિ એત્થ અત્થિ કમ્મં સમ્મુખાકરણીયં; અત્થિ અસમ્મુખાકરણીયં; તત્થ અસમ્મુખાકરણીયં નામ દૂતેનુપસમ્પદા, પત્તનિક્કુજ્જનં, પત્તુક્કુજ્જનં, ઉમ્મત્તકસ્સ ભિક્ખુનો ઉમ્મત્તકસમ્મુતિ, સેક્ખાનં કુલાનં સેક્ખસમ્મુતિ, છન્નસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડો, દેવદત્તસ્સ પકાસનીયકમ્મં, અપ્પસાદનીયં દસ્સેન્તસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન કાતબ્બં અવન્દનીયકમ્મન્તિ અટ્ઠવિધં હોતિ, તં સબ્બં તત્થ તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇદં અટ્ઠવિધમ્પિ કમ્મં અસમ્મુખા કતં સુકતં હોતિ અકુપ્પં.

સેસાનિ સબ્બકમ્માનિ સમ્મુખા એવ કાતબ્બાનિ – સઙ્ઘસમ્મુખતા, ધમ્મસમ્મુખતા, વિનયસમ્મુખતા, પુગ્ગલસમ્મુખતાતિ ઇમં ચતુબ્બિધં સમ્મુખાવિનયં ઉપનેત્વાવ કાતબ્બાનિ. એવં કતાનિ હિ સુકતાનિ હોન્તિ. એવં અકતાનિ પનેતાનિ ઇમં સમ્મુખાવિનયસઙ્ખાતં વત્થું વિના કતત્તા વત્થુવિપન્નાનિ નામ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘સમ્મુખાકરણીયં કમ્મં અસમ્મુખા કરોતિ, વત્થુવિપન્નં અધમ્મકમ્મ’’ન્તિ.

પટિપુચ્છાકરણીયાદીસુપિ પટિપુચ્છાદિકરણમેવ વત્થુ, તં વત્થું વિના કતત્તા તેસમ્પિ વત્થુવિપન્નતા વેદિતબ્બા. ઇદં પનેત્થ વચનત્થમત્તં. પટિપુચ્છા કરણીયં અપ્પટિપુચ્છા કરોતીતિ પુચ્છિત્વા ચોદેત્વા સારેત્વા કાતબ્બં અપુચ્છિત્વા અચોદેત્વા અસારેત્વા કરોતિ. પટિઞ્ઞાય કરણીયં અપ્પટિઞ્ઞાય કરોતીતિ પટિઞ્ઞં આરોપેત્વા યથાદિન્નાય પટિઞ્ઞાય કાતબ્બં અપ્પટિઞ્ઞાય કરોન્તસ્સ વિપ્પલપન્તસ્સ બલક્કારેન કરોતિ. સતિવિનયારહસ્સાતિ દબ્બમલ્લપુત્તત્થેરસદિસસ્સ ખીણાસવસ્સ. અમૂળ્હવિનયારહસ્સાતિ ગગ્ગભિક્ખુસદિસસ્સ ઉમ્મત્તકસ્સ. તસ્સપાપિયસિકકમ્મારહસ્સાતિ ઉપવાળભિક્ખુસદિસસ્સ ઉસ્સન્નપાપસ્સ. એસ નયો સબ્બત્થ.

અનુપોસથે ઉપોસથં કરોતીતિ અનુપોસથદિવસે ઉપોસથં કરોતિ. ઉપોસથદિવસો નામ ઠપેત્વા કત્તિકમાસં અવસેસેસુ એકાદસસુ માસેસુ ભિન્નસ્સ સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગિદિવસો ચ યથાવુત્તચાતુદ્દસપન્નરસા ચ. એતં તિપ્પકારમ્પિ ઉપોસથદિવસં ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં દિવસે ઉપોસથં કરોન્તો અનુપોસથે ઉપોસથં કરોતિ નામ. યત્ર હિ પત્તચીવરાદીનં અત્થાય અપ્પમત્તકેન કારણેન વિવદન્તા ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તિ, તત્થ તસ્મિં અધિકરણે વિનિચ્છિતે ‘‘સમગ્ગા જાતામ્હા’’તિ અન્તરા સામગ્ગિઉપોસથં કાતું ન લભન્તિ, કરોન્તેહિ અનુપોસથે ઉપોસથો કતો નામ હોતિ.

અપવારણાય પવારેતીતિ અપવારણાદિવસે પવારેતિ; પવારણાદિવસો નામ એકસ્મિં કત્તિકમાસે ભિન્નસ્સ સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગિદિવસો ચ પચ્ચુક્કડ્ઢિત્વા ઠપિતદિવસો ચ દ્વે ચ પુણ્ણમાસિયો. એવં ચતુબ્બિધમ્પિ પવારણાદિવસં ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં દિવસે પવારેન્તો અપવારણાય પવારેતિ નામ. ઇધાપિ અપ્પમત્તકસ્સ વિવાદસ્સ વૂપસમે સામગ્ગિપવારણં કાતું ન લભન્તિ, કરોન્તેહિ અપવારણાય પવારણા કતા હોતિ. અપિચ ઊનવીસતિવસ્સં વા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નપુબ્બં વા એકાદસસુ વા અભબ્બપુગ્ગલેસુ અઞ્ઞતરં ઉપસમ્પાદેન્તસ્સપિ વત્થુવિપન્નં અધમ્મકમ્મં હોતિ. એવં વત્થુતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તિ.

૪૮૪. ઞત્તિતો વિપત્તિયં પન વત્થું ન પરામસતીતિ યસ્સ ઉપસમ્પદાદિકમ્મં કરોતિ, તં ન પરામસતિ, તસ્સ નામં ન ગણ્હાતિ. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વદતિ; એવં વત્થું ન પરામસતિ.

સઙ્ઘં ન પરામસતીતિ સઙ્ઘસ્સ નામં ન ગણ્હાતિ. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વદતિ; એવં સઙ્ઘં ન પરામસતિ.

પુગ્ગલં ન પરામસતીતિ યો ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ ઉપજ્ઝાયો, તં ન પરામસતિ, તસ્સ નામં ન ગણ્હાતિ. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વદતિ; એવં પુગ્ગલં ન પરામસતિ.

ઞત્તિં ન પરામસતીતિ સબ્બેન સબ્બં ઞત્તિં ન પરામસતિ. ઞત્તિદુતિયકમ્મે ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા દ્વિક્ખત્તું કમ્મવાચાય એવ અનુસ્સાવનકમ્મં કરોતિ. ઞત્તિચતુત્થકમ્મેપિ ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા ચતુક્ખત્તું કમ્મવાચાય એવ અનુસ્સાવનકમ્મં કરોતિ; એવં ઞત્તિં ન પરામસતિ.

પચ્છા વા ઞત્તિં ઠપેતીતિ પઠમં કમ્મવાચાય અનુસ્સાવનકમ્મં કત્વા ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ વત્વા ‘‘ખમતિ સઙ્ઘસ્સ તસ્મા તુણ્હી એવમેતં ધારયામી’’તિ વદતિ; એવં પચ્છા ઞત્તિં ઠપેતિ. ઇતિ ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ ઞત્તિતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તિ.

૪૮૫. અનુસ્સાવનતો વિપત્તિયં પન વત્થુઆદીનિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એવં પન નેસં અપરામસનં હોતિ – ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો’’તિ પઠમાનુસ્સાવને ‘‘દુતિયમ્પિ એતમત્થં વદામિ, તતિયમ્પિ એતમત્થં વદામિ, સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો’’તિ દુતિયતતિયાનુસ્સાવનાસુ વા ‘‘અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ વદન્તો વત્થું ન પરામસતિ નામ. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વદન્તો સઙ્ઘં ન પરામસતિ નામ. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વદન્તો પુગ્ગલં ન પરામસતિ નામ.

સાવનં હાપેતીતિ સબ્બેન સબ્બં કમ્મવાચાય અનુસ્સાવનં ન કરોતિ, ઞત્તિદુતિયકમ્મે દ્વિક્ખત્તું ઞત્તિમેવ ઠપેતિ, ઞત્તિચતુત્થકમ્મે ચતુક્ખત્તું ઞત્તિમેવ ઠપેતિ; એવં અનુસ્સાવનં હાપેતિ. યોપિ ઞત્તિદુતિયકમ્મે એકં ઞત્તિં ઠપેત્વા એકં કમ્મવાચં અનુસ્સાવેન્તો અક્ખરં વા છડ્ડેતિ, પદં વા દુરુત્તં કરોતિ, અયમ્પિ અનુસ્સાવનં હાપેતિયેવ. ઞત્તિચતુત્થકમ્મે પન એકં ઞત્તિં ઠપેત્વા સકિમેવ વા દ્વિક્ખત્તું વા કમ્મવાચાય અનુસ્સાવનં કરોન્તોપિ અક્ખરં વા પદં વા છડ્ડેન્તોપિ દુરુત્તં કરોન્તોપિ અનુસ્સાવનં હાપેતિયેવાતિ વેદિતબ્બો.

દુરુત્તં કરોતીતિ એત્થ પન અયં વિનિચ્છયો – યો હિ અઞ્ઞસ્મિં અક્ખરે વત્તબ્બે અઞ્ઞં વદતિ, અયં દુરુત્તં કરોતિ નામ. તસ્મા કમ્મવાચં કરોન્તેન ભિક્ખુના ય્વાયં –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં, ગરુકં લહુકઞ્ચ નિગ્ગહિતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં, દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ.

વુત્તો, અયં સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેતબ્બો. એત્થ હિ ‘‘સિથિલં’’ નામ પઞ્ચસુ વગ્ગેસુ પઠમતતિયં. ‘‘ધનિતં’’ નામ તેસ્વેવ દુતિયચતુત્થં. ‘‘દીઘ’’ન્તિ દીઘેન કાલેન વત્તબ્બં આકારાદિ. ‘‘રસ્સ’’ન્તિ તતો ઉપડ્ઢકાલેન વત્તબ્બં અકારાદિ. ‘‘ગરુક’’ન્તિ દીઘમેવ. યં વા આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ યસ્સ નક્ખમતીતિ એવં સંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. ‘‘લહુક’’ન્તિ રસ્સમેવ. યં વા આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતથેરસ્સ યસ્સ ન ખમતીતિ એવં અસંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. ‘‘નિગ્ગહિત’’ન્તિ યં કરણાનિ નિગ્ગહેત્વા અવિસ્સજ્જેત્વા અવિવટેન મુખેન સાનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બં. ‘‘સમ્બન્ધ’’ન્તિ યં પરપદેન સમ્બન્ધિત્વા ‘‘તુણ્હિસ્સા’’તિ વા ‘‘તુણ્હસ્સા’’તિ વા વુચ્ચતિ. ‘‘વવત્થિત’’ન્તિ યં પરપદેન અસમ્બન્ધં કત્વા વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તુણ્હી અસ્સા’’તિ વા ‘‘તુણ્હ અસ્સા’’તિ વા વુચ્ચતિ. ‘‘વિમુત્ત’’ન્તિ યં કરણાનિ અનિગ્ગહેત્વા વિસ્સજ્જેત્વા વિવટેન મુખેન અનુનાસિકં અકત્વા વુચ્ચતિ.

તત્થ ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વત્તબ્બે ત-કારસ્સ થ-કારં કત્વા ‘‘સુણાથુ મે’’તિ વચનં સિથિલસ્સ ધનિતકરણં નામ. તથા ‘‘પત્તકલ્લં, એસા ઞત્તી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પત્થકલ્લં, એસા ઞત્થી’’તિઆદિવચનઞ્ચ. ‘‘ભન્તે સઙ્ઘો’’તિ વત્તબ્બે ભ-કાર ઘ-કારાનં બ-કાર ગ-કારે કત્વા ‘‘બન્તે સઙ્ગો’’તિ વચનં ધનિતસ્સ સિથિલકરણં નામ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વિવટેન મુખેન વત્તબ્બે પન ‘‘સુણંતુ મે’’તિ વા ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘એસં ઞત્તી’’તિ વા અવિવટેન મુખેન અનુનાસિકં કત્વા વચનં વિમુત્તસ્સ નિગ્ગહિતવચનં નામ. ‘‘પત્તકલ્લ’’ન્તિ અવિવટેન મુખેન અનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બે ‘‘પત્તકલ્લા’’તિ વિવટેન મુખેન અનુનાસિકં અકત્વા વચનં નિગ્ગહિતસ્સ વિમુત્તવચનં નામ.

ઇતિ સિથિલે કત્તબ્બે ધનિતં, ધનિતે કત્તબ્બે સિથિલં, વિમુત્તે કત્તબ્બે નિગ્ગહિતં, નિગ્ગહિતે કત્તબ્બે વિમુત્તન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ બ્યઞ્જનાનિ અન્તોકમ્મવાચાય કમ્મં દૂસેન્તિ. એવં વદન્તો હિ અઞ્ઞસ્મિં અક્ખરે વત્તબ્બે અઞ્ઞં વદતિ, દુરુત્તં કરોતીતિ વુચ્ચતિ. ઇતરેસુ પન દીઘરસ્સાદીસુ છસુ બ્યઞ્જનેસુ દીઘટ્ઠાને દીઘમેવ, રસ્સટ્ઠાને ચ રસ્સમેવાતિ એવં યથાઠાને તં તદેવ અક્ખરં ભાસન્તેન અનુક્કમાગતં પવેણિં અવિનાસેન્તેન કમ્મવાચા કાતબ્બા. સચે પન એવં અકત્વા દીઘે વત્તબ્બે રસ્સં, રસ્સે વા વત્તબ્બે દીઘં વદતિ; તથા ગરુકે વત્તબ્બે લહુકં, લહુકે વા વત્તબ્બે ગરુકં વદતિ; સમ્બન્ધે વા પન વત્તબ્બે વવત્થિતં, વવત્થિતે વા વત્તબ્બે સમ્બન્ધં વદતિ; એવં વુત્તેપિ કમ્મવાચા ન કુપ્પતિ. ઇમાનિ હિ છ બ્યઞ્જનાનિ કમ્મં ન કોપેન્તિ.

યં પન સુત્તન્તિકત્થેરા ‘‘દ-કારો ત-કારમાપજ્જતિ, ત-કારો દ-કારમાપજ્જતિ, ચ-કારો જ-કારમાપજ્જતિ, જ-કારો ચ-કારમાપજ્જતિ, ય-કારો ક-કારમાપજ્જતિ, ક-કારો ય-કારમાપજ્જતિ; તસ્મા દ-કારાદીસુ વત્તબ્બેસુ ત-કારાદિવચનં ન વિરુજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં કમ્મવાચં પત્વા ન વટ્ટતિ. તસ્મા વિનયધરેન નેવ દ-કારો ત-કારો કાતબ્બો…પે… ન ક-કારો ય-કારો. યથાપાળિયા નિરુત્તિં સોધેત્વા દસવિધાય બ્યઞ્જનનિરુત્તિયા વુત્તદોસે પરિહરન્તેન કમ્મવાચા કાતબ્બા. ઇતરથા હિ સાવનં હાપેતિ નામ.

અકાલે વા સાવેતીતિ સાવનાય અકાલે અનોકાસે ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા પઠમંયેવ અનુસ્સાવનકમ્મં કત્વા પચ્છા ઞત્તિં ઠપેતિ. ઇતિ ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અનુસ્સાવનતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તિ.

૪૮૬. સીમતો વિપત્તિયં પન અતિખુદ્દકસીમા નામ યા એકવીસતિ ભિક્ખૂ ન ગણ્હાતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘યત્થ એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું ન સક્કોન્તી’’તિ વુત્તં. તસ્મા યા એવરૂપા સીમા, અયં સમ્મતાપિ અસમ્મતા, ગામખેત્તસદિસાવ હોતિ, તત્થ કતં કમ્મં કુપ્પતિ. એસ નયો સેસસીમાસુપિ. એત્થ પન અતિમહતી નામ યા કેસગ્ગમત્તેનાપિ તિયોજનં અતિક્કામેત્વા સમ્મતા હોતિ. ખણ્ડનિમિત્તા નામ અઘટિતનિમિત્તા વુચ્ચતિ. પુરત્થિમાય દિસાય નિમિત્તં કિત્તેત્વા અનુક્કમેનેવ દક્ખિણાય પચ્છિમાય ઉત્તરાય દિસાય કિત્તેત્વા પુન પુરત્થિમાય દિસાય પુબ્બકિત્તિતં નિમિત્તં પટિકિત્તેત્વાવ ઠપેતું વટ્ટતિ; એવં અખણ્ડનિમિત્તા હોતિ. સચે પન અનુક્કમેન આહરિત્વા ઉત્તરાય દિસાય નિમિત્તં કિત્તેત્વા તત્થેવ ઠપેતિ, ખણ્ડનિમિત્તા હોતિ. અપરાપિ ખણ્ડનિમિત્તા નામ યા અનિમિત્તુપગં તચસારરુક્ખં વા ખાણુકં વા પંસુપુઞ્જવાલિકાપુઞ્જાનં વા અઞ્ઞતરં અન્તરા એકં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા હોતિ. છાયાનિમિત્તા નામ યા પબ્બતચ્છાયાદીનં યંકિઞ્ચિ છાયં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા હોતિ. અનિમિત્તા નામ યા સબ્બેન સબ્બં નિમિત્તાનિ અકિત્તેત્વા સમ્મતા હોતિ.

બહિસીમે ઠિતો સીમં સમ્મન્નતિ નામ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા નિમિત્તાનં બહિ ઠિતો સમ્મન્નતિ. નદિયા સમુદ્દે જાતસ્સરે સીમં સમ્મન્નતીતિ એતેસુ નદિઆદીસુ યં સમ્મન્નતિ, સા એવં સમ્મતાપિ ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા, સબ્બો સમુદ્દો અસીમો, સબ્બો જાતસ્સરો અસીમો’’તિ (મહાવ. ૧૪૭) વચનતો અસમ્મતાવ હોતિ. સીમાય સીમં સમ્ભિન્દતીતિ અત્તનો સીમાય પરેસં સીમં સમ્ભિન્દતિ. અજ્ઝોત્થરતીતિ અત્તનો સીમાય પરેસં સીમં અજ્ઝોત્થરતિ. તત્થ યથા સમ્ભેદો ચ અજ્ઝોત્થરણઞ્ચ હોતિ, તં સબ્બં ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્તમેવ. ઇતિ ઇમા એકાદસપિ સીમા અસીમા ગામખેત્તસદિસા એવ, તાસુ નિસીદિત્વા કતં કમ્મં કુપ્પતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇમેહિ એકાદસહિ આકારેહિ સીમતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તી’’તિ.

૪૮૭-૪૮૮. પરિસતો કમ્મવિપત્તિયં પન કિઞ્ચિ અનુત્તાનં નામ નત્થિ. યમ્પિ તત્થ કમ્મપ્પત્તછન્દારહલક્ખણં વત્તબ્બં સિયા, તમ્પિ પરતો ‘‘ચત્તારો ભિક્ખૂ પકતત્તા કમ્મપ્પત્તા’’તિઆદિના નયેન વુત્તમેવ. તત્થ પકતત્તા કમ્મપ્પત્તાતિ ચતુવગ્ગકરણે કમ્મે ચત્તારો પકતત્તા અનુક્ખિત્તા અનિસ્સારિતા પરિસુદ્ધસીલા ચત્તારો ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા કમ્મસ્સ અરહા અનુચ્છવિકા સામિનો. ન તેહિ વિના તં કમ્મં કયિરતિ, ન તેસં છન્દો વા પારિસુદ્ધિ વા એતિ. અવસેસા પન સચેપિ સહસ્સમત્તા હોન્તિ, સચે સમાનસંવાસકા, સબ્બે છન્દારહાવ હોન્તિ. છન્દપારિસુદ્ધિં દત્વા આગચ્છન્તુ વા મા વા, કમ્મં પન તિટ્ઠતિ. યસ્સ પન સઙ્ઘો પરિવાસાદિકમ્મં કરોતિ, સો નેવ કમ્મપ્પત્તો, નાપિ છન્દારહો. અપિચ યસ્મા તં પુગ્ગલં વત્થું કત્વા સઙ્ઘો કમ્મં કરોતિ, તસ્મા ‘‘કમ્મારહો’’તિ વુચ્ચતિ. સેસકમ્મેસુપિ એસેવ નયો.

૪૮૯. પુન ચત્તારિ કમ્માનીતિઆદિકો નયો પણ્ડકાદીનં અવત્થુભાવદસ્સનત્થં વુત્તો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

અપલોકનકમ્મકથા

૪૯૫-૪૯૬. ઇદાનિ તેસં કમ્માનં પભેદદસ્સનત્થં ‘‘અપલોકનકમ્મં કતિ ઠાનાનિ ગચ્છતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘અપલોકનકમ્મં પઞ્ચ ઠાનાનિ ગચ્છતિ – ઓસારણં, નિસ્સારણં, ભણ્ડુકમ્મં, બ્રહ્મદણ્ડં, કમ્મલક્ખણઞ્ઞેવ પઞ્ચમ’’ન્તિ એત્થ ‘‘ઓસારણં નિસ્સારણ’’ન્તિ પદસિલિટ્ઠતાયેતં વુત્તં. પઠમં પન નિસ્સારણા હોતિ, પચ્છા ઓસારણા. તત્થ યા કણ્ટકસામણેરસ્સ દણ્ડકમ્મનાસના, સા ‘‘નિસ્સારણા’’તિ વેદિતબ્બા. તસ્મા એતરહિ સચેપિ સામણેરો બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અવણ્ણં ભણતિ, ‘‘અકપ્પિયં કપ્પિય’’ન્તિ દીપેતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો, સો યાવતતિયં નિવારેત્વા તં લદ્ધિં નિસ્સજ્જાપેતબ્બો. નો ચે વિસ્સજ્જેતિ, સઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા ‘‘વિસ્સજ્જેહી’’તિ વત્તબ્બો. નો ચે વિસ્સજ્જેતિ, બ્યત્તેન ભિક્ખુના અપલોકનકમ્મં કત્વા નિસ્સારેતબ્બો. એવઞ્ચ પન કમ્મં કાતબ્બં –

‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ – ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો બુદ્ધસ્સ ધમ્મસ્સ સઙ્ઘસ્સ અવણ્ણવાદી મિચ્છાદિટ્ઠિકો, યં અઞ્ઞે સામણેરા લભન્તિ, દિરત્તતિરત્તં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સહસેય્યં, તસ્સ અલાભાય નિસ્સારણા રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ. દુતિયમ્પિ… તતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘં પુચ્છામિ – ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો બુદ્ધસ્સ…પે… રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ ચર પિરે વિનસ્સા’’તિ.

સો અપરેન સમયેન ‘‘અહં, ભન્તે, બાલતાય અઞ્ઞાણતાય અલક્ખિકતાય એવં અકાસિં, સ્વાહં સઙ્ઘં ખમાપેમી’’તિ ખમાપેન્તો યાવતતિયં યાચાપેત્વા અપલોકનકમ્મેનેવ ઓસારેતબ્બો. એવં પન ઓસારેતબ્બો, સઙ્ઘમજ્ઝે બ્યત્તેન ભિક્ખુના સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા સાવેતબ્બં –

‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ – અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો બુદ્ધસ્સ ધમ્મસ્સ સઙ્ઘસ્સ અવણ્ણવાદી મિચ્છાદિટ્ઠિકો, યં અઞ્ઞે સામણેરા લભન્તિ, ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં દિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં, તસ્સ અલાભાય નિસ્સારિતો, સ્વાયં ઇદાનિ સોરતો નિવાતવુત્તિ લજ્જિધમ્મં ઓક્કન્તો હિરોત્તપ્પે પતિટ્ઠિતો કતદણ્ડકમ્મો અચ્ચયં દેસેતિ, ઇમસ્સ સામણેરસ્સ યથા પુરે કાયસમ્ભોગસામગ્ગિદાનં રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ.

એવં તિક્ખત્તું વત્તબ્બં. એવં અપલોકનકમ્મં ઓસારણઞ્ચ નિસ્સારણઞ્ચ ગચ્છતિ. ભણ્ડુકમ્મં મહાખન્ધકવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. બ્રહ્મદણ્ડો પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકે વુત્તોયેવ. ન કેવલં પનેસ છન્નસ્સેવ પઞ્ઞત્તો, યો અઞ્ઞોપિ ભિક્ખુ મુખરો હોતિ, ભિક્ખૂ દુરુત્તવચનેહિ ઘટ્ટેન્તો ખુંસેન્તો વમ્ભેન્તો વિહરતિ, તસ્સપિ દાતબ્બો. એવઞ્ચ પન દાતબ્બો, સઙ્ઘમજ્ઝે બ્યત્તેન ભિક્ખુના સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા સાવેતબ્બં –

‘‘ભન્તે, ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ મુખરો, ભિક્ખૂ દુરુત્તવચનેહિ ઘટ્ટેન્તો વિહરતિ. સો ભિક્ખુ યં ઇચ્છેય્ય, તં વદેય્ય. ભિક્ખૂહિ ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો, ન અનુસાસિતબ્બો. સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ – ‘ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડસ્સ દાનં, રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ. દુતિયમ્પિ પુચ્છામિ, તતિયમ્પિ પુચ્છામિ – ‘ઇત્થન્નામસ્સ, ભન્તે, ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડસ્સ દાનં, રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’’તિ.

તસ્સ અપરેન સમયેન સમ્મા વત્તિત્વા ખમાપેન્તસ્સ બ્રહ્મદણ્ડો પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બો. એવઞ્ચ પન પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બો, બ્યત્તેન ભિક્ખુના સઙ્ઘમજ્ઝે સાવેતબ્બં –

‘‘ભન્તે, ભિક્ખુસઙ્ઘો અસુકસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડં અદાસિ, સો ભિક્ખુ સોરતો નિવાતવુત્તિ લજ્જિધમ્મં ઓક્કન્તો હિરોત્તપ્પે પતિટ્ઠિતો, પટિસઙ્ખા આયતિં સંવરે તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ, તસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિ, રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ.

એવં યાવતતિયં વત્વા અપલોકનકમ્મેનેવ બ્રહ્મદણ્ડો પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બોતિ.

કમ્મલક્ખણઞ્ઞેવ પઞ્ચમન્તિ યં તં ભગવતા ભિક્ખુનિક્ખન્ધકે ‘‘તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો કદ્દમોદકેન ઓસિઞ્ચન્તિ, ‘અપ્પેવ નામ અમ્હેસુ સારજ્જેય્યુ’ન્તિ, કાયં વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, ઊરું વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, અઙ્ગજાતં વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, ભિક્ખુનિયો ઓભાસેન્તિ, ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં સમ્પયોજેન્તિ, ‘અપ્પેવ નામ અમ્હેસુ સારજ્જેય્યુ’ન્તિ. ઇમેસુ વત્થૂસુ તેસં ભિક્ખૂનં દુક્કટં પઞ્ઞપેત્વા ‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે તસ્સ ભિક્ખુનો દણ્ડકમ્મં કાતુ’ન્તિ. અથ ખો ભિક્ખુનીનં એતદહોસિ – ‘કિં નુ ખો દણ્ડકમ્મં કાતબ્બ’ન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – ‘અવન્દિયો સો ભિક્ખવે ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન કાતબ્બો’’’તિ એવં અવન્દિયકમ્મં અનુઞ્ઞાતં, તં કમ્મલક્ખણઞ્ઞેવ પઞ્ચમં ઇમસ્સ અપલોકનકમ્મસ્સ ઠાનં હોતિ. તસ્સ હિ કમ્મઞ્ઞેવ લક્ખણં, ન ઓસારણાદીનિ; તસ્મા ‘‘કમ્મલક્ખણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ કરણં તત્થેવ વુત્તં. અપિચ નં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સદ્ધિં વિત્થારતો દસ્સેતું ઇધાપિ વદામ, ભિક્ખુનુપસ્સયે સન્નિપતિતસ્સ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા બ્યત્તાય ભિક્ખુનિયા સાવેતબ્બં –

‘‘અય્યે અસુકો નામ અય્યો ભિક્ખુનીનં અપાસાદિકં દસ્સેતિ, એતસ્સ અય્યસ્સ અવન્દિયકરણં રુચ્ચતીતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘં પુચ્છામિ, દુતિયમ્પિ… તતિયમ્પિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘં પુચ્છામી’’તિ.

એવં તિક્ખત્તું સાવેત્વા અપલોકનકમ્મેન અવન્દિયકમ્મં કાતબ્બં.

તતો પટ્ઠાય સો ભિક્ખુ ભિક્ખુનીહિ ન વન્દિતબ્બો. સચે અવન્દિયમાનો હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સમ્મા વત્તતિ, તેન ભિક્ખુનિયો ખમાપેતબ્બા. ખમાપેન્તેન ભિક્ખુનુપસ્સયં અગન્ત્વા વિહારેયેવ સઙ્ઘં વા ગણં વા એકં ભિક્ખું વા ઉપસઙ્કમિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અહં ભન્તે પટિસઙ્ખા આયતિં સંવરે તિટ્ઠામિ, ન પુન અપાસાદિકં દસ્સેસ્સામિ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો મય્હં ખમતૂ’’તિ ખમાપેતબ્બં. તેન સઙ્ઘેન વા ગણેન વા એકં ભિક્ખું પેસેત્વા એકભિક્ખુના વા સયમેવ ગન્ત્વા ભિક્ખુનિયો વત્તબ્બા – ‘‘અયં ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા આયતિં સંવરે ઠિતો, ઇમિના અચ્ચયં દેસેત્વા ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ખમાપિતો, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઇમં વન્દિયં કરોતૂ’’તિ. સો વન્દિયો કાતબ્બો. એવઞ્ચ પન કાતબ્બો, ભિક્ખુનુપસ્સયે સન્નિપતિતસ્સ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા બ્યત્તાય ભિક્ખુનિયા સાવેતબ્બં –

‘‘અયં અય્યે અસુકો નામ અય્યો ભિક્ખુનીનં અપાસાદિકં દસ્સેતીતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન અવન્દિયો કતો, સો લજ્જિધમ્મં ઓક્કમિત્વા પટિસઙ્ખા આયતિં સંવરે ઠિતો અચ્ચયં દેસેત્વા ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ખમાપેસિ, તસ્સ અય્યસ્સ વન્દિયકરણં રુચ્ચતીતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘં પુચ્છામી’’તિ –

તિક્ખત્તું વત્તબ્બં એવં અપલોકનકમ્મેનેવ વન્દિયો કાતબ્બો.

અયં પનેત્થ પાળિમુત્તકોપિ કમ્મલક્ખણવિનિચ્છયો. ઇદઞ્હિ કમ્મલક્ખણં નામ ભિક્ખુનિસઙ્ઘમૂલકં પઞ્ઞત્તં, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ પનેતં લબ્ભતિયેવ. યઞ્હિ ભિક્ખુસઙ્ઘો સલાકગ્ગયાગગ્ગભત્તગ્ગઉપોસથગ્ગેસુ અપલોકનકમ્મં કરોતિ, એતમ્પિ કમ્મલક્ખણમેવ. અચ્છિન્નચીવરજિણ્ણચીવરનટ્ઠચીવરાનઞ્હિ સઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા બ્યત્તેન ભિક્ખુના યાવતતિયં સાવેત્વા અપલોકનકમ્મં કત્વા ચીવરં દાતું વટ્ટતિ. અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકેન પન ચીવરં કરોન્તસ્સ સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણનાયં વુત્તપ્પભેદાનિ સૂચિઆદીનિ અનપલોકેત્વાપિ દાતબ્બાનિ. તેસં દાને સોયેવ ઇસ્સરો, તતો અતિરેકં દેન્તેન અપલોકેત્વા દાતબ્બં. તતો હિ અતિરેકદાને સઙ્ઘો સામી. ગિલાનભેસજ્જમ્પિ તત્થ વુત્તપ્પકારં સયમેવ દાતબ્બં. અતિરેકં ઇચ્છન્તસ્સ અપલોકેત્વા દાતબ્બં. યોપિ ચ દુબ્બલો વા છિન્નિરિયાપથો વા પચ્છિન્નભિક્ખાચારપથો વા મહાગિલાનો, તસ્સ મહાવાસેસુ તત્રુપ્પાદતો દેવસિકં નાળિ વા ઉપડ્ઢનાળિ વા એકદિવસંયેવ વા પઞ્ચ વા દસ વા તણ્ડુલનાળિયો દેન્તેન અપલોકનકમ્મં કત્વાવ દાતબ્બા. પેસલસ્સ ભિક્ખુનો તત્રુપ્પાદતો ઇણપલિબોધમ્પિ બહુસ્સુતસ્સ સઙ્ઘભારનિત્થારકસ્સ ભિક્ખુનો અનુટ્ઠાપનીયસેનાસનમ્પિ સઙ્ઘકિચ્ચં કરોન્તાનં કપ્પિયકારકાદીનં ભત્તવેતનમ્પિ અપલોકનકમ્મેન દાતું વટ્ટતિ.

ચતુપચ્ચયવસેન દિન્નતત્રુપ્પાદતો સઙ્ઘિકં આવાસં જગ્ગાપેતું વટ્ટતિ. ‘‘અયં ભિક્ખુ ઇસ્સરવતાય વિચારેતી’’તિ કથાપચ્છિન્દનત્થં પન સલાકગ્ગાદીસુ વા અન્તરસન્નિપાતે વા સઙ્ઘં પુચ્છિત્વાવ જગ્ગાપેતબ્બો. ચીવરપિણ્ડપાતત્થાય ઓદિસ્સદિન્નતત્રુપ્પાદતોપિ અપલોકેત્વા આવાસો જગ્ગાપેતબ્બો. અનપલોકેત્વાપિ વટ્ટતિ. ‘‘સૂરો વતાયં ભિક્ખુ ચીવરપિણ્ડપાતત્થાય દિન્નતો આવાસં જગ્ગાપેતી’’તિ એવં ઉપ્પન્નકથાપચ્છેદનત્થં પન અપલોકનકમ્મમેવ કત્વા જગ્ગાપેતબ્બો.

ચેતિયે છત્તં વા વેદિકં વા બોધિઘરં વા આસનઘરં વા અકતં વા કરોન્તેન જિણ્ણં વા પટિસઙ્ખરોન્તેન સુધાકમ્મં વા કરોન્તેન મનુસ્સે સમાદપેત્વા કાતું વટ્ટતિ. સચે કારકો નત્થિ, ચેતિયસ્સ ઉપનિક્ખેપતો કારેતબ્બં. ઉપનિક્ખેપેપિ અસતિ અપલોકનકમ્મં કત્વા તત્રુપ્પાદતો કારેતબ્બં, સઙ્ઘિકેનપિ. સઙ્ઘિકેન હિ અપલોકેત્વા ચેતિયકિચ્ચં કાતું વટ્ટતિ. ચેતિયસ્સ સન્તકેન અપલોકેત્વાપિ સઙ્ઘિકકિચ્ચં કાતું ન વટ્ટતિ. તાવકાલિકં પન ગહેત્વા પાકતિકં કાતું વટ્ટતિ.

ચેતિયે સુધાકમ્માદીનિ કરોન્તેહિ પન ભિક્ખાચારતો વા સઙ્ઘતો વા યાપનમત્તં અલભન્તેહિ ચેતિયસન્તકતો યાપનમત્તં ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તેહિ વત્તં કાતું વટ્ટતિ, ‘‘વત્તં કરોમા’’તિ મચ્છમંસાદીહિ સઙ્ઘભત્તં કાતું ન વટ્ટતિ. યે વિહારે રોપિતા ફલરુક્ખા સઙ્ઘેન પરિગ્ગહિતા હોન્તિ, જગ્ગનકમ્મં લભન્તિ, યેસં ફલાનિ ઘણ્ટિં પહરિત્વા ભાજેત્વા પરિભુઞ્જન્તિ, તેસુ અપલોકનકમ્મં ન કાતબ્બં. યે પન અપરિગ્ગહિતા, તેસુ અપલોકનકમ્મં કાતબ્બં. તં પન સલાકગ્ગયાગગ્ગભત્તગ્ગઅન્તરસન્નિપાતેસુપિ કાતું વટ્ટતિ, ઉપોસથગ્ગે પન વટ્ટતિયેવ. તત્થ હિ અનાગતાનમ્પિ છન્દપારિસુદ્ધિ આહરિયતિ, તસ્મા તં સુવિસોધિતં હોતિ.

એવઞ્ચ પન કાતબ્બં, બ્યત્તેન ભિક્ખુના ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા સાવેતબ્બં –

‘‘ભન્તે, યં ઇમસ્મિં વિહારે અન્તોસીમાય સઙ્ઘસન્તકં મૂલતચપત્તઅઙ્કુરપુપ્ફફલખાદનીયાદિ અત્થિ, તં સબ્બં આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં યથાસુખં પરિભુઞ્જિતું રુચ્ચતીતિ સઙ્ઘં પુચ્છામી’’તિ તિક્ખત્તું પુચ્છિતબ્બં.

ચતૂહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખૂહિ કતં સુકતમેવ. યસ્મિં વિહારે દ્વે તયો જના વસન્તિ, તેહિ નિસીદિત્વા કતમ્પિ સઙ્ઘેન કતસદિસમેવ. યસ્મિં પન વિહારે એકો ભિક્ખુ હોતિ, તેન ભિક્ખુના ઉપોસથદિવસે પુબ્બકરણપુબ્બકિચ્ચં કત્વા નિસિન્નેન કતમ્પિ કતિકવત્તં સઙ્ઘેન કતસદિસમેવ હોતિ.

કરોન્તેન પન ફલવારેન કાતુમ્પિ ચત્તારો માસે છ માસે એકસંવચ્છરન્તિ એવં પરિચ્છિન્દિત્વાપિ અપરિચ્છિન્દિત્વાપિ કાતું વટ્ટતિ. પરિચ્છિન્ને યથાપરિચ્છેદં પરિભુઞ્જિત્વા પુન કાતબ્બં. અપરિચ્છિન્ને યાવ રુક્ખા ધરન્તિ તાવ વટ્ટતિયેવ. યેપિ તેસં રુક્ખાનં બીજેહિ અઞ્ઞે રુક્ખા રોપિતા હોન્તિ, તેસમ્પિ સા એવ કતિકા.

સચે પન અઞ્ઞસ્મિં વિહારે રોપિતા હોન્તિ, તેસં યત્થ રોપિતા, તસ્મિંયેવ વિહારે સઙ્ઘો સામી. યેપિ અઞ્ઞતો બીજાનિ આહરિત્વા પુરિમવિહારે પચ્છા રોપિતા, તેસુ અઞ્ઞા કતિકા કાતબ્બા. કતિકાય કતાય પુગ્ગલિકટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ, યથાસુખં ફલાદીનિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. સચે પનેત્થ તં તં ઓકાસં પરિક્ખિપિત્વા પરિવેણાનિ કત્વા જગ્ગન્તિ, તેસં ભિક્ખૂનં પુગ્ગલિકટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ. અઞ્ઞે પરિભુઞ્જિતું ન લભન્તિ, તેહિ પન સઙ્ઘસ્સ દસભાગં દત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ. યોપિ મજ્ઝેવિહારે રુક્ખં સાખાહિ પરિવારેત્વા રક્ખતિ, તસ્સાપિ એસેવ નયો.

પોરાણવિહારં ગતસ્સ સમ્ભાવનીયભિક્ખુનો ‘‘થેરો આગતો’’તિ ફલાફલં આહરન્તિ, સચે તત્થ મૂલે સબ્બપરિયત્તિધરો બહુસ્સુતભિક્ખુ વિહાસિ, ‘‘અદ્ધા એત્થ દીઘા કતિકા કતા ભવિસ્સતી’’તિ નિક્કુક્કુચ્ચેન પરિભુઞ્જિતબ્બં. વિહારે ફલાફલં પિણ્ડપાતિકાનમ્પિ વટ્ટતિ, ધુતઙ્ગં ન કોપેતિ. સામણેરા અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયાનં બહૂનિ ફલાનિ દેન્તિ, અઞ્ઞે ભિક્ખૂ અલભન્તા ખિય્યન્તિ, ખિય્યનમત્તમેવ ચેતં હોતિ.

સચે પન દુબ્ભિક્ખં હોતિ, એકં પનસરુક્ખં નિસ્સાય સટ્ઠિપિ જના જીવન્તિ, તાદિસે કાલે સબ્બેસં સઙ્ગહકરણત્થાય ભાજેત્વા ખાદિતબ્બં, અયં સામીચિ. યાવ પન કતિકવત્તં ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, તાવ તેહિ ખાયિતં સુખાયિતમેવ. કદા પન કતિકવત્તં પટિપ્પસ્સમ્ભતિ? યદા સમગ્ગો સઙ્ઘો સન્નિપતિત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ભાજેત્વા ખાદન્તૂ’’તિ સાવેતિ. એકભિક્ખુકે પન વિહારે એકેન સાવિતેપિ પુરિમકતિકા પટિપ્પસ્સમ્ભતિયેવ. સચે પટિપ્પસ્સદ્ધાય કતિકાય સામણેરા નેવ રુક્ખતો પાતેન્તિ, ન ભૂમિતો ગહેત્વા ભિક્ખૂનં દેન્તિ, પતિતફલાનિ પાદેહિ પહરન્તા વિચરન્તિ, તેસં દસભાગતો પટ્ઠાય યાવ ઉપડ્ઢફલભાગેન ફાતિકમ્મં કાતબ્બં. અદ્ધા ફાતિકમ્મલોભેન આહરિત્વા દસ્સન્તિ. પુન સુભિક્ખે જાતે કપ્પિયકારકેસુ આગન્ત્વા સાખાપરિવારાદીનિ કત્વા રુક્ખે રક્ખન્તેસુ સામણેરાનં ફાતિકમ્મં ન દાતબ્બં, ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.

‘‘વિહારે ફલાફલં અત્થી’’તિ સામન્તગામેહિ મનુસ્સા ગિલાનાનં વા ગબ્ભિનીનં વા અત્થાય આગન્ત્વા ‘‘એકં નાળિકેરં દેથ, અમ્બં દેથ, લબુજં દેથા’’તિ યાચન્તિ, દાતબ્બં ન દાતબ્બન્તિ? દાતબ્બં. અદીયમાને હિ તે દોમનસ્સિકા હોન્તિ, દેન્તેન પન સઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા યાવતતિયં સાવેત્વા અપલોકનકમ્મં કત્વાવ દાતબ્બં, કતિકવત્તં વા કત્વા ઠપેતબ્બં, એવઞ્ચ પન કાતબ્બં, બ્યત્તેન ભિક્ખુના સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા સાવેતબ્બં –

‘‘સામન્તગામેહિ મનુસ્સા આગન્ત્વા ગિલાનાદીનં અત્થાય ફલાફલં યાચન્તિ, દ્વે નાળિકેરાનિ, દ્વે તાલફલાનિ, દ્વે પનસાનિ, પઞ્ચ અમ્બાનિ, પઞ્ચ કદલિફલાનિ ગણ્હન્તાનં અનિવારણં, અસુકરુક્ખતો ચ અસુકરુક્ખતો ચ ફલં ગણ્હન્તાનં અનિવારણં રુચ્ચતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સા’’તિ તિક્ખત્તું વત્તબ્બં.

તતો પટ્ઠાય ગિલાનાદીનં નામં ગહેત્વા યાચન્તા ‘‘ગણ્હથા’’તિ ન વત્તબ્બા, વત્તં પન આચિક્ખિતબ્બં – ‘‘નાળિકેરાદીનિ ઇમિના નામ પરિચ્છેદેન ગણ્હન્તાનં અસુકરુક્ખતો ચ અસુકરુક્ખતો ચ ફલં ગણ્હન્તાનં અનિવારણં કત’’ન્તિ. અનુવિચરિત્વા પન ‘‘અયં મધુરફલો અમ્બો, ઇતો ગણ્હથા’’તિપિ ન વત્તબ્બા. ફલભાજનકાલે પન આગતાનં સમ્મતેન ઉપડ્ઢભાગો દાતબ્બો, અસમ્મતેન અપલોકેત્વા દાતબ્બં.

ખીણપરિબ્બયો વા મગ્ગગમિયસત્થવાહો વા અઞ્ઞો વા ઇસ્સરો આગન્ત્વા યાચતિ, અપલોકેત્વાવ દાતબ્બં. બલક્કારેન ગહેત્વા ખાદન્તો ન વારેતબ્બો. કુદ્ધો હિ સો રુક્ખેપિ છિન્દેય્ય, અઞ્ઞમ્પિ અનત્થં કરેય્ય. પુગ્ગલિકપરિવેણં આગન્ત્વા ગિલાનસ્સ ગામેન યાચન્તો ‘‘અમ્હેહિ છાયાદીનં અત્થાય રોપિતં, સચે અત્થિ, તુમ્હે જાનાથા’’તિ વત્તબ્બો. યદિ પન ફલભરિતાવ રુક્ખા હોન્તિ, કણ્ટકે બન્ધિત્વા ફલવારેન ખાદન્તિ, અપચ્ચાસીસન્તેન હુત્વા દાતબ્બં. બલક્કારેન ગણ્હન્તો ન વારેતબ્બો, પુબ્બે વુત્તમેવેત્થ કારણં.

સઙ્ઘસ્સ ફલારામો હોતિ, પટિજગ્ગનં ન લભતિ, સચે તં કોચિ વત્તસીસેન જગ્ગતિ, સઙ્ઘસ્સેવ હોતિ. અથાપિ કસ્સચિ પટિબલસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘ઇમં સપ્પુરિસ જગ્ગિત્વા દેહી’’તિ સઙ્ઘો ભારં કરોતિ, સો ચે વત્તસીસેન જગ્ગતિ, એવમ્પિ સઙ્ઘસ્સેવ હોતિ. ફાતિકમ્મં પચ્ચાસીસન્તસ્સ પન તતિયભાગેન વા ઉપડ્ઢભાગેન વા ફાતિકમ્મં કાતબ્બં. ‘‘ભારિયં કમ્મ’’ન્તિ વત્વા એત્તકેન અનિચ્છન્તો પન સબ્બં તવેવ સન્તકં કત્વા ‘‘મૂલભાગં દસભાગમત્તં દત્વા જગ્ગાહી’’તિપિ વત્તબ્બો. ગરુભણ્ડત્તા પન મૂલચ્છેજ્જવસેન ન દાતબ્બં. સો મૂલભાગં દત્વા ખાદન્તો અકતાવાસં વા કત્વા કતાવાસં વા જગ્ગિત્વા નિસ્સિતકાનં આરામં નિય્યાદેતિ, તેહિપિ મૂલભાગો દાતબ્બોવ. યદા પન ભિક્ખૂ સયં જગ્ગિતું પહોન્તિ, અથ તેસં જગ્ગિતુઞ્ચ ન દાતબ્બં, જગ્ગિતકાલે ચ ન વારેતબ્બા, જગ્ગનકાલેયેવ વારેતબ્બા. ‘‘બહું તુમ્હેહિ ખાયિતં, ઇદાનિ મા જગ્ગિત્થ, ભિક્ખુસઙ્ઘોયેવ જગ્ગિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બં.

સચે પન નેવ વત્તસીસેન જગ્ગન્તો અત્થિ, ન ફાતિકમ્મેન, ન સઙ્ઘો જગ્ગિતું પહોતિ, એકો અનાપુચ્છિત્વાવ જગ્ગિત્વા ફાતિકમ્મં વડ્ઢેત્વા પચ્ચાસીસતિ, અપલોકનકમ્મેન ફાતિકમ્મં વડ્ઢેત્વા દાતબ્બં. ઇતિ ઇમં સબ્બમ્પિ કમ્મલક્ખણમેવ હોતિ. અપલોકનકમ્મં ઇમાનિ પઞ્ચ ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

ઞત્તિકમ્મટ્ઠાનભેદે પન ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામસ્સ આયસ્મતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો, અનુસિટ્ઠો સો મયા. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામો આગચ્છેય્યાતિ, આગચ્છાહીતિ વત્તબ્બો’’તિ એવં ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ ઓસારણા ઓસારણા નામ.

‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ ધમ્મકથિકો ઇમસ્સ નેવ સુત્તં આગચ્છતિ, નો સુત્તવિભઙ્ગો, સો અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં પટિબાહતિ. યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામં ભિક્ખું વુટ્ઠાપેત્વા અવસેસા ઇમં અધિકરણં વૂપસમેય્યામા’’તિ એવં ઉબ્બાહિકાવિનિચ્છયે ધમ્મકથિકસ્સ ભિક્ખુનો નિસ્સારણા નિસ્સારણા નામ.

‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અજ્જુપોસથો પન્નરસો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્યા’’તિ એવં ઉપોસથકમ્મવસેન ઠપિતા ઞત્તિ ઉપોસથો નામ.

‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અજ્જ પવારણા પન્નરસી. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો પવારેય્યા’’તિ એવં પવારણાકમ્મવસેન ઠપિતા ઞત્તિ પવારણા નામ.

‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામસ્સ આયસ્મતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામં અનુસાસેય્ય’’ન્તિ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામં અનુસાસેય્યા’’તિ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામં અન્તરાયિકે ધમ્મે પુચ્છેય્ય’’ન્તિ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામં અન્તરાયિકે ધમ્મે પુચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામં વિનયં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામં વિનયં પુચ્છેય્યા’’તિ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામેન વિનયં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેય્ય’’ન્તિ. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામેન વિનયં પુટ્ઠો વિસ્સજ્જેય્યા’’તિ એવં અત્તાનં વા પરં વા સમ્મન્નિતું ઠપિતા ઞત્તિ સમ્મુતિ નામ.

‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, ઇદં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નિસ્સગ્ગિયં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્યા’’તિ. ‘‘યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, આયસ્મન્તા ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્યુ’’ન્તિ એવં નિસ્સટ્ઠચીવરપત્તાદીનં દાનં દાનં નામ.

‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ આપત્તિં સરતિ, વિવરતિ, ઉત્તાનિં કરોતિ, દેસેતિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિં પટિગ્ગણ્હેય્યન્તિ. યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિં પટિગ્ગણ્હેય્ય’’ન્તિ. તેન વત્તબ્બો ‘‘પસ્સસી’’તિ. ‘‘આમ પસ્સામી’’તિ. આયતિં સંવરેય્યાસીતિ એવં આપત્તિપટિગ્ગહો પટિગ્ગહો નામ.

‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તા આવાસિકા. યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇદાનિ ઉપોસથં કરેય્યામ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યામ, આગમે કાળે પવારેય્યામા’’તિ. તે ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ભણ્ડનકારકા કલહકારકા વિવાદકારકા ભસ્સકારકા સઙ્ઘે અધિકરણકારકા તં કાળં અનુવસેય્યું, આવાસિકેન ભિક્ખુના બ્યત્તેન પટિબલેન આવાસિકા ભિક્ખૂ ઞાપેતબ્બા – ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તા આવાસિકા. યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇદાનિ ઉપોસથં કરેય્યામ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યામ, આગમે જુણ્હે પવારેય્યામા’’તિ એવં કતા પવારણાપચ્ચુક્કડ્ઢના પચ્ચુક્કડ્ઢના નામ.

સબ્બેહેવ એકજ્ઝં સન્નિપતિતબ્બં, સન્નિપતિત્વા બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો – ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો અમ્હાકં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં વિહરતં બહું અસ્સામણકં અજ્ઝાચિણ્ણં ભાસિતપરિક્કન્તં. સચે મયં ઇમાહિ આપત્તીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કારેસ્સામ, સિયાપિ તં અધિકરણં કક્ખળત્તાય વાળત્તાય ભેદાય સંવત્તેય્ય. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમં અધિકરણં તિણવત્થારકેન વૂપસમેય્ય ઠપેત્વા થુલ્લવજ્જં, ઠપેત્વા ગિહિપટિસયુત્ત’’ન્તિ એવં તિણવત્થારકસમથેન કત્વા સબ્બપઠમા સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિ કમ્મલક્ખણં નામ.

તથા તતો પરા એકેકસ્મિં પક્ખે એકેકં કત્વા દ્વે ઞત્તિયો ઇતિ યથાવુત્તપ્પભેદં ઓસારણં નિસ્સારણં…પે… કમ્મલક્ખણઞ્ઞેવ નવમન્તિ ઞત્તિકમ્મં ઇમાનિ નવ ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

ઞત્તિદુતિયકમ્મટ્ઠાનભેદે પન વડ્ઢસ્સ લિચ્છવિનો પત્તનિક્કુજ્જનવસેન ખન્ધકે વુત્તા નિસ્સારણા. તસ્સેવ પત્તુક્કુજ્જનવસેન વુત્તા ઓસારણા ચ વેદિતબ્બા.

સીમાસમ્મુતિ તિચીવરેન અવિપ્પવાસસમ્મુતિ, સન્થતસમ્મુતિ, ભત્તુદ્દેસક-સેનાસનગ્ગાહાપક-ભણ્ડાગારિક-ચીવરપટિગ્ગાહક-ચીવરભાજક-યાગુભાજકફલભાજક-ખજ્જભાજક-અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જક-સાટિયગ્ગાહાપક-પત્તગ્ગાહાપક-આરામિકપેસકસામણેરપેસકસમ્મુતીતિ એતાસં સમ્મુતીનં વસેન સમ્મુતિ વેદિતબ્બા. કથિનચીવરદાનમતકચીવરદાનવસેન દાનં વેદિતબ્બં.

કથિનુદ્ધારવસેન ઉદ્ધારો વેદિતબ્બો. કુટિવત્થુવિહારવત્થુદેસનાવસેન દેસના વેદિતબ્બા. યા પન તિણવત્થારકસમથે સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિઞ્ચ એકેકસ્મિં પક્ખે એકેકં ઞત્તિઞ્ચાતિ તિસ્સો ઞત્તિયો ઠપેત્વા પુન એકસ્મિં પક્ખે એકા, એકસ્મિં પક્ખે એકાતિ દ્વે ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચા વુત્તા, તાસં વસેન કમ્મલક્ખણં વેદિતબ્બં. ઇતિ ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઇમાનિ સત્ત ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

ઞત્તિચતુત્થકમ્મટ્ઠાનભેદે પન તજ્જનીયકમ્માદીનં સત્તન્નં કમ્માનં વસેન નિસ્સારણા, તેસંયેવ ચ કમ્માનં પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન ઓસારણા વેદિતબ્બા. ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિવસેન સમ્મુતિ વેદિતબ્બા. પરિવાસદાનમાનત્તદાનવસેન દાનં વેદિતબ્બં. મૂલાયપટિકસ્સનકમ્મવસેન નિગ્ગહો વેદિતબ્બો. ‘‘ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા અટ્ઠ, યાવતતિયકા અરિટ્ઠો ચણ્ડકાળી ચ ઇમે તે યાવતતિયકા’’તિ ઇમાસં એકાદસન્નં સમનુભાસનાનં વસેન સમનુભાસના વેદિતબ્બા. ઉપસમ્પદાકમ્મઅબ્ભાનકમ્મવસેન પન કમ્મલક્ખણં વેદિતબ્બં. ઇતિ ઞત્તિચતુત્થકમ્મં ઇમાનિ સત્ત ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

૪૯૭. ઇતિ કમ્માનિ ચ કમ્મવિપત્તિઞ્ચ વિપત્તિવિરહિતાનં કમ્માનં ઠાનપભેદગમનઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસં કમ્માનં કારકસ્સ સઙ્ઘસ્સ પરિચ્છેદં દસ્સેન્તો પુન ‘‘ચતુવગ્ગકરણે કમ્મે’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો પરિસતો કમ્મવિપત્તિવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ.

કમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અત્થવસવગ્ગાદિવણ્ણના

૪૯૮. ઇદાનિ યાનિ તાનિ તેસં કમ્માનં વત્થુભૂતાનિ સિક્ખાપદાનિ, તેસં પઞ્ઞત્તિયં આનિસંસં દસ્સેતું ‘‘દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ દિટ્ઠધમ્મિકાનં વેરાનં સંવરાયાતિ પાણાતિપાતાદીનં પઞ્ચન્નં દિટ્ઠધમ્મિકવેરાનં સંવરત્થાય પિદહનત્થાય. સમ્પરાયિકાનં વેરાનં પટિઘાતાયાતિ વિપાકદુક્ખસઙ્ખાતાનં સમ્પરાયિકવેરાનં પટિઘાતત્થાય, સમુચ્છેદનત્થાય અનુપ્પજ્જનત્થાય. દિટ્ઠધમ્મિકાનં વજ્જાનં સંવરાયાતિ તેસંયેવ પઞ્ચન્નં વેરાનં સંવરત્થાય. સમ્પરાયિકાનં વજ્જાનન્તિ તેસંયેવ વિપાકદુક્ખાનં. વિપાકદુક્ખાનેવ હિ ઇધ વજ્જનીયભાવતો વજ્જાનીતિ વુત્તાનિ. દિટ્ઠધમ્મિકાનં ભયાનન્તિ ગરહા ઉપવાદો તજ્જનીયાદીનિ કમ્માનિ ઉપોસથપવારણાનં ઠપનં અકિત્તિપકાસનીયકમ્મન્તિ એતાનિ દિટ્ઠધમ્મિકભયાનિ નામ, એતેસં સંવરત્થાય. સમ્પરાયિકભયાનિ પન વિપાકદુક્ખાનિયેવ, તેસં પટિઘાતત્થાય. દિટ્ઠધમ્મિકાનં અકુસલાનન્તિ પઞ્ચવેરદસઅકુસલકમ્મપથપ્પભેદાનં અકુસલાનં સંવરત્થાય. વિપાકદુક્ખાનેવ પન અક્ખમટ્ઠેન સમ્પરાયિકઅકુસલાનીતિ વુચ્ચન્તિ, તેસં પટિઘાતત્થાય. ગિહીનં અનુકમ્પાયાતિ અગારિકાનં સદ્ધારક્ખણવસેન અનુકમ્પનત્થાય. પાપિચ્છાનં પક્ખુપચ્છેદાયાતિ પાપિચ્છપુગ્ગલાનં ગણબન્ધભેદનત્થાય ગણભોજનસિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. યઞ્હેત્થ વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં પઠમપારાજિકવણ્ણનાયમેવ વુત્તન્તિ.

સિક્ખાપદેસુ અત્થવસેન વણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૯૯. પાતિમોક્ખાદીસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસોતિ ભિક્ખૂનં પઞ્ચવિધો ભિક્ખુનીનં ચતુબ્બિધો. પરિવાસદાનાદીસુ ઓસારણીયં પઞ્ઞત્તન્તિ અટ્ઠારસસુ વા તેચત્તાલીસાય વા વત્તેસુ વત્તમાનસ્સ ઓસારણીયં પઞ્ઞત્તં. યેન કમ્મેન ઓસારીયતિ, તં કમ્મં પઞ્ઞત્તન્તિ અત્થો. નિસ્સારણીયં પઞ્ઞત્તન્તિ ભણ્ડનકારકાદયો યેન કમ્મેન નિસ્સારીયન્તિ, તં કમ્મં પઞ્ઞત્તન્તિ અત્થો.

૫૦૦. અપઞ્ઞત્તેતિઆદીસુ અપઞ્ઞત્તે પઞ્ઞત્તન્તિ સત્તાપત્તિક્ખન્ધા કકુસન્ધઞ્ચ સમ્માસમ્બુદ્ધં કોણાગમનઞ્ચ કસ્સપઞ્ચ સમ્માસમ્બુદ્ધં ઠપેત્વા અન્તરા કેનચિ અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તં નામ. મક્કટિવત્થુઆદિવિનીતકથા સિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તે અનુપઞ્ઞત્તં નામ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

આનિસંસવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૦૧. ઇદાનિ સબ્બસિક્ખાપદાનં એકેકેન આકારેન નવધા સઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘નવ સઙ્ગહા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વત્થુસઙ્ગહોતિ વત્થુના સઙ્ગહો. એવં સેસેસુપિ પદત્થો વેદિતબ્બો. અયં પનેત્થ અત્થયોજના – યસ્મા હિ એકસિક્ખાપદમ્પિ અવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં નત્થિ, તસ્મા સબ્બાનિ વત્થુના સઙ્ગહિતાનીતિ એવં તાવ વત્થુસઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

યસ્મા પન દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા સીલવિપત્તિયા સઙ્ગહિતા, પઞ્ચાપત્તિક્ખન્ધા આચારવિપત્તિયા, છ સિક્ખાપદાનિ આજીવવિપત્તિયા સઙ્ગહિતાનિ, તસ્મા સબ્બાનિપિ વિપત્તિયા સઙ્ગહિતાનીતિ એવં વિપત્તિસઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

યસ્મા પન સત્તહાપત્તીહિ મુત્તં એકસિક્ખાપદમ્પિ નત્થિ, તસ્મા સબ્બાનિ આપત્તિયા સઙ્ગહિતાનીતિ એવં આપત્તિસઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

સબ્બાનિ ચ સત્તસુ નગરેસુ પઞ્ઞત્તાનીતિ નિદાનેન સઙ્ગહિતાનીતિ એવં નિદાનસઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

યસ્મા પન એકસિક્ખાપદમ્પિ અજ્ઝાચારિકપુગ્ગલે અસતિ પઞ્ઞત્તં નત્થિ, તસ્મા સબ્બાનિ પુગ્ગલેન સઙ્ગહિતાનીતિ એવં પુગ્ગલસઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

સબ્બાનિ પન પઞ્ચહિ ચેવ સત્તહિ ચ આપત્તિક્ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતાનિ, સબ્બાનિ ન વિના છહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠન્તીતિ સમુટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતાનિ. સબ્બાનિ ચ ચતૂસુ અધિકરણેસુ આપત્તાધિકરણેન સઙ્ગહિતાનિ. સબ્બાનિ સત્તહિ સમથેહિ સમથં ગચ્છન્તીતિ સમથેહિ સઙ્ગહિતાનિ. એવમેત્થ ખન્ધસમુટ્ઠાનઅધિકરણસમથસઙ્ગહાપિ વેદિતબ્બા. સેસં પુબ્બે વુત્તનયમેવાતિ.

સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

નવસઙ્ગહિતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ પરિવારસ્સ અનુત્તાનત્થપદવણ્ણનાતિ.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

ઉભતો વિભઙ્ગખન્ધક-પરિવારવિભત્તિદેસનં નાથો;

વિનયપિટકં વિનેન્તો, વેનેય્યં યં જિનો આહ.

સમધિકસત્તવીસતિ-સહસ્સમત્તેન તસ્સ ગન્થેન;

સંવણ્ણના સમત્તા, સમન્તપાસાદિકા નામ.

તત્રિદં સમન્તપાસાદિકાય સમન્તપાસાદિકત્તસ્મિં –

આચરિયપરમ્પરતો, નિદાનવત્થુપ્પભેદદીપનતો;

પરસમયવિવજ્જનતો, સકસમયવિસુદ્ધિતો ચેવ.

બ્યઞ્જનપરિસોધનતો, પદત્થતો પાળિયોજનક્કમતો;

સિક્ખાપદનિચ્છયતો, વિભઙ્ગનયભેદદસ્સનતો.

સમ્પસ્સતં ન દિસ્સતિ, કિઞ્ચિ અપાસાદિકં યતો એત્થ;

વિઞ્ઞૂનમયં તસ્મા, સમન્તપાસાદિકાત્વેવ.

સંવણ્ણના પવત્તા, વિનયસ્સ વિનેય્યદમનકુસલેન;

વુત્તસ્સ લોકનાથેન, લોકમનુકમ્પમાનેનાતિ.

મહાઅટ્ઠકથઞ્ચેવ, મહાપચ્ચરિમેવચ;

કુરુન્દિઞ્ચાતિ તિસ્સોપિ, સીહળટ્ઠકથા ઇમા.

બુદ્ધમિત્તોતિ નામેન, વિસ્સુતસ્સ યસસ્સિનો;

વિનયઞ્ઞુસ્સ ધીરસ્સ, સુત્વા થેરસ્સ સન્તિકે.

મહામેઘવનુય્યાને, ભૂમિભાગે પતિટ્ઠિતો;

મહાવિહારો યો સત્થુ, મહાબોધિવિભૂસિતો.

યં તસ્સ દક્ખિણે ભાગે, પધાનઘરમુત્તમં;

સુચિચારિત્તસીલેન, ભિક્ખુસઙ્ઘેન સેવિતં.

ઉળારકુલસમ્ભૂતો, સઙ્ઘુપટ્ઠાયકો સદા;

અનાકુલાય સદ્ધાય, પસન્નો રતનત્તયે.

મહાનિગમસામીતિ, વિસ્સુતો તત્થ કારયિ;

ચારુપાકારસઞ્ચિતં, યં પાસાદં મનોરમં.

સીતચ્છાયતરૂપેતં, સમ્પન્નસલિલાસયં;

વસતા તત્ર પાસાદે, મહાનિગમસામિનો.

સુચિસીલસમાચારં, થેરં બુદ્ધસિરિવ્હયં;

યા ઉદ્દિસિત્વા આરદ્ધા, ઇદ્ધા વિનયવણ્ણના.

પાલયન્તસ્સ સકલં, લઙ્કાદીપં નિરબ્બુદં;

રઞ્ઞો સિરિનિવાસસ્સ, સિરિપાલયસસ્સિનો.

સમવીસતિમે ખેમે, જયસંવચ્છરે અયં;

આરદ્ધા એકવીસમ્હિ, સમ્પત્તે પરિનિટ્ઠિતા.

ઉપદ્દવા કુલે લોકે, નિરુપદ્દવતો અયં;

એકસંવચ્છરેનેવ, યથા નિટ્ઠં ઉપાગતા.

એવં સબ્બસ્સ લોકસ્સ, નિટ્ઠં ધમ્મૂપસંહિતા;

સીઘં ગચ્છન્તુ આરમ્ભા, સબ્બેપિ નિરુપદ્દવા.

ચિરટ્ઠિતત્થં ધમ્મસ્સ, કરોન્તેન મયા ઇમં;

સદ્ધમ્મબહુમાનેન, યઞ્ચ પુઞ્ઞં સમાચિતં.

સબ્બસ્સ આનુભાવેન, તસ્સ સબ્બેપિ પાણિનો;

ભવન્તુ ધમ્મરાજસ્સ, સદ્ધમ્મરસસેવિનો.

ચિરં તિટ્ઠતુ સદ્ધમ્મો, કાલે વસ્સં ચિરં પજં;

તપ્પેતુ દેવો ધમ્મેન, રાજા રક્ખતુ મેદિનિન્તિ.

પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુસાસને અપ્પટિહતઞ્ઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદિવરેન મહાકવિના પભિન્નપઅસમ્ભિદાપરિવારે છળભિઞ્ઞાદિપભેદગુણપટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં થેરવંસપ્પદીપાનં થેરાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન કતા અયં સમન્તપાસાદિકા નામ વિનયસંવણ્ણના –

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં સીલવિસુદ્ધિયા.

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.

સમન્તપાસાદિકા નામ

વિનય-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.