નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિનયપિટકે

પરિવાર-અટ્ઠકથા

સોળસમહાવારો

પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણના

વિસુદ્ધપરિવારસ્સ, પરિવારોતિ સાસને;

ધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સ, ખન્ધકાનં અનન્તરા.

સઙ્ગહં યો સમારુળ્હો, તસ્સ પુબ્બાગતં નયં;

હિત્વા દાનિ કરિસ્સામિ, અનુત્તાનત્થવણ્ણનં.

૧. તત્થ યં તેન ભગવતા…પે… પઞ્ઞત્તન્તિ આદિનયપ્પવત્તાય તાવ પુચ્છાય અયં સઙ્ખેપત્થો – યો સો ભગવા સાસનસ્સ ચિરટ્ઠિતિકત્થં ધમ્મસેનાપતિના સદ્ધમ્મગારવબહુમાનવેગસમુસ્સિતં અઞ્જલિં સિરસ્મિં પતિટ્ઠાપેત્વા યાચિતો દસ અત્થવસે પટિચ્ચ વિનયપઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞપેસિ, તેન ભગવતા તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તિકાલં જાનતા, તસ્સા તસ્સા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા દસ અત્થવસે પસ્સતા; અપિચ પુબ્બેનિવાસાદીહિ જાનતા, દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતા, તીહિ વિજ્જાહિ છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહિ જાનતા, સબ્બત્થ અપ્પટિહતેન સમન્તચક્ખુના પસ્સતા, સબ્બધમ્મજાનનસમત્થાય પઞ્ઞાય જાનતા, સબ્બસત્તાનં ચક્ખુવિસયાતીતાનિ તિરોકુટ્ટાદિગતાનિ ચાપિ રૂપાનિ અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુના ચ પસ્સતા, અત્તહિતસાધિકાય સમાધિપદટ્ઠાનાય પટિવેધપઞ્ઞાય જાનતા, પરહિતસાધિકાય કરુણાપદટ્ઠાનાય દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતા, અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ‘‘યં પઠમં પારાજિકં પઞ્ઞત્તં, તં કત્થ પઞ્ઞત્તં, કં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તં, કિસ્મિં વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તિ…પે… કેનાભત’’ન્તિ.

૨. પુચ્છાવિસ્સજ્જને પન ‘‘યં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમં પારાજિક’’ન્તિ ઇદં કેવલં પુચ્છાય આગતસ્સ આદિપદસ્સ પચ્ચુદ્ધરણમત્તમેવ, ‘‘કત્થ પઞ્ઞત્તન્તિ વેસાલિયા પઞ્ઞત્તં; કં આરબ્ભાતિ સુદિન્નં કલન્દપુત્તં આરબ્ભા’’તિ એવમાદિના પન નયેન પુનપિ એત્થ એકેકં પદં પુચ્છિત્વાવ વિસ્સજ્જિતં. એકા પઞ્ઞત્તીતિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ અયં એકા પઞ્ઞત્તિ. દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયોતિ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ ચ, ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ ચ મક્કટિવજ્જિપુત્તકવત્થૂનં વસેન વુત્તા – ઇમા દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો. એત્તાવતા ‘‘અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તિ અનુપઞ્ઞત્તિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમિસ્સા પુચ્છાય દ્વે કોટ્ઠાસા વિસ્સજ્જિતા હોન્તિ. તતિયં વિસ્સજ્જેતું પન ‘‘અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થી’’તિ વુત્તં. અયઞ્હિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ નામ અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞત્તા; સા અટ્ઠગરુધમ્મવસેન ભિક્ખુનીનંયેવ આગતા, અઞ્ઞત્ર નત્થિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થી’’તિ. સબ્બત્થપઞ્ઞત્તીતિ મજ્ઝિમદેસે ચેવ પચ્ચન્તિમજનપદેસુ ચ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ. વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ‘‘ઉપસમ્પદા, ગુણઙ્ગુણૂપાહના, ધુવનહાનં, ચમ્મત્થરણ’’ન્તિ ઇમાનિ હિ ચત્તારિ સિક્ખાપદાનિ મજ્ઝિમદેસેયેવ પઞ્ઞત્તિ. એત્થેવ એતેહિ આપત્તિ હોતિ, ન પચ્ચન્તિમજનપદેસુ. સેસાનિ સબ્બાનેવ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ નામ.

સાધારણપઞ્ઞત્તીતિ ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ભિક્ખુનીનઞ્ચ સાધારણપઞ્ઞત્તિ; સુદ્ધભિક્ખૂનમેવ હિ સુદ્ધભિક્ખુનીનં વા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં અસાધારણપઞ્ઞત્તિ નામ હોતિ. ઇદં પન ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપ્પન્ને વત્થુસ્મિં ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, અન્તમસો તિરચ્છાનગતેનપિ પારાજિકા હોતિ અસંવાસા’’તિ ભિક્ખુનીનમ્પિ પઞ્ઞત્તં, વિનીતકથામત્તમેવ હિ તાસં નત્થિ, સિક્ખાપદં પન અત્થિ, તેન વુત્તં ‘‘સાધારણપઞ્ઞત્તી’’તિ. ઉભતોપઞ્ઞત્તિયમ્પિ એસેવ નયો. બ્યઞ્જનમત્તમેવ હિ એત્થ નાનં, ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનમ્પિ સાધારણત્તા સાધારણપઞ્ઞત્તિ, ઉભિન્નમ્પિ પઞ્ઞત્તત્તા ઉભતોપઞ્ઞત્તીતિ. અત્થે પન ભેદો નત્થિ.

નિદાનોગધન્તિ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ સો આવિકરેય્યા’’તિ એત્થ સબ્બાપત્તીનં અનુપવિટ્ઠત્તા નિદાનોગધં; નિદાને અનુપવિટ્ઠન્તિ અત્થો. દુતિયેન ઉદ્દેસેનાતિ નિદાનોગધં નિદાનપરિયાપન્નમ્પિ સમાનં ‘‘તત્રિમે ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા’’તિઆદિના દુતિયેનેવ ઉદ્દેસેન ઉદ્દેસં આગચ્છતિ. ચતુન્નં વિપત્તીનન્તિ સીલવિપત્તિઆદીનં. પઠમા હિ દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા સીલવિપત્તિ નામ, અવસેસા પઞ્ચ આચારવિપત્તિ નામ. મિચ્છાદિટ્ઠિ ચ અન્તગ્ગાહિકદિટ્ઠિ ચ દિટ્ઠિવિપત્તિ નામ, આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનિ છ સિક્ખાપદાનિ આજીવવિપત્તિ નામ. ઇતિ ઇમાસં ચતુન્નં વિપત્તીનં ઇદં પારાજિકં સીલવિપત્તિ નામ હોતિ.

એકેન સમુટ્ઠાનેનાતિ દ્વઙ્ગિકેન એકેન સમુટ્ઠાનેન. એત્થ હિ ચિત્તં અઙ્ગં હોતિ, કાયેન પન આપત્તિં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘કાયતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતી’’તિ. દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતીતિ ‘‘આપન્નોસી’’તિ સમ્મુખા પુચ્છિયમાનો ‘‘આમ આપન્નોમ્હી’’તિ પટિજાનાતિ, તાવદેવ ભણ્ડનકલહવિગ્ગહા વૂપસન્તા હોન્તિ, સક્કા ચ હોતિ તં પુગ્ગલં અપનેત્વા ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતું. ઇતિ સમ્મુખાવિનયેન ચ પટિઞ્ઞાતકરણેન ચાતિ દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતિ, ન ચ તપ્પચ્ચયા કોચિ ઉપદ્દવો હોતિ. યં પન ઉપરિ પઞ્ઞત્તિવગ્ગે ‘‘ન કતમેન સમથેન સમ્મતી’’તિ વુત્તં, તં સમથં ઓતારેત્વા અનાપત્તિ કાતું ન સક્કાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં.

પઞ્ઞત્તિ વિનયોતિ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિના નયેન વુત્તમાતિકા પઞ્ઞત્તિ વિનયોતિ અત્થો. વિભત્તીતિ પદભાજનં વુચ્ચતિ; વિભત્તીતિ હિ વિભઙ્ગસ્સેવેતં નામં. અસંવરોતિ વીતિક્કમો. સંવરોતિ અવીતિક્કમો. યેસં વત્તતીતિ યેસં વિનયપિટકઞ્ચ અટ્ઠકથા ચ સબ્બા પગુણાતિ અત્થો. તે ધારેન્તીતિ તે એતં પઠમપારાજિકં પાળિતો ચ અત્થતો ચ ધારેન્તિ; ન હિ સક્કા સબ્બં વિનયપિટકં અજાનન્તેન એતસ્સ અત્થો જાનિતુન્તિ. કેનાભતન્તિ ઇદં પઠમપારાજિકં પાળિવસેન ચ અત્થવસેન ચ યાવ અજ્જતનકાલં કેન આનીતન્તિ. પરમ્પરાભતન્તિ પરમ્પરાય આનીતં.

૩. ઇદાનિ યાય પરમ્પરાય આનીતં, તં દસ્સેતું ‘‘ઉપાલિ દાસકો ચેવા’’તિઆદિના નયેન પોરાણકેહિ મહાથેરેહિ ગાથાયો ઠપિતા. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં નિદાનવણ્ણનાયમેવ વુત્તં. ઇમિના નયેન દુતિયપારાજિકાદિપુચ્છાવિસ્સજ્જનેસુપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ.

મહાવિભઙ્ગે પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કતાપત્તિવારાદિવણ્ણના

૧૫૭. ઇતો પરં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો કતિ આપત્તિયો આપજ્જતી’’તિ આદિપ્પભેદો કતાપત્તિવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો ચતુન્નં વિપત્તીનં કતિ વિપત્તિયો ભજન્તી’’તિ આદિપ્પભેદો વિપત્તિવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં કતિહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા’’તિ આદિપ્પભેદો સઙ્ગહવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કતિહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠહન્તી’’તિ આદિપ્પભેદો સમુટ્ઠાનવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો ચતુન્નં અધિકરણાનં કતમં અધિકરણ’’ન્તિ આદિપ્પભેદો અધિકરણવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો સત્તન્નં સમથાનં કતિહિ સમથેહિ સમ્મન્તી’’તિ આદિપ્પભેદો સમથવારો, તદનન્તરો સમુચ્ચયવારો ચાતિ ઇમે સત્ત વારા ઉત્તાનત્થા એવ.

૧૮૮. તતો પરં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવનપચ્ચયા પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદિના નયેન પુન પચ્ચયવસેન એકો પઞ્ઞત્તિવારો, તસ્સ વસેન પુરિમસદિસા એવ કતાપત્તિવારાદયો સત્ત વારાતિ એવં અપરેપિ અટ્ઠ વારા વુત્તા, તેપિ ઉત્તાનત્થા એવ. ઇતિ ઇમે અટ્ઠ, પુરિમા અટ્ઠાતિ મહાવિભઙ્ગે સોળસ વારા દસ્સિતા. તતો પરં તેનેવ નયેન ભિક્ખુનિવિભઙ્ગેપિ સોળસ વારા આગતાતિ એવમિમે ઉભતોવિભઙ્ગે દ્વત્તિંસ વારા પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બા. ન હેત્થ કિઞ્ચિ પુબ્બે અવિનિચ્છિતં નામ અત્થિ.

મહાવિભઙ્ગે ચ ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે ચ

સોળસમહાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણના

૨૫૭. તદનન્તરાય પન સમુટ્ઠાનકથાય અનત્તા ઇતિ નિચ્છયાતિ અનત્તા ઇતિ નિચ્છિતા. સભાગધમ્માનન્તિ અનિચ્ચાકારાદીહિ સભાગાનં સઙ્ખતધમ્માનં. નામમત્તં ન નાયતીતિ નામમત્તમ્પિ ન પઞ્ઞાયતિ. દુક્ખહાનિન્તિ દુક્ખઘાતનં. ખન્ધકા યા ચ માતિકાતિ ખન્ધકા યા ચ માતિકાતિ અત્થો. અયમેવ વા પાઠો. સમુટ્ઠાનં નિયતો કતન્તિ સમુટ્ઠાનં નિયતોકતં નિયતકતં; નિયતસમુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. એતેન ભૂતારોચનચોરિવુટ્ઠાપનઅનનુઞ્ઞાતસિક્ખાપદત્તયસ્સ સઙ્ગહો પચ્ચેતબ્બો. એતાનેવ હિ તીણિ સિક્ખાપદાનિ નિયતસમુટ્ઠાનાનિ, અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં અસમ્ભિન્નસમુટ્ઠાનાનિ.

સમ્ભેદં નિદાનઞ્ચઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞમ્પિ સમ્ભેદઞ્ચ નિદાનઞ્ચ. તત્થ સમ્ભેદવચનેન સમુટ્ઠાનસમ્ભેદસ્સ ગહણં પચ્ચેતબ્બં, તાનિ હિ તીણિ સિક્ખાપદાનિ ઠપેત્વા સેસાનિ સમ્ભિન્નસમુટ્ઠાનાનિ. નિદાનવચનેન સિક્ખાપદાનં પઞ્ઞત્તિદેસસઙ્ખાતં નિદાનં પચ્ચેતબ્બં. સુત્તે દિસ્સન્તિ ઉપરીતિ સિક્ખાપદાનં સમુટ્ઠાનનિયમો સમ્ભેદો નિદાનન્તિ ઇમાનિ તીણિ સુત્તમ્હિ એવ દિસ્સન્તિ; પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો. તત્થ ‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠાતિ, કાયતો ચ ચિત્તતો ચા’’તિઆદિમ્હિ તાવ પુરિમનયે સમુટ્ઠાનનિયમો ચ સમ્ભેદો ચ દિસ્સન્તિ. ઇતરં પન નિદાનં નામ –

‘‘વેસાલિયા રાજગહે, સાવત્થિયા ચ આળવી;

કોસમ્બિયા ચ સક્કેસુ, ભગ્ગેસુ ચેવ પઞ્ઞત્તા’’તિ.

એવં ઉપરિ દિસ્સતિ, પરતો આગતે સુત્તે દિસ્સતીતિ વેદિતબ્બં.

‘‘વિભઙ્ગે દ્વીસૂ’’તિ ગાથાય અયમત્થો – યં સિક્ખાપદં દ્વીસુ વિભઙ્ગેસુ પઞ્ઞત્તં ઉપોસથદિવસે ભિક્ખૂ ચ ભિક્ખુનિયો ચ ઉદ્દિસન્તિ, તસ્સ યથાઞાયં સમુટ્ઠાનં પવક્ખામિ, તં મે સુણાથાતિ.

સઞ્ચરિત્તાનુભાસનઞ્ચાતિ સઞ્ચરિત્તઞ્ચ સમનુભાસનઞ્ચ. અતિરેકઞ્ચ ચીવરન્તિ અતિરેકચીવરં; કથિનન્તિ અત્થો. લોમાનિ પદસોધમ્મોતિ એળકલોમાનિ ચ પદસોધમ્મો ચ. ભૂતં સંવિધાનેન ચાતિ ભૂતારોચનઞ્ચ સંવિદહિત્વા અદ્ધાનપ્પટિપજ્જનઞ્ચ. થેય્યદેસના ચોરિં ચાતિ થેય્યસત્થો ચ છત્તપાણિસ્સ અગિલાનસ્સ ધમ્મદેસના ચ ચોરિવુટ્ઠાપનઞ્ચ. અનનુઞ્ઞાતાય તેરસાતિ માતાપિતુસામિકેહિ અનનુઞ્ઞાતાય સદ્ધિં ઇમાનિ તેરસ સમુટ્ઠાનાનિ હોન્તિ. સદિસા ઇધ દિસ્સરેતિ ઇધ ઉભતોવિભઙ્ગે એતેસુ તેરસસુ સમુટ્ઠાનસીસેસુ એકેકસ્મિં અઞ્ઞાનિપિ સદિસાનિ સમુટ્ઠાનાનિ દિસ્સન્તિ.

પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૫૮. ઇદાનિ તાનિ દસ્સેતું ‘‘મેથુનં સુક્કસંસગ્ગો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મેથુનન્તિ ઇદં તાવ પઠમપારાજિકં નામ એકં સમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ. તત્થ સુક્કસંસગ્ગોતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ ચેવ કાયસંસગ્ગો ચ. અનિયતા પઠમિકાતિ પઠમં અનિયતસિક્ખાપદં. પુબ્બૂપપરિપાચિતાતિ ‘‘જાનં પુબ્બૂપગતં ભિક્ખુ’’ન્તિ સિક્ખાપદઞ્ચ ભિક્ખુનિપરિપાચિતપિણ્ડપાતસિક્ખાપદઞ્ચ. રહો ભિક્ખુનિયા સહાતિ ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં રહો નિસજ્જસિક્ખાપદઞ્ચ.

સભોજને રહો દ્વે ચાતિ સભોજને કુલે અનુપખજ્જનિસજ્જસિક્ખાપદઞ્ચ દ્વે રહોનિસજ્જસિક્ખાપદાનિ ચ. અઙ્ગુલિ ઉદકે હસન્તિ અઙ્ગુલિપતોદકઞ્ચ ઉદકે હસધમ્મસિક્ખાપદઞ્ચ. પહારે ઉગ્ગિરે ચેવાતિ પહારદાનસિક્ખાપદઞ્ચ તલસત્તિકઉગ્ગિરણસિક્ખાપદઞ્ચ. તેપઞ્ઞાસા ચ સેખિયાતિ પરિમણ્ડલનિવાસનાદીનિ ખુદ્દકવણ્ણનાવસાને વુત્તાનિ તેપઞ્ઞાસ સેખિયસિક્ખાપદાનિ ચ.

અધક્ખગામાવસ્સુતાતિ ભિક્ખુનીનં અધક્ખકસિક્ખાપદઞ્ચ ગામન્તરગમનં અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ હત્થતો ખાદનીયભોજનીયગ્ગહણસિક્ખાપદઞ્ચ. તલમટ્ઠઞ્ચ સુદ્ધિકાતિ તલઘાતકં જતુમટ્ઠં ઉદકસુદ્ધિકાદિયનઞ્ચ. વસ્સંવુટ્ઠા ચ ઓવાદન્તિ વસ્સંવુટ્ઠા છપ્પઞ્ચયોજનાનિ સિક્ખાપદઞ્ચ ઓવાદાય અગમનસિક્ખાપદઞ્ચ. નાનુબન્ધે પવત્તિનિન્તિ યા પન ભિક્ખુની વુટ્ઠાપિતં પવત્તિનિં દ્વે વસ્સાનિ નાનુબન્ધેય્યાતિ વુત્તસિક્ખાપદં.

ઇમે સિક્ખાતિ ઇમા સિક્ખાયો; લિઙ્ગવિપરિયાયો કતો. કાયમાનસિકા કતાતિ કાયચિત્તસમુટ્ઠાના કતા.

દુતિયપારાજિકસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૫૯. અદિન્નન્તિ ઇદં તાવ અદિન્નાદાનન્તિ વા દુતિયપારાજિકન્તિ વા એકં સમુટ્ઠાનસીસં, સેસાનિ તેન સદિસાનિ. તત્થ વિગ્ગહુત્તરીતિ મનુસ્સવિગ્ગહઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસિક્ખાપદાનિ. દુટ્ઠુલ્લા અત્તકામિનન્તિ દુટ્ઠુલ્લવાચાઅત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદાનિ. અમૂલા અઞ્ઞભાગિયાતિ દ્વે દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદાનિ. અનિયતા દુતિયિકાતિ દુતિયં અનિયતસિક્ખાપદં.

અચ્છિન્દે પરિણામનેતિ સામં ચીવરં દત્વા અચ્છિન્દનઞ્ચ સઙ્ઘિકલાભસ્સ અત્તનો પરિણામનઞ્ચ. મુસા ઓમસપેસુણાતિ મુસાવાદો ચ ઓમસવાદો ચ ભિક્ખુપેસુઞ્ઞઞ્ચ. દુટ્ઠુલ્લા પથવીખણેતિ દુટ્ઠુલ્લાપત્તિઆરોચનઞ્ચ પથવીખણઞ્ચ. ભૂતં અઞ્ઞાય ઉજ્ઝાપેતિ ભૂતગામઅઞ્ઞવાદકઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદાનિ.

નિક્કડ્ઢનં સિઞ્ચનઞ્ચાતિ વિહારતો નિક્કડ્ઢનઞ્ચ ઉદકેન તિણાદિસિઞ્ચનઞ્ચ. આમિસહેતુ ભુત્તાવીતિ ‘‘આમિસહેતુ ભિક્ખુનિયો ઓવદન્તી’’તિ સિક્ખાપદઞ્ચ, ભુત્તાવિં અનતિરિત્તેન ખાદનીયાદિના પવારણાસિક્ખાપદઞ્ચ. એહિ અનાદરિ ભિંસાતિ ‘‘એહાવુસો ગામં વા’’તિ સિક્ખાપદઞ્ચ, અનાદરિયઞ્ચ ભિક્ખુભિંસાપનકઞ્ચ. અપનિધે ચ જીવિતન્તિ પત્તાદીનં અપનિધાનસિક્ખાપદઞ્ચ, સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતાવોરોપનઞ્ચ.

જાનં સપ્પાણકં કમ્મન્તિ જાનં સપ્પાણકઉદકસિક્ખાપદઞ્ચ પુનકમ્માય ઉક્કોટનઞ્ચ. ઊનસંવાસનાસનાતિ ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદઞ્ચ ઉક્ખિત્તકેન સદ્ધિં સંવાસસિક્ખાપદઞ્ચ નાસિતકસામણેરસમ્ભોગસિક્ખાપદઞ્ચ. સહધમ્મિકં વિલેખાતિ સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનસિક્ખાપદઞ્ચ, વિલેખાય સંવત્તન્તીતિ આગતસિક્ખાપદઞ્ચ. મોહો અમૂલકેન ચાતિ મોહનકે પાચિત્તિયસિક્ખાપદઞ્ચ, અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસનસિક્ખાપદઞ્ચ.

કુક્કુચ્ચં ધમ્મિકં ચીવરં દત્વાતિ કુક્કુચ્ચઉપદહનઞ્ચ, ધમ્મિકાનં કમ્માનં છન્દં દત્વા ખીયનઞ્ચ, ચીવરં દત્વા ખીયનઞ્ચ. પરિણામેય્ય પુગ્ગલેતિ સઙ્ઘિકં લાભં પુગ્ગલસ્સ પરિણામનસિક્ખાપદં. કિં તે અકાલં અચ્છિન્દેતિ ‘‘કિં તે અય્યે એસો પુરિસપુગ્ગલો કરિસ્સતી’’તિ આગતસિક્ખાપદઞ્ચ, ‘‘અકાલચીવરં કાલચીવર’’ન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભાજનસિક્ખાપદઞ્ચ, ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં ચીવરં પરિવત્તેત્વા અચ્છિન્દનસિક્ખાપદઞ્ચ. દુગ્ગહી નિરયેન ચાતિ દુગ્ગહિતેન દુપ્પધારિતેન પરં ઉજ્ઝાપનસિક્ખાપદઞ્ચ, નિરયેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા અભિસપનસિક્ખાપદઞ્ચ.

ગણં વિભઙ્ગ દુબ્બલન્તિ ‘‘ગણસ્સ ચીવરલાભં અન્તરાયં કરેય્યા’’તિ ચ ‘‘ધમ્મિકં ચીવરવિભઙ્ગં પટિબાહેય્યા’’તિ ચ ‘‘દુબ્બલચીવરપચ્ચાસાય ચીવરકાલસમયં અતિક્કામેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદાનિ. કથિના ફાસુ પસ્સયન્તિ ‘‘ધમ્મિકં કથિનુદ્ધારં પટિબાહેય્ય, ભિક્ખુનિયા સઞ્ચિચ્ચ અફાસું કરેય્ય, ભિક્ખુનિયા ઉપસ્સયં દત્વા કુપિતા અનત્તમના નિક્કડ્ઢેય્ય વા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદાનિ. અક્કોસચણ્ડી મચ્છરીતિ ‘‘ભિક્ખું અક્કોસેય્ય વા પરિભાસેય્ય વા, ચણ્ડિકતા ગણં પરિભાસેય્ય, કુલે મચ્છરિની અસ્સા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદાનિ. ગબ્ભિનિઞ્ચ પાયન્તિયાતિ ‘‘ગબ્ભિનિં વુટ્ઠાપેય્ય, પાયન્તિં વુટ્ઠાપેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદાનિ.

દ્વેવસ્સં સિક્ખા સઙ્ઘેનાતિ ‘‘દ્વે વસ્સાનિ છસુ ધમ્મેસુ અસિક્ખિતસિક્ખં સિક્ખમાનં વુટ્ઠાપેય્ય, સિક્ખિતસિક્ખં સિક્ખમાનં સઙ્ઘેન અસમ્મતં વુટ્ઠાપેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદાનિ. તયો ચેવ ગિહીગતાતિ ઊનદ્વાદસવસ્સં ગિહિગતં, પરિપુણ્ણદ્વાદસવસ્સં ગિહિગતં ‘‘દ્વે વસ્સાનિ છસુ ધમ્મેસુ અસિક્ખિતસિક્ખં દ્વે વસ્સાનિ સિક્ખિતસિક્ખં સઙ્ઘેન અસમ્મત’’ન્તિ વુત્તસિક્ખાપદાનિ. કુમારિભૂતા તિસ્સોતિ ‘‘ઊનવીસતિવસ્સં કુમારિભૂત’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તા તિસ્સો. ઊનદ્વાદસસમ્મતાતિ ‘‘ઊનદ્વાદસવસ્સા વુટ્ઠાપેય્ય, પરિપુણ્ણદ્વાદસવસ્સા સઙ્ઘેન અસમ્મતા વુટ્ઠાપેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

અલં તાવ સોકાવાસન્તિ ‘‘અલં તાવ તે અય્યે વુટ્ઠાપિતેના’’તિ ચ, ‘‘ચણ્ડિં સોકાવાસં સિક્ખમાનં વુટ્ઠાપેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. છન્દા અનુવસ્સા ચ દ્વેતિ ‘‘પારિવાસિકછન્દદાનેન સિક્ખમાનં વુટ્ઠાપેય્ય, અનુવસ્સં વુટ્ઠાપેય્ય, એકં વસ્સં દ્વે વુટ્ઠાપેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. સમુટ્ઠાના તિકા કતાતિ તિકસમુટ્ઠાના કતા.

સઞ્ચરિત્તસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૦. સઞ્ચરી કુટિ વિહારોતિ સઞ્ચરિત્તં સઞ્ઞાચિકાય કુટિકરણં મહલ્લકવિહારકરણઞ્ચ. ધોવનઞ્ચ પટિગ્ગહોતિ અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા પુરાણચીવરધોવાપનઞ્ચ ચીવરપટિગ્ગહણઞ્ચ. વિઞ્ઞત્તુત્તરિ અભિહટ્ઠુન્તિ અઞ્ઞાતકં ગહપતિં ચીવરવિઞ્ઞાપનં તતુત્તરિસાદિયનસિક્ખાપદઞ્ચ. ઉભિન્નં દૂતકેન ચાતિ ‘‘ચીવરચેતાપન્નં ઉપક્ખટં હોતી’’તિ આગતસિક્ખાપદદ્વયઞ્ચ દૂતેન ચીવરચેતાપન્નપહિતસિક્ખાપદઞ્ચ.

કોસિયા સુદ્ધદ્વેભાગા, છબ્બસ્સાનિ નિસીદનન્તિ ‘‘કોસિયમિસ્સકં સન્થત’’ન્તિઆદીનિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ. રિઞ્ચન્તિ રૂપિકા ચેવાતિ વિભઙ્ગે ‘‘રિઞ્ચન્તિ ઉદ્દેસ’’ન્તિ આગતં એળકલોમધોવાપનં રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદઞ્ચ. ઉભો નાનપ્પકારકાતિ રૂપિયસંવોહારકયવિક્કયસિક્ખાપદદ્વયં.

ઊનબન્ધનવસ્સિકાતિ ઊનપઞ્ચબન્ધનપત્તસિક્ખાપદઞ્ચ વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદઞ્ચ. સુત્તં વિકપ્પનેન ચાતિ સુત્તં વિઞ્ઞાપેત્વા ચીવરવાયાપનઞ્ચ તન્તવાયે ઉપસઙ્કમિત્વા ચીવરે વિકપ્પાપજ્જનઞ્ચ. દ્વારદાનસિબ્બાનિ ચાતિ યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય, ‘‘અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં દદેય્ય, ચીવરં સિબ્બેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. પૂવપચ્ચયજોતિ ચાતિ પૂવેહિ વા મન્થેહિ વા અભિહટ્ઠું પવારણાસિક્ખાપદં ચાતુમાસપચ્ચયપ્પવારણાજોતિસમાદહનસિક્ખાપદાનિ ચ.

રતનં સૂચિ મઞ્ચો ચ, તૂલં નિસીદનકણ્ડુ ચ, વસ્સિકા ચ સુગતેનાતિ રતનસિક્ખાપદઞ્ચેવ સૂચિઘરસિક્ખાપદાદીનિ ચ સત્ત સિક્ખાપદાનિ. વિઞ્ઞત્તિ અઞ્ઞં ચેતાપના, દ્વે સઙ્ઘિકા મહાજનિકા, દ્વે પુગ્ગલલહુકા ગરૂતિ ‘‘યા પન ભિક્ખુની અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેત્વા અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેય્યા’’તિઆદીનિ નવ સિક્ખાપદાનિ. દ્વે વિઘાસા સાટિકા ચાતિ ‘‘ઉચ્ચારં વા પસ્સાવં વા સઙ્કારં વા વિઘાસં વા તિરોકુટ્ટે વા તિરોપાકારે વા છડ્ડેય્ય વા છડ્ડાપેય્ય વા, હરિતે છડ્ડેય્ય વા છડ્ડાપેય્ય વા’’તિ એવં વુત્તાનિ દ્વે વિઘાસસિક્ખાપદાનિ ચ ઉદકસાટિકાસિક્ખાપદઞ્ચ. સમણચીવરેન ચાતિ ‘‘સમણચીવરં દદેય્યા’’તિ ઇદમેતં સન્ધાય વુત્તં.

સમનુભાસનાસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૧. ભેદાનુવત્તદુબ્બચદૂસદુટ્ઠુલ્લદિટ્ઠિ ચાતિ સઙ્ઘભેદાનુવત્તકદુબ્બચકુલદૂસકદુટ્ઠુલ્લપ્પટિચ્છાદનદિટ્ઠિઅપ્પટિનિસ્સજ્જનસિક્ખાપદાનિ. છન્દં ઉજ્જગ્ઘિકા દ્વે ચાતિ છન્દં અદત્વા ગમનસિક્ખાપદં ઉજ્જગ્ઘિકાય અન્તરઘરે ગમનનિસીદનસિક્ખાપદદ્વયઞ્ચ. દ્વે ચ સદ્દાતિ ‘‘અપ્પસદ્દો અન્તરઘરે ગમિસ્સામિ, નિસીદિસ્સામી’’તિ સિક્ખાપદદ્વયઞ્ચ. ન બ્યાહરેતિ ‘‘ન સકબળેન મુખેન બ્યાહરિસ્સામી’’તિ સિક્ખાપદં.

છમા નીચાસને ઠાનં, પચ્છતો ઉપ્પથેન ચાતિ છમાયં નિસીદિત્વા, નીચે આસને નિસીદિત્વા; ઠિતેન નિસિન્નસ્સ, પચ્છતો ગચ્છન્તેન પુરતો ગચ્છન્તસ્સ, ઉપ્પથેન ગચ્છન્તેન પથેન ગચ્છન્તસ્સ ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદાનિ. વજ્જાનુવત્તિગહણાતિ વજ્જપ્પટિચ્છાદન, ઉક્ખિત્તાનુવત્તક, હત્થગ્ગહણાદિસઙ્ખાતાનિ તીણિ પારાજિકાનિ. ઓસારે પચ્ચાચિક્ખનાતિ ‘‘અનપલોકેત્વા કારકસઙ્ઘં અનઞ્ઞાય ગણસ્સ છન્દં ઓસારેય્યા’’તિ ચ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

કિસ્મિં સંસટ્ઠા દ્વે વધીતિ ‘‘કિસ્મિઞ્ચિદેવ અધિકરણે પચ્ચાકતા’’તિ ચ ‘‘ભિક્ખુનિયો પનેવ સંસટ્ઠા વિહરન્તી’’તિ ચ ‘‘યા પન ભિક્ખુની એવં વદેય્ય સંસટ્ઠાવ અય્યે તુમ્હે વિહરથા’’તિ ચ ‘‘અત્તાનં વધિત્વા વધિત્વા રોદેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદાનિ. વિસિબ્બે દુક્ખિતાય ચાતિ ‘‘ભિક્ખુનિયા ચીવરં વિસિબ્બેત્વા વા વિસિબ્બાપેત્વા વા’’તિ ચ ‘‘દુક્ખિતં સહજીવિનિ’’ન્તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. પુન સંસટ્ઠા ન વૂપસમેતિ ‘‘સંસટ્ઠા વિહરેય્ય ગહપતિના વા ગહપતિપુત્તેન વા’’તિ એવં પુન વુત્તસંસટ્ઠસિક્ખાપદઞ્ચ ‘‘એહય્યે, ઇમં અધિકરણં વૂપસમેહી’’તિ વુચ્ચમાના, ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ‘‘સા પચ્છા અનન્તરાયિકિની નેવ વૂપસમ્મેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદઞ્ચ. આરામઞ્ચ પવારણાતિ ‘‘જાનં સભિક્ખુકં આરામં અનાપુચ્છા પવિસેય્યા’’તિ ચ ‘‘ઉભતોસઙ્ઘે તીહિ ઠાનેહિ ન પવારેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

અન્વદ્ધં સહજીવિનિં દ્વેતિ ‘‘અન્વદ્ધમાસં ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુસઙ્ઘતો દ્વે ધમ્મા પચ્ચાસીસિતબ્બા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદઞ્ચ, ‘‘સહજીવિનિં વુટ્ઠાપેત્વા દ્વે વસ્સાનિ નેવ અનુગ્ગણ્હેય્ય, સહજીવિનિં વુટ્ઠાપેત્વા નેવ વૂપકાસેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયઞ્ચ. ચીવરં અનુબન્ધનાતિ ‘‘સચે મે ત્વં, અય્યે, ચીવરં દસ્સસિ, એવાહં તં વુટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ ચ ‘‘સચે મં ત્વં, અય્યે, દ્વે વસ્સાનિ અનુબન્ધિસ્સસિ, એવાહં તં વુટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

કથિનસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૨. ઉબ્ભતં કથિનં તીણીતિ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ વુત્તાનિ આદિતોવ તીણિ સિક્ખાપદાનિ. પઠમં પત્તભેસજ્જન્તિ ‘‘દસાહપરમં અતિરેકપત્તો’’તિ વુત્તં પઠમપત્તસિક્ખાપદઞ્ચ ‘‘પટિસાયનીયાનિ ભેસજ્જાની’’તિ વુત્તસિક્ખાપદઞ્ચ. અચ્ચેકઞ્ચાપિ સાસઙ્કન્તિ અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદઞ્ચ તદનન્તરમેવ સાસઙ્કસિક્ખાપદઞ્ચ. પક્કમન્તેન વા દુવેતિ ‘‘તં પક્કમન્તો નેવ ઉદ્ધરેય્યા’’તિ ભૂતગામવગ્ગે વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

ઉપસ્સયં પરમ્પરાતિ ‘‘ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા ભિક્ખુનિયો ઓવદેય્યા’’તિ ચ ‘‘પરમ્પરભોજને પાચિત્તિય’’ન્તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. અનતિરિત્તં નિમન્તનાતિ ‘‘અનતિરિત્તં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા’’તિ ચ ‘‘નિમન્તિતો સભત્તો સમાનો’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. વિકપ્પં રઞ્ઞો વિકાલેતિ ‘‘સામં ચીવરં વિકપ્પેત્વા’’તિ ચ ‘‘રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સા’’તિ ચ ‘‘વિકાલે ગામં પવિસેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. વોસાસારઞ્ઞકેન ચાતિ ‘‘વોસાસમાનરૂપા ઠિતા’’તિ ચ ‘‘તથારૂપેસુ આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિત’’ન્તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

ઉસ્સયા સન્નિચયઞ્ચાતિ ‘‘ઉસ્સયવાદિકા’’તિ ચ ‘‘પત્તસન્નિચયં કરેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. પુરે પચ્છા વિકાલે ચાતિ ‘‘યા પન ભિક્ખુની પુરેભત્તં કુલાનિ ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિ ચ, ‘‘પચ્છાભત્તં કુલાનિ ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિ ચ, ‘‘વિકાલે કુલાનિ ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. પઞ્ચાહિકા સઙ્કમનીતિ ‘‘પઞ્ચાહિકા સઙ્ઘાટિચારં અતિક્કમેય્યા’’તિ ચ ‘‘ચીવરસઙ્કમનીયં ધારેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. દ્વેપિ આવસથેન ચાતિ ‘‘આવસથચીવરં અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જેય્ય, આવસથં અનિસ્સજ્જિત્વા ચારિકં પક્કમેય્યા’’તિ ચ એવં આવસથેન સદ્ધિં વુત્તસિક્ખાપદાનિ ચ દ્વે.

પસાખે આસને ચેવાતિ ‘‘પસાખે જાતં ગણ્ડં વા’’તિ ચ ‘‘ભિક્ખુસ્સ પુરતો અનાપુચ્છા આસને નિસીદેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

એળકલોમસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૩. એળકલોમા દ્વે સેય્યાતિ એળકલોમસિક્ખાપદઞ્ચેવ દ્વે ચ સહસેય્યસિક્ખાપદાનિ. આહચ્ચ પિણ્ડભોજનન્તિ આહચ્ચપાદકસિક્ખાપદઞ્ચ આવસથપિણ્ડભોજનસિક્ખાપદઞ્ચ. ગણવિકાલસન્નિધીતિ ગણભોજનવિકાલભોજનસન્નિધિકારકસિક્ખાપદત્તયં. દન્તપોનેન ચેલકાતિ દન્તપોનસિક્ખાપદઞ્ચ અચેલકસિક્ખાપદઞ્ચ. ઉય્યુત્તં સેનં ઉય્યોધીતિ ‘‘ઉય્યુત્તં સેનં દસ્સનાય ગચ્છેય્ય, સેનાય વસેય્ય, ઉય્યોધિકં વા…પે… અનીકદસ્સનં વા ગચ્છેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. સુરા ઓરેન ન્હાયનાતિ સુરાપાનસિક્ખાપદઞ્ચ ઓરેનદ્ધમાસનહાનસિક્ખાપદઞ્ચ. દુબ્બણ્ણે દ્વે દેસનિકાતિ ‘‘તિણ્ણં દુબ્બણ્ણકરણાન’’ન્તિ વુત્તસિક્ખાપદઞ્ચ વુત્તાવસેસપાટિદેસનીયદ્વયઞ્ચ. લસુણુપતિટ્ઠે નચ્ચનાતિ લસુણસિક્ખાપદં, ‘‘ભિક્ખુસ્સ ભુઞ્જન્તસ્સ પાનીયેન વા વિધૂપનેન વા ઉપતિટ્ઠેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદં, ‘‘નચ્ચં વા ગીતં વા વાદિતં વા દસ્સનાય ગચ્છેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદઞ્ચ. ઇતો પરં પાળિં વિરજ્ઝિત્વા લિખન્તિ. યથા પન અત્થં વણ્ણયિસ્સામ; એવમેત્થ અનુક્કમો વેદિતબ્બો.

ન્હાનમત્થરણં સેય્યાતિ ‘‘નગ્ગા નહાયેય્ય, એકત્થરણપાવુરણા તુવટ્ટેય્યું, એકમઞ્ચે તુવટ્ટેય્યુ’’ન્તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. અન્તોરટ્ઠે તથા બહીતિ ‘‘અન્તોરટ્ઠે સાસઙ્કસમ્મતે, તિરોરટ્ઠે સાસઙ્કસમ્મતે’’તિ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. અન્તોવસ્સં ચિત્તાગારન્તિ ‘‘અન્તોવસ્સં ચારિકં પક્કમેય્ય, રાજાગારં વા ચિત્તાગારં વા…પે… પોક્ખરણિં વા દસ્સનાય ગચ્છેય્યા’’તિ ચ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. આસન્દિં સુત્તકન્તનાતિ ‘‘આસન્દિં વા પલ્લઙ્કં વા પરિભુઞ્જેય્ય, સુત્તં કન્તેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં.

વેય્યાવચ્ચં સહત્થા ચાતિ ‘‘ગિહિવેય્યાવચ્ચં કરેય્ય, અગારિકસ્સ વા પરિબ્બાજકસ્સ વા પરિબ્બાજિકાય વા સહત્થા ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા દદેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. અભિક્ખુકાવાસેન ચાતિ ‘‘અભિક્ખુકે આવાસે વસ્સં વસેય્યા’’તિ ઇદમેતં સન્ધાય વુત્તં. છત્તં યાનઞ્ચ સઙ્ઘાણિન્તિ ‘‘છત્તુપાહનં ધારેય્ય, યાનેન યાયેય્ય, સઙ્ઘાણિં ધારેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. અલઙ્કારગન્ધવાસિતન્તિ ‘‘ઇત્થાલઙ્કારં ધારેય્ય, ગન્ધચુણ્ણકેન નહાયેય્ય, વાસિતકેન પિઞ્ઞાકેન નહાયેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. ભિક્ખુનીતિઆદિના ‘‘ભિક્ખુનિયા ઉમ્મદ્દાપેય્યા’’તિઆદીનિ ચત્તારિ સિક્ખાપદાનિ વુત્તાનિ. અસઙ્કચ્ચિકા આપત્તીતિ ‘‘અસઙ્કચ્ચિકા ગામં પવિસેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ એવં વુત્તઆપત્તિ ચ. ચત્તારીસા ચતુત્તરીતિ એતાનિ સબ્બાનિપિ ચતુચત્તાલીસ સિક્ખાપદાનિ વુત્તાનિ.

કાયેન ન વાચાચિત્તેન, કાયચિત્તેન ન વાચતોતિ કાયેન ચેવ કાયચિત્તેન ચ સમુટ્ઠહન્તિ; ન વાચાચિત્તેન ન વાચતોતિ અત્થો. દ્વિસમુટ્ઠાનિકા સબ્બે, સમા એળકલોમિકાતિ ઇદં ઉત્તાનત્થમેવ.

પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૪. પદઞ્ઞત્ર અસમ્મતાતિ ‘‘પદસો ધમ્મં, માતુગામસ્સ ઉત્તરિછપ્પઞ્ચવાચાહિ ધમ્મં દેસેય્ય, અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞુના પુરિસવિગ્ગહેન, અસમ્મતો ભિક્ખુનિયો ઓવદેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. તથા અત્થઙ્ગતેન ચાતિ ‘‘અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઓવદેય્યા’’તિ ઇદમેતં સન્ધાય વુત્તં. તિરચ્છાનવિજ્જા દ્વેતિ ‘‘તિરચ્છાનવિજ્જં પરિયાપુણેય્ય, વાચેય્યા’’તિ એવં વુત્તસિક્ખાપદદ્વયં. અનોકાસો ચ પુચ્છનાતિ ‘‘અનોકાસકતં ભિક્ખું પઞ્હં પુચ્છેય્યા’’તિ ઇદમેતં સન્ધાય વુત્તં.

અદ્ધાનસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૫. અદ્ધાનનાવં પણીતન્તિ ‘‘ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં સંવિધાય એકદ્ધાનમગ્ગં પટિપજ્જેય્ય, એકં નાવં અભિરુહેય્ય, પણીતભોજનાનિ અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. માતુગામેન સંહરેતિ માતુગામેન સદ્ધિં સંવિધાય ગમનઞ્ચ ‘‘સમ્બાધે લોમં સંહરાપેય્યા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદઞ્ચ. ધઞ્ઞં નિમન્તિતા ચેવાતિ ‘‘ધઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેત્વા વા’’તિ ચ ‘‘નિમન્તિતા વા પવારિતા વા ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા ખાદેય્ય વા ભુઞ્જેય્ય વા’’તિ વુત્તસિક્ખાપદઞ્ચ. અટ્ઠ ચાતિ ભિક્ખુનીનં વુત્તા અટ્ઠ પાટિદેસનીયા વા.

થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૬. થેય્યસત્થં ઉપસ્સુતીતિ થેય્યસત્થેન સદ્ધિં સંવિધાય એકદ્ધાનમગ્ગગમનઞ્ચ ઉપસ્સુતિતિટ્ઠનઞ્ચ. સૂપવિઞ્ઞાપનેન ચાતિ ઇદં સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિં સન્ધાય વુત્તં. રત્તિછન્નઞ્ચ ઓકાસન્તિ ‘‘રત્તન્ધકારે અપ્પદીપે, પટિચ્છન્ને ઓકાસે, અજ્ઝોકાસે પુરિસેન સદ્ધિ’’ન્તિ એવં વુત્તસિક્ખાપદત્તયં. બ્યૂહેન સત્તમાતિ ઇદં તદનન્તરમેવ ‘‘રથિકાય વા બ્યૂહે વા સિઙ્ઘાટકે વા પુરિસેન સદ્ધિ’’ન્તિ આગતસિક્ખાપદં સન્ધાય વુત્તં.

ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૨૬૭. ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાનાનિ એકાદસ ઉત્તાનાનેવ. એવં તાવ સમ્ભિન્નસમુટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. નિયતસમુટ્ઠાનં પન તિવિધં, તં એકેકસ્સેવ સિક્ખાપદસ્સ હોતિ, તં વિસુંયેવ દસ્સેતું ‘‘ભૂતં કાયેન જાયતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં ઉત્તાનમેવ. નેત્તિધમ્માનુલોમિકન્તિ વિનયપાળિધમ્મસ્સ અનુલોમન્તિ.

સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અન્તરપેય્યાલં

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના

૨૭૧. ઇદાનિ આપત્તિઆદિકોટ્ઠાસેસુ કોસલ્લજનનત્થં ‘‘કતિ આપત્તિયો’’તિઆદિના નયેન માતિકં ઠપેત્વા નિદ્દેસપ્પટિનિદ્દેસવસેન વિભઙ્ગો વુત્તો.

તત્થ કતિ આપત્તિયોતિ માતિકાય ચ વિભઙ્ગે ચ આગતાપત્તિપુચ્છા. એસ નયો દુતિયપદેપિ. કેવલઞ્હેત્થ આપત્તિયો એવ રાસિવસેન ખન્ધાતિ વુત્તા. વિનીતવત્થૂનીતિ તાસં આપત્તીનં વિનયપુચ્છા; ‘‘વિનીતં વિનયો વૂપસમો’’તિ ઇદઞ્હિ અત્થતો એકં, વિનીતાનિયેવ વિનીતવત્થૂનીતિ અયમેત્થ પદત્થો. ઇદાનિ યેસુ સતિ આપત્તિયો હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘કતિ અગારવા’’તિ પુચ્છાદ્વયં. વિનીતવત્થૂનીતિ અયં પન તેસં અગારવાનં વિનયપુચ્છા. યસ્મા પન તા આપત્તિયો વિપત્તિં આપત્તા નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘કતિ વિપત્તિયો’’તિ અયં આપત્તીનં વિપત્તિભાવપુચ્છા. કતિ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનીતિ તાસંયેવ આપત્તીનં સમુટ્ઠાનપુચ્છા. વિવાદમૂલાનિ અનુવાદમૂલાનીતિ ઇમા ‘‘વિવાદાધિકરણં અનુવાદાધિકરણ’’ન્તિ આગતાનં વિવાદાનુવાદાનં મૂલપુચ્છા. સારણીયા ધમ્માતિ વિવાદાનુવાદમૂલાનં અભાવકરધમ્મપુચ્છા. ભેદકરવત્થૂનીતિ અયં ‘‘ભેદનસંવત્તનિકં વા અધિકરણ’’ન્તિઆદીસુ વુત્તભેદકરણપુચ્છા. અધિકરણાનીતિ ભેદકરવત્થૂસુ સતિ ઉપ્પજ્જનધમ્મપુચ્છા. સમથાતિ તેસંયેવ વૂપસમનધમ્મપુચ્છા. પઞ્ચ આપત્તિયોતિ માતિકાય આગતવસેન વુત્તા. સત્તાતિ વિભઙ્ગે આગતવસેન.

આરકા એતેહિ રમતીતિ આરતિ; ભુસા વા રતિ આરતિ. વિના એતેહિ રમતીતિ વિરતિ. પચ્ચેકં પચ્ચેકં વિરમતીતિ પટિવિરતિ. વેરં મણતિ વિનાસેતીતિ વેરમણી. ન એતાય એતે આપત્તિક્ખન્ધા કરીયન્તીતિ અકિરિયા. યં એતાય અસતિ આપત્તિક્ખન્ધકરણં ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્સ પટિપક્ખતો અકરણં. આપત્તિક્ખન્ધઅજ્ઝાપત્તિયા પટિપક્ખતો અનજ્ઝાપત્તિ. વેલનતો વેલા; ચલયનતો વિનાસનતોતિ અત્થો. નિય્યાનં સિનોતિ બન્ધતિ નિવારેતીતિ સેતુ. આપત્તિક્ખન્ધાનમેતં અધિવચનં. સો સેતુ એતાય પઞ્ઞત્તિયા હઞ્ઞતીતિ સેતુઘાતો. સેસવિનીતવત્થુનિદ્દેસેસુપિ એસેવ નયો.

બુદ્ધે અગારવાદીસુ યો બુદ્ધે ધરમાને ઉપટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ, પરિનિબ્બુતે ચેતિયટ્ઠાનં બોધિટ્ઠાનં ન ગચ્છતિ, ચેતિયં વા બોધિં વા ન વન્દતિ, ચેતિયઙ્ગણે સછત્તો સઉપાહનો ચરતિ, નત્થેતસ્સ બુદ્ધે ગારવોતિ વેદિતબ્બો. યો પન સક્કોન્તોયેવ ધમ્મસ્સવનં ન ગચ્છતિ, સરભઞ્ઞં ન ભણતિ, ધમ્મકથં ન કથેતિ, ધમ્મસ્સવનગ્ગં ભિન્દિત્વા ગચ્છતિ, વિક્ખિત્તો વા અનાદરો વા નિસીદતિ, નત્થેતસ્સ ધમ્મે ગારવો. યો થેરનવમજ્ઝિમેસુ ચિત્તીકારં ન પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ, ઉપોસથાગારવિતક્કમાળકાદીસુ કાયપ્પાગબ્ભિયં દસ્સેતિ, યથાવુડ્ઢં ન વન્દતિ, નત્થેતસ્સ સઙ્ઘે ગારવો. તિસ્સો સિક્ખા સમાદાય અસિક્ખમાનોયેવ પન સિક્ખાય અગારવોતિ વેદિતબ્બો. પમાદે ચ સતિવિપ્પવાસે તિટ્ઠમાનોયેવ અપ્પમાદલક્ખણં અબ્રૂહયમાનો અપ્પમાદે અગારવોતિ વેદિતબ્બો. તથા આમિસપ્પટિસન્થારં ધમ્મપ્પટિસન્થારન્તિ ઇમં દુવિધં પટિસન્થારં અકરોન્તોયેવ પટિસન્થારે અગારવોતિ વેદિતબ્બો. ગારવનિદ્દેસે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૨૭૨. વિવાદમૂલનિદ્દેસે ‘‘સત્થરિપિ અગારવો’’તિઆદીનં બુદ્ધે અગારવાદીસુ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અપ્પતિસ્સોતિ અનીચવુત્તિ; ન સત્થારં જેટ્ઠકં કત્વા વિહરતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ અત્તનો સન્તાને વા અત્તનો પક્ખે વા; સકાય પરિસાયાતિ અત્થો. બહિદ્ધા વાતિ પરસન્તાને વા પરપક્ખે વા. તત્ર તુમ્હેતિ તસ્મિં અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદે સપરસન્તાને વા સપરપરિસાય વા. પહાનાય વાયમેય્યાથાતિ મેત્તાભાવનાદીહિ નયેહિ પહાનત્થં વાયમેય્યાથ; મેત્તાભાવનાદિનયેન હિ તં અજ્ઝત્તમ્પિ બહિદ્ધાપિ પહીયતિ. અનવસ્સવાયાતિ અપ્પવત્તિભાવાય.

સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ સકમેવ દિટ્ઠિં પરામસતિ; યં અત્તના દિટ્ઠિગતં ગહિતં, ઇદમેવ સચ્ચન્તિ ગણ્હાતિ. આધાનગ્ગાહીતિ દળ્હગ્ગાહી.

૨૭૩. અનુવાદમૂલનિદ્દેસો કિઞ્ચાપિ વિવાદમૂલનિદ્દેસેનેવ સમાનો, અથ ખો અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય વિવદન્તાનં કોધૂપનાહાદયો વિવાદમૂલાનિ. તથા વિવદન્તા પન સીલવિપત્તિઆદીસુ અઞ્ઞતરવિપત્તિં આપજ્જિત્વા ‘‘અસુકો ભિક્ખુ અસુકં નામ વિપત્તિં આપન્નો’’તિ વા, ‘‘પારાજિકં આપન્નોસિ, સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નોસી’’તિ વા અનુવદન્તિ. એવં અનુવદન્તાનં કોધૂપનાહાદયો અનુવાદમૂલાનીતિ અયમેત્થ વિસેસો.

૨૭૪. સારણીયધમ્મનિદ્દેસે મેત્તચિત્તેન કતં કાયકમ્મં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચ પરમ્મુખા ચ. તત્થ નવકાનં ચીવરકમ્માદીસુ સહાયભાવગમનં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. થેરાનં પન પાદધોવનબીજનવાતદાનાદિભેદમ્પિ સબ્બં સામીચિકમ્મં સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ઉભયેહિપિ દુન્નિક્ખિત્તાનં દારુભણ્ડાદીનં તેસુ અવમઞ્ઞં અકત્વા અત્તના દુન્નિક્ખિત્તાનં વિય પટિસામનં પરમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ. અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયોતિ અયં મેત્તાકાયકમ્મસઙ્ખાતો ધમ્મો સરિતબ્બો સતિજનકો; યો નં કરોતિ, તં પુગ્ગલં; યેસં કતો હોતિ, તે પસન્નચિત્તા ‘‘અહો સપ્પુરિસો’’તિ અનુસ્સરન્તીતિ અધિપ્પાયો. પિયકરણોતિ તં પુગ્ગલં સબ્રહ્મચારીનં પિયં કરોતિ. ગરુકરણોતિ તં પુગ્ગલં સબ્રહ્મચારીનં ગરું કરોતિ. સઙ્ગહાયાતિઆદીસુ સબ્રહ્મચારીહિ સઙ્ગહેતબ્બભાવાય. તેહિ સદ્ધિં અવિવાદાય સમગ્ગભાવાય એકીભાવાય ચ સંવત્તતિ.

મેત્તં વચીકમ્મન્તિઆદીસુ દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરોતિ એવં પગ્ગય્હ વચનં સમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ. વિહારે અસન્તે પન તં પટિપુચ્છન્તસ્સ ‘‘કુહિં અમ્હાકં દેવત્થેરો, કુહિં અમ્હાકં તિસ્સત્થેરો, કદા નુ ખો આગમિસ્સતી’’તિ એવં મમાયનવચનં પરમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ. મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનિ પન નયનાનિ ઉમ્મીલેત્વા પસન્નેન મુખેન ઓલોકનં સમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ. ‘‘દેવત્થેરો તિસ્સત્થેરો અરોગો હોતુ, અપ્પાબાધો’’તિ સમન્નાહરણં પરમ્મુખા મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

અપ્પટિવિભત્તભોગીતિ નેવ આમિસં પટિવિભજિત્વા ભુઞ્જતિ, ન પુગ્ગલં. યો હિ ‘‘એત્તકં પરેસં દસ્સામિ, એત્તકં અત્તના ભુઞ્જિસ્સામિ, એત્તકં વા અસુકસ્સ ચ અસુકસ્સ ચ દસ્સામિ, એત્તકં અત્તના ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ વિભજિત્વા ભુઞ્જતિ, અયં પટિવિભત્તભોગી નામ. અયં પન એવં અકત્વા આભતં પિણ્ડપાતં થેરાસનતો પટ્ઠાય દત્વા ગહિતાવસેસં ભુઞ્જતિ. ‘‘સીલવન્તેહી’’તિ વચનતો દુસ્સીલસ્સ અદાતુમ્પિ વટ્ટતિ, સારણીયધમ્મપૂરકેન પન સબ્બેસં દાતબ્બમેવાતિ વુત્તં. ગિલાન-ગિલાનુપટ્ઠાક-આગન્તુક-ગમિકચીવરકમ્માદિપસુતાનં વિચેય્ય દાતુમ્પિ વટ્ટતિ. ન હિ એતે વિચિનિત્વા દેન્તેન પુગ્ગલવિભાગો કતો હોતિ, ઈદિસાનઞ્હિ કિચ્છલાભત્તા વિસેસો કાતબ્બોયેવાતિ અયં કરોતિ.

અખણ્ડાનીતિઆદીસુ યસ્સ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ આદિમ્હિ વા અન્તે વા સિક્ખાપદં ભિન્નં હોતિ, તસ્સ સીલં પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિય ખણ્ડં નામ. યસ્સ પન વેમજ્ઝે ભિન્નં, તસ્સ મજ્ઝે છિદ્દસાટકો વિય છિદ્દં નામ હોતિ. યસ્સ પટિપાટિયા દ્વે તીણિ ભિન્નાનિ, તસ્સ પિટ્ઠિયં વા કુચ્છિયં વા ઉટ્ઠિતેન વિસભાગવણ્ણેન કાળરત્તાદીનં અઞ્ઞતરસરીરવણ્ણા ગાવી વિય સબલં નામ હોતિ. યસ્સ અન્તરન્તરા ભિન્નાનિ, તસ્સ અન્તરન્તરા વિસભાગવણ્ણબિન્દુવિચિત્રા ગાવી વિય કમ્માસં નામ હોતિ. યસ્સ પન સબ્બેન સબ્બં અભિન્નાનિ સીલાનિ, તસ્સ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ પનેતાનિ ભુજિસ્સભાવકરણતો ભુજિસ્સાનિ. વિઞ્ઞૂહિ પસત્થત્તા વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ. તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તા અપરામટ્ઠાનિ. ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિં વા સંવત્તયન્તીતિ સમાધિસંવત્તનિકાનીતિ વુચ્ચન્તિ. સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતીતિ તેસુ તેસુ દિસાભાગેસુ વિહરન્તેહિ કલ્યાણસીલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સમાનભાવૂપગતસીલો વિહરતિ.

યાયં દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ. અરિયાતિ નિદ્દોસા. નિય્યાતીતિ નિય્યાનિકા. તક્કરસ્સાતિ યો તથાકારી હોતિ, તસ્સ. દુક્ખક્ખયાયાતિ સબ્બદુક્ખસ્સ ખયત્થં. સેસં યાવ સમથભેદપરિયોસાના ઉત્તાનત્થમેવ.

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધકપુચ્છાવારો

પુચ્છાવિસ્સજ્જનાવણ્ણના

૩૨૦. ઉપસમ્પદં પુચ્છિસ્સન્તિ ઉપસમ્પદક્ખન્ધકં પુચ્છિસ્સં. સનિદાનં સનિદ્દેસન્તિ નિદાનેન ચ નિદ્દેસેન ચ સદ્ધિં પુચ્છિસ્સામિ. સમુક્કટ્ઠપદાનં કતિ આપત્તિયોતિ યાનિ તત્થ સમુક્કટ્ઠાનિ ઉત્તમાનિ પદાનિ વુત્તાનિ, તેસં સમુક્કટ્ઠપદાનં ઉત્તમપદાનં સઙ્ખેપતો કતિ આપત્તિયો હોન્તીતિ. યેન યેન હિ પદેન યા યા આપત્તિ પઞ્ઞત્તા, સા સા તસ્સ તસ્સ પદસ્સ આપત્તીતિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘સમુક્કટ્ઠપદાનં કતિ આપત્તિયો’’તિ. દ્વે આપત્તિયોતિ ઊનવીસતિવસ્સં ઉપસમ્પાદેન્તસ્સ પાચિત્તિયં, સેસેસુ સબ્બપદેસુ દુક્કટં.

તિસ્સોતિ ‘‘નસ્સન્તેતે વિનસ્સન્તેતે, કો તેહિ અત્થો’’તિ ભેદપુરેક્ખારાનં ઉપોસથકરણે થુલ્લચ્ચયં, ઉક્ખિત્તકેન સદ્ધિં ઉપોસથકરણે પાચિત્તિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ એવં ઉપોસથક્ખન્ધકે તિસ્સો આપત્તિયો. એકાતિ વસ્સૂપનાયિકક્ખન્ધકે એકા દુક્કટાપત્તિયેવ.

તિસ્સોતિ ભેદપુરેક્ખારસ્સ પવારયતો થુલ્લચ્ચયં, ઉક્ખિત્તકેન સદ્ધિં પાચિત્તિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ એવં પવારણાક્ખન્ધકેપિ તિસ્સો આપત્તિયો.

તિસ્સોતિ વચ્છતરિં ઉગ્ગહેત્વા મારેન્તાનં પાચિત્તિયં, રત્તેન ચિત્તેન અઙ્ગજાતછુપને થુલ્લચ્ચયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ એવં ચમ્મસંયુત્તેપિ તિસ્સો આપત્તિયો. ભેસજ્જક્ખન્ધકેપિ સમન્તા દ્વઙ્ગુલે થુલ્લચ્ચયં, ભોજ્જયાગુયા પાચિત્તિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ એવં તિસ્સો આપત્તિયો.

કથિનં કેવલં પઞ્ઞત્તિમેવ, નત્થિ તત્થ આપત્તિ. ચીવરસંયુત્તે કુસચીરવાકચીરેસુ થુલ્લચ્ચયં, અતિરેકચીવરે નિસ્સગ્ગિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ ઇમા તિસ્સો આપત્તિયો.

ચમ્પેય્યકે એકા દુક્કટાપત્તિયેવ. કોસમ્બક-કમ્મક્ખન્ધક-પારિવાસિકસમુચ્ચયક્ખન્ધકેસુપિ એકા દુક્કટાપત્તિયેવ.

સમથક્ખન્ધકે છન્દદાયકો ખિય્યતિ, ખિય્યનકં પાચિત્તિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ ઇમા દ્વે આપત્તિયો. ખુદ્દકવત્થુકે અત્તનો અઙ્ગજાતં છિન્દતિ, થુલ્લચ્ચયં, રોમટ્ઠે પાચિત્તિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ ઇમા તિસ્સો આપત્તિયો. સેનાસનક્ખન્ધકે ગરુભણ્ડવિસ્સજ્જને થુલ્લચ્ચયં, સઙ્ઘિકા વિહારા નિક્કડ્ઢને પાચિત્તિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ ઇમા તિસ્સો આપત્તિયો.

સઙ્ઘભેદેભેદકાનુવત્તકાનં થુલ્લચ્ચયં, ગણભોજને પાચિત્તિયન્તિ ઇમા દ્વે આપત્તિયો. સમાચારં પુચ્છિસ્સન્તિ વુત્તે વત્તક્ખન્ધકે એકા દુક્કટાપત્તિયેવ. સા સબ્બવત્તેસુ અનાદરિયેન હોતિ. તથા પાતિમોક્ખટ્ઠપને. ભિક્ખુનિક્ખન્ધકે અપ્પવારણાય પાચિત્તિયં, સેસેસુ દુક્કટન્તિ દ્વે આપત્તિયો. પઞ્ચસતિકસત્તસતિકેસુ કેવલં ધમ્મો સઙ્ગહં આરોપિતો, નત્થિ તત્થ આપત્તીતિ.

ખન્ધકપુચ્છાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકુત્તરિકનયો

એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. આપત્તિકરા ધમ્મા જાનિતબ્બાતિઆદિમ્હિ એકુત્તરિકનયે આપત્તિકરા ધમ્મા નામ છ આપત્તિસમુટ્ઠાનાનિ. એતેસઞ્હિ વસેન પુગ્ગલો આપત્તિં આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘આપત્તિકરા’’તિ વુત્તા. અનાપત્તિકરા નામ સત્ત સમથા. આપત્તિ જાનિતબ્બાતિ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે ચ વિભઙ્ગે ચ વુત્તા આપત્તિ જાનિતબ્બા. અનાપત્તીતિ ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ અસાદિયન્તસ્સા’’તિઆદિના નયેન અનાપત્તિ જાનિતબ્બા. લહુકાતિ લહુકેન વિનયકમ્મેન વિસુજ્ઝનતો પઞ્ચવિધા આપત્તિ. ગરુકાતિ ગરુકેન વિનયકમ્મેન વિસુજ્ઝનતો સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિ. કેનચિ આકારેન અનાપત્તિભાવં ઉપનેતું અસક્કુણેય્યતો પારાજિકાપત્તિ ચ. સાવસેસાતિ ઠપેત્વા પારાજિકં સેસા. અનવસેસાતિ પારાજિકાપત્તિ. દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા દુટ્ઠુલ્લા; અવસેસા અદુટ્ઠુલ્લા. સપ્પટિકમ્મદુકં સાવસેસદુકસદિસં. દેસનાગામિનિદુકં લહુકદુકસઙ્ગહિતં.

અન્તરાયિકાતિ સત્તપિ આપત્તિયો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સગ્ગન્તરાયઞ્ચેવ મોક્ખન્તરાયઞ્ચ કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા. અજાનન્તેન વીતિક્કન્તા પન પણ્ણત્તિવજ્જાપત્તિ નેવ સગ્ગન્તરાયં ન મોક્ખન્તરાયં કરોતીતિ અનન્તરાયિકા. અન્તરાયિકં આપન્નસ્સાપિ દેસનાગામિનિં દેસેત્વા વુટ્ઠાનગામિનિતો વુટ્ઠાય સુદ્ધિપત્તસ્સ સામણેરભૂમિયં ઠિતસ્સ ચ અવારિતો સગ્ગમોક્ખમગ્ગોતિ. સાવજ્જપઞ્ઞત્તીતિ લોકવજ્જા. અનવજ્જપઞ્ઞત્તીતિ પણ્ણત્તિવજ્જા. કિરિયતો સમુટ્ઠિતા નામ યં કરોન્તો આપજ્જતિ પારાજિકાપત્તિ વિય. અકિરિયતોતિ યં અકરોન્તો આપજ્જતિ, ચીવરઅનધિટ્ઠાનાપત્તિ વિય. કિરિયાકિરિયતોતિ યં કરોન્તો ચ અકરોન્તો ચ આપજ્જતિ, કુટિકારાપત્તિ વિય.

પુબ્બાપત્તીતિ પઠમં આપન્નાપત્તિ. અપરાપત્તીતિ પારિવાસિકાદીહિ પચ્છા આપન્નાપત્તિ. પુબ્બાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ મૂલવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તિ. અપરાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ અગ્ઘવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘પુબ્બાપત્તિ નામ પઠમં આપન્ના. અપરાપત્તિ નામ માનત્તારહકાલે આપન્ના. પુબ્બાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ પરિવાસે આપન્ના. અપરાપત્તીનં અન્તરાપત્તિ નામ માનત્તચારે આપન્ના’’તિ વુત્તં. ઇદમ્પિ એકેન પરિયાયેન યુજ્જતિ.

દેસિતા ગણનૂપગા નામ યા ધુરનિક્ખેપં કત્વા પુન ન આપજ્જિસ્સામીતિ દેસિતા હોતિ. અગણનૂપગા નામ યા ધુરનિક્ખેપં અકત્વા સઉસ્સાહેનેવ ચિત્તેન અપરિસુદ્ધેન દેસિતા હોતિ. અયઞ્હિ દેસિતાપિ દેસિતગણનં ન ઉપેતિ. અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવ હોતિ. પઞ્ઞત્તિ જાનિતબ્બાતિઆદીસુ નવસુ પદેસુ પઠમપારાજિકપુચ્છાય વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

થુલ્લવજ્જાતિ થુલ્લદોસે પઞ્ઞત્તા ગરુકાપત્તિ. અથુલ્લવજ્જાતિ લહુકાપત્તિ. ગિહિપટિસંયુત્તાતિ સુધમ્મત્થેરસ્સ આપત્તિ, યા ચ ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપને આપત્તિ, અવસેસા ન ગિહિપટિસંયુત્તા. પઞ્ચાનન્તરિયકમ્માપત્તિ નિયતા, સેસા અનિયતા. આદિકરોતિ સુદિન્નત્થેરાદિ આદિકમ્મિકો. અનાદિકરોતિ મક્કટિસમણાદિ અનુપઞ્ઞત્તિકારકો. અધિચ્ચાપત્તિકો નામ યો કદાચિ કરહચિ આપત્તિં આપજ્જતિ. અભિણ્હાપત્તિકો નામ યો નિચ્ચં આપજ્જતિ.

ચોદકો નામ યો વત્થુના વા આપત્તિયા વા પરં ચોદેતિ. યો પન એવં ચોદિતો અયં ચુદિતકો નામ. પઞ્ચદસસુ ધમ્મેસુ અપ્પતિટ્ઠહિત્વા અભૂતેન વત્થુના ચોદેન્તો અધમ્મચોદકો નામ, તેન તથા ચોદિતો અધમ્મચુદિતકો નામ. વિપરિયાયેન ધમ્મચોદકચુદિતકા વેદિતબ્બા. મિચ્છત્તનિયતેહિ વા સમ્મત્તનિયતેહિ વા ધમ્મેહિ સમન્નાગતો નિયતો, વિપરીતો અનિયતો.

સાવકા ભબ્બાપત્તિકા નામ, બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ અભબ્બાપત્તિકા નામ. ઉક્ખેપનીયકમ્મકતો ઉક્ખિત્તકો નામ, અવસેસચતુબ્બિધતજ્જનીયાદિકમ્મકતો અનુક્ખિત્તકો નામ. અયઞ્હિ ઉપોસથં વા પવારણં વા ધમ્મપરિભોગં વા આમિસપરિભોગં વા ન કોપેતિ. ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથ, દૂસકો નાસેતબ્બો, કણ્ટકો સમણુદ્દેસો નાસેતબ્બો’’તિ એવં લિઙ્ગદણ્ડકમ્મ-સંવાસનાસનાહિ નાસિતબ્બો નાસિતકો નામ. સેસા સબ્બે અનાસિતકા. યેન સદ્ધિં ઉપોસથાદિકો સંવાસો અત્થિ, અયં સમાનસંવાસકો, ઇતરો નાનાસંવાસકો. સો કમ્મનાનાસંવાસકો લદ્ધિનાનાસંવાસકોતિ દુવિધો હોતિ. ઠપનં જાનિતબ્બન્તિ ‘‘એકં ભિક્ખવે અધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપન’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં જાનિતબ્બન્તિ અત્થો.

એકકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. દુકેસુ સચિત્તકા આપત્તિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા, અચિત્તકા નોસઞ્ઞાવિમોક્ખા. લદ્ધસમાપત્તિકસ્સ આપત્તિ નામ ભૂતારોચનાપત્તિ, અલદ્ધસમાપત્તિકસ્સ આપત્તિ નામ અભૂતારોચનાપત્તિ. સદ્ધમ્મપટિસઞ્ઞુત્તા નામ પદસોધમ્માદિકા, અસદ્ધમ્મપટિસઞ્ઞુત્તા નામ દુટ્ઠુલ્લવાચાપત્તિ. સપરિક્ખારપટિસઞ્ઞુત્તા નામ નિસ્સગ્ગિયવત્થુનો અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભોગે, પત્તચીવરાનં નિદહને, કિલિટ્ઠચીવરાનં અધોવને, મલગ્ગહિતપત્તસ્સ અપચનેતિ એવં અયુત્તપરિભોગે આપત્તિ. પરપરિક્ખારપટિસઞ્ઞુત્તા નામ સઙ્ઘિકમઞ્ચપીઠાદીનં અજ્ઝોકાસે સન્થરણઅનાપુચ્છાગમનાદીસુ આપજ્જિતબ્બા આપત્તિ. સપુગ્ગલપટિસઞ્ઞુત્તા નામ ‘‘મુદુપિટ્ઠિકસ્સ લમ્બિસ્સ ઊરુના અઙ્ગજાતં પીળેન્તસ્સા’’તિઆદિના નયેન વુત્તાપત્તિ. પરપુગ્ગલપટિસઞ્ઞુત્તા નામ મેથુનધમ્મકાયસંસગ્ગપહારદાનાદીસુ વુત્તાપત્તિ, ‘‘સિખરણીસી’’તિ સચ્ચં ભણન્તો ગરુકં આપજ્જતિ, ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ મુસા ભણન્તો લહુકં. અભૂતારોચને મુસા ભણન્તો ગરુકં. ભૂતારોચને સચ્ચં ભણન્તો લહુકં.

‘‘સઙ્ઘકમ્મં વગ્ગં કરિસ્સામી’’તિ અન્તોસીમાય એકમન્તે નિસીદન્તો ભૂમિગતો આપજ્જતિ નામ. સચે પન અઙ્ગુલિમત્તમ્પિ આકાસે તિટ્ઠેય્ય, ન આપજ્જેય્ય, તેન વુત્તં ‘‘નો વેહાસગતો’’તિ. વેહાસકુટિયા આહચ્ચપાદકં મઞ્ચં વા પીઠં વા અભિનિસીદન્તો વેહાસગતો આપજ્જતિ નામ. સચે પન તં ભૂમિયં પઞ્ઞાપેત્વા નિપજ્જેય્ય ન આપજ્જેય્ય, તેન વુત્તં – ‘‘નો ભૂમિગતો’’તિ. ગમિયો ગમિયવત્તં અપૂરેત્વા ગચ્છન્તો નિક્ખમન્તો આપજ્જતિ નામ, નો પવિસન્તો. આગન્તુકો આગન્તુકવત્તં અપૂરેત્વા સછત્તુપાહનો પવિસન્તો પવિસન્તો આપજ્જતિ નામ, નો નિક્ખમન્તો.

આદિયન્તો આપજ્જતિ નામ ભિક્ખુની અતિગમ્ભીરં ઉદકસુદ્ધિકં આદિયમાના; દુબ્બણ્ણકરણં અનાદિયિત્વા ચીવરં પરિભુઞ્જન્તો પન અનાદિયન્તો આપજ્જતિ નામ. મૂગબ્બતાદીનિ તિત્થિયવત્તાનિ સમાદિયન્તો સમાદિયન્તો આપજ્જતિ નામ. પારિવાસિકાદયો પન તજ્જનીયાદિકમ્મકતા વા અત્તનો વત્તં અસમાદિયન્તા આપજ્જન્તિ, તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘અત્થાપત્તિ ન સમાદિયન્તો આપજ્જતી’’તિ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં સિબ્બન્તો વેજ્જકમ્મભણ્ડાગારિકકમ્મચિત્તકમ્માદીનિ વા કરોન્તો કરોન્તો આપજ્જતિ નામ. ઉપજ્ઝાયવત્તાદીનિ અકરોન્તો અકરોન્તો આપજ્જતિ નામ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં દદમાનો દેન્તો આપજ્જતિ નામ. સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકાનં ચીવરાદીનિ અદેન્તો અદેન્તો આપજ્જતિ નામ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં ગણ્હન્તો પટિગ્ગણ્હન્તો આપજ્જતિ નામ. ‘‘ન ભિક્ખવે ઓવાદો ન ગહેતબ્બો’’તિ વચનતો ઓવાદં અગણ્હન્તો ન પટિગ્ગણ્હન્તો આપજ્જતિ નામ.

નિસ્સગ્ગિયવત્થું અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જન્તો પરિભોગેન આપજ્જતિ નામ. પઞ્ચાહિકં સઙ્ઘાટિચારં અતિક્કામયમાના અપરિભોગેન આપજ્જતિ નામ. સહગારસેય્યં રત્તિં આપજ્જતિ નામ, નો દિવા, દ્વારં અસંવરિત્વા પટિસલ્લીયન્તો દિવા આપજ્જતિ, નો રત્તિં. એકરત્તછારત્તસત્તાહદસાહમાસાતિક્કમેસુ વુત્તઆપત્તિં આપજ્જન્તો અરુણુગ્ગે આપજ્જતિ નામ, પવારેત્વા ભુઞ્જન્તો ન અરુણુગ્ગે આપજ્જતિ નામ.

ભૂતગામઞ્ચેવ અઙ્ગજાતઞ્ચ છિન્દન્તો છિન્દન્તો આપજ્જતિ નામ, કેસે વા નખે વા ન છિન્દન્તો ન છિન્દન્તો આપજ્જતિ નામ. આપત્તિં છાદેન્તો છાદેન્તો આપજ્જતિ નામ, ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બં, નત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બં, યો આગચ્છેય્ય આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇમં પન આપત્તિં ન છાદેન્તો આપજ્જતિ નામ. કુસચીરાદીનિ ધારેન્તો ધારેન્તો આપજ્જતિ નામ, ‘‘અયં તે ભિક્ખુ પત્તો યાવ ભેદનાય ધારેતબ્બો’’તિ ઇમં આપત્તિં ન ધારેન્તો આપજ્જતિ નામ.

‘‘અત્તના વા અત્તાનં નાનાસંવાસકં કરોતી’’તિ એકસીમાયં દ્વીસુ સઙ્ઘેસુ નિસિન્નેસુ એકસ્મિં પક્ખે નિસીદિત્વા પરપક્ખસ્સ લદ્ધિં ગણ્હન્તો યસ્મિં પક્ખે નિસિન્નો તેસં અત્તનાવ અત્તાનં નાનાસંવાસકં કરોતિ નામ. યેસં સન્તિકે નિસિન્નો તેસં ગણપૂરકો હુત્વા કમ્મં કોપેતિ, ઇતરેસં હત્થપાસં અનાગતત્તા. સમાનસંવાસકેપિ એસેવ નયો. યેસઞ્હિ સો લદ્ધિં રોચેતિ, તેસં સમાનસંવાસકો હોતિ, ઇતરેસં નાનાસંવાસકો. સત્ત આપત્તિયો સત્ત આપત્તિક્ખન્ધાતિ આપજ્જિતબ્બતો આપત્તિયો, રાસટ્ઠેન ખન્ધાતિ એવં દ્વેયેવ નામાનિ હોન્તીતિ નામવસેન દુકં દસ્સિતં. કમ્મેન વા સલાકગ્ગાહેન વાતિ એત્થ ઉદ્દેસો ચેવ કમ્મઞ્ચ એકં, વોહારો ચેવ અનુસ્સાવના ચ સલાકગ્ગાહો ચ એકં, વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પુબ્બભાગા, કમ્મઞ્ચેવ ઉદ્દેસો ચ પમાણં.

અદ્ધાનહીનો નામ ઊનવીસતિવસ્સો. અઙ્ગહીનો નામ હત્થચ્છિન્નાદિભેદો. વત્થુવિપન્નો નામ પણ્ડકો તિરચ્છાનગતો ઉભતોબ્યઞ્જનકો ચ. અવસેસા થેય્યસંવાસકાદયો અટ્ઠ અભબ્બપુગ્ગલા કરણદુક્કટકા નામ. દુક્કટકિરિયા દુક્કટકમ્મા, ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે કતેન અત્તનો કમ્મેન અભબ્બટ્ઠાનં પત્તાતિ અત્થો. અપરિપૂરો નામ અપરિપુણ્ણપત્તચીવરો. નો ચ યાચતિ નામ ઉપસમ્પદં ન યાચતિ. અલજ્જિસ્સ ચ બાલસ્સ ચાતિ અલજ્જી સચેપિ તેપિટકો હોતિ, બાલો ચ સચેપિ સટ્ઠિવસ્સો હોતિ, ઉભોપિ નિસ્સાય ન વત્થબ્બં. બાલસ્સ ચ લજ્જિસ્સ ચાતિ એત્થ બાલસ્સ ‘‘ત્વં નિસ્સયં ગણ્હા’’તિ આણાયપિ નિસ્સયો દાતબ્બો, લજ્જિસ્સ પન યાચન્તસ્સેવ. સાતિસારન્તિ સદોસં; યં અજ્ઝાચરન્તો આપત્તિં આપજ્જતિ.

કાયેન પટિક્કોસના નામ હત્થવિકારાદીહિ પટિક્કોસના. કાયેન પટિજાનાતીતિ હત્થવિકારાદીહિ પટિજાનાતિ. ઉપઘાતિકા નામ ઉપઘાતા. સિક્ખૂપઘાતિકા નામ સિક્ખૂપઘાતો. ભોગૂપઘાતિકા નામ પરિભોગૂપઘાતો, તત્થ તિસ્સો સિક્ખા અસિક્ખતો સિક્ખૂપઘાતિકાતિ વેદિતબ્બા. સઙ્ઘિકં વા પુગ્ગલિકં વા દુપ્પરિભોગં ભુઞ્જતો ભોગૂપઘાતિકાતિ વેદિતબ્બા. દ્વે વેનયિકાતિ દ્વે અત્થા વિનયસિદ્ધા. પઞ્ઞત્તં નામ સકલે વિનયપિટકે કપ્પિયાકપ્પિયવસેન પઞ્ઞત્તં. પઞ્ઞત્તાનુલોમં નામ ચતૂસુ મહાપદેસેસુ દટ્ઠબ્બં. સેતુઘાતોતિ પચ્ચયઘાતો; યેન ચિત્તેન અકપ્પિયં કરેય્ય, તસ્સ ચિત્તસ્સાપિ અનુપ્પાદનન્તિ અત્થો. મત્તકારિતાતિ મત્તાય પમાણેન કરણં; પમાણે ઠાનન્તિ અત્થો. કાયેન આપજ્જતીતિ કાયદ્વારિકં કાયેન આપજ્જતિ; વચીદ્વારિકં વાચાય. કાયેન વુટ્ઠાતીતિ તિણવત્થારકસમથે વિનાપિ દેસનાય કાયેનેવ વુટ્ઠાતિ; દેસેત્વા વુટ્ઠહન્તો પન વાચાય વુટ્ઠાતિ. અબ્ભન્તરપરિભોગો નામ અજ્ઝોહરણપરિભોગો. બાહિરપરિભોગો નામ સીસમક્ખનાદિ.

અનાગતં ભારં વહતીતિ અથેરોવ સમાનો થેરેહિ વહિતબ્બં બીજનગાહધમ્મજ્ઝેસનાદિભારં વહતિ; તં નિત્થરિતું વીરિયં આરભતિ. આગતં ભારં ન વહતીતિ થેરો થેરકિચ્ચં ન કરોતિ, ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે થેરેન ભિક્ખુના સામં વા ધમ્મં ભાસિતું, પરં વા અજ્ઝેસિતું, અનુજાનામિ ભિક્ખવે થેરાધેય્યં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એવમાદિ સબ્બં પરિહાપેતીતિ અત્થો. ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયતીતિ ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં કુક્કુચ્ચાયિત્વા કરોતિ. કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયતીતિ કુક્કુચ્ચાયિતબ્બં ન કુક્કુચ્ચાયિત્વા કરોતિ. એતેસં દ્વિન્નં દિવા ચ રત્તો ચ આસવા વડ્ઢન્તીતિ અત્થો. અનન્તરદુકેપિ વુત્તપટિપક્ખવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવાતિ.

દુકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. તિકેસુ અત્થાપત્તિ તિટ્ઠન્તે ભગવતિ આપજ્જતીતિ અત્થિ આપત્તિ, યં તિટ્ઠન્તે ભગવતિ આપજ્જતીતિ અત્થો. એસેવ નયો સબ્બત્થ. તત્થ લોહિતુપ્પાદાપત્તિં તિટ્ઠન્તે આપજ્જતિ. ‘‘એતરહિ ખો પનાનન્દ, ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવુસોવાદેન સમુદાચરન્તિ, ન વો મમચ્ચયેન એવં સમુદાચરિતબ્બં, નવકેન, આનન્દ, ભિક્ખુના થેરો ભિક્ખૂ ‘ભન્તે’તિ વા ‘આયસ્મા’તિ વા સમુદાચરિતબ્બો’’તિ વચનતો થેરં આવુસોવાદેન સમુદાચરણપચ્ચયા આપત્તિં પરિનિબ્બુતે ભગવતિ આપજ્જતિ, નો તિટ્ઠન્તે. ઇમા દ્વે આપત્તિયો ઠપેત્વા અવસેસા ધરન્તેપિ ભગવતિ આપજ્જતિ, પરિનિબ્બુતેપિ.

પવારેત્વા અનતિરિત્તં ભુઞ્જન્તો આપત્તિં કાલે આપજ્જતિ નો વિકાલે. વિકાલભોજનાપત્તિં પન વિકાલે આપજ્જતિ નો કાલે. અવસેસા કાલે ચેવ આપજ્જતિ વિકાલે ચ. સહગારસેય્યં રત્તિં આપજ્જતિ, દ્વારં અસંવરિત્વા પટિસલ્લીયનં દિવા. સેસા રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ. ‘‘દસવસ્સોમ્હિ અતિરેકદસવસ્સોમ્હી’’તિ બાલો અબ્યત્તો પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો દસવસ્સો આપજ્જતિ નો ઊનદસવસ્સો. ‘‘અહં પણ્ડિતો બ્યત્તો’’તિ નવો વા મજ્ઝિમો વા પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો ઊનદસવસ્સો આપજ્જતિ નો દસવસ્સો. સેસા દસવસ્સો ચેવ આપજ્જતિ ઊનદસવસ્સો ચ. ‘‘પઞ્ચવસ્સોમ્હી’’તિ બાલો અબ્યત્તો અનિસ્સાય વસન્તો પઞ્ચવસ્સો આપજ્જતિ. ‘‘અહં પણ્ડિતો બ્યત્તો’’તિ નવકો અનિસ્સાય વસન્તો ઊનપઞ્ચવસ્સો આપજ્જતિ. સેસં પઞ્ચવસ્સો ચેવ આપજ્જતિ ઊનપઞ્ચવસ્સો ચ. અનુપસમ્પન્નં પદસોધમ્મં વાચેન્તો, માતુગામસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો એવરૂપં આપત્તિં કુસલચિત્તો આપજ્જતિ, પારાજિક-સુક્કવિસ્સટ્ઠિ-કાયસંસગ્ગ-દુટ્ઠુલ્લ-અત્તકામપારિચરિય-દુટ્ઠદોસ-સઙ્ઘભેદપહારદાન-તલસત્તિકાદિભેદં અકુસલચિત્તો આપજ્જતિ, અસઞ્ચિચ્ચ સહગારસેય્યાદિં અબ્યાકતચિત્તો આપજ્જતિ, યં અરહાવ આપજ્જતિ, સબ્બં અબ્યાકતચિત્તોવ આપજ્જતિ, મેથુનધમ્માદિભેદમાપત્તિં સુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ, દુટ્ઠદોસાદિભેદં દુક્ખવેદનાસમઙ્ગી, યં સુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ, તંયેવ મજ્ઝત્તો હુત્વા આપજ્જન્તો અદુક્ખમસુખવેદનાસમઙ્ગી આપજ્જતિ.

તયો પટિક્ખેપાતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો તયો પટિક્ખેપા. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ મહિચ્છતા અસન્તુટ્ઠિતા કિલેસસલ્લેખનપટિપત્તિયા અગોપાયના, ઇમે હિ તયો ધમ્મા બુદ્ધેન ભગવતા પટિક્ખિત્તા. અપ્પિચ્છતાદયો પન તયો બુદ્ધેન ભગવતા અનુઞ્ઞાતા, તેન વુત્તં ‘‘તયો અનુઞ્ઞાતા’’તિ.

‘‘દસવસ્સોમ્હી’’તિ પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો ‘‘પઞ્ચવસ્સોમ્હી’’તિ નિસ્સયં અગણ્હન્તો બાલો આપજ્જતિ નો પણ્ડિતો, ઊનદસવસ્સો ‘‘બ્યત્તોમ્હી’’તિ બહુસ્સુતત્તા પરિસં ઉપટ્ઠાપેન્તો ઊનપઞ્ચવસ્સો ચ નિસ્સયં અગણ્હન્તો પણ્ડિતો આપજ્જતિ નો બાલો; અવસેસં પણ્ડિતો ચેવ આપજ્જતિ બાલો ચ. વસ્સં અનુપગચ્છન્તો કાળે આપજ્જતિ નો જુણ્હે; મહાપવારણાય અપ્પવારેન્તો જુણ્હે આપજ્જતિ નો કાળે; અવસેસં કાળે ચેવ આપજ્જતિ જુણ્હે ચ. વસ્સૂપગમનં કાળે કપ્પતિ નો જુણ્હે; મહાપવારણાય પવારણા જુણ્હે કપ્પતિ નો કાળે; સેસં અનુઞ્ઞાતકં કાળે ચેવ કપ્પતિ જુણ્હે ચ.

કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં. ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ હિ વુત્તં. અતિરેકમાસે સેસે ગિમ્હાને પરિયેસન્તો અતિરેકડ્ઢમાસે સેસે કત્વા નિવાસેન્તો ચ ગિમ્હે આપજ્જતિ નામ. સતિયા વસ્સિકસાટિકાય નગ્ગો કાયં ઓવસ્સાપેન્તો વસ્સે આપજ્જતિ નામ. પારિસુદ્ધિઉપોસથં વા અધિટ્ઠાનુપોસથં વા કરોન્તો સઙ્ઘો આપજ્જતિ. સુત્તુદ્દેસઞ્ચ અધિટ્ઠાનુપોસથઞ્ચ કરોન્તો ગણો આપજ્જતિ. એકકો સુત્તુદ્દેસં પારિસુદ્ધિઉપોસથઞ્ચ કરોન્તો પુગ્ગલો આપજ્જતિ. પવારણાયપિ એસેવ નયો.

સઙ્ઘુપોસથો ચ સઙ્ઘપવારણા ચ સઙ્ઘસ્સેવ કપ્પતિ. ગણુપોસથો ચ ગણપવારણા ચ ગણસ્સેવ કપ્પતિ. અધિટ્ઠાનુપોસથો ચ અધિટ્ઠાનપવારણા ચ પુગ્ગલસ્સેવ કપ્પતિ. ‘‘પારાજિકં આપન્નોમ્હી’’તિઆદીનિ ભણન્તો વત્થું છાદેતિ ન આપત્તિં, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિ’’ન્તિઆદીનિ ભણન્તો આપત્તિં છાદેતિ નો વત્થું, યો નેવ વત્થું ન આપત્તિં આરોચેતિ, અયં વત્થુઞ્ચેવ છાદેતિ આપત્તિઞ્ચ.

પટિચ્છાદેતીતિ પટિચ્છાદિ. જન્તાઘરમેવ પટિચ્છાદિ જન્તાઘરપટિચ્છાદિ. ઇતરાસુપિ એસેવ નયો. દ્વારં પિદહિત્વા અન્તોજન્તાઘરે ઠિતેન પરિકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. ઉદકે ઓતિણ્ણેનાપિ એતદેવ વટ્ટતિ. ઉભયત્થ ખાદિતું ભુઞ્જિતું વા ન વટ્ટતિ. વત્થપટિચ્છાદિ સબ્બકપ્પિયતાય પટિચ્છન્નેન સબ્બં કાતું વટ્ટતિ. વહન્તીતિ યન્તિ નિય્યન્તિ; નિન્દં વા પટિક્કોસં વા ન લભન્તિ. ચન્દમણ્ડલં અબ્ભામહિકાધૂમરજરાહુવિમુત્તં વિવટંયેવ વિરોચતિ, ન તેસુ અઞ્ઞતરેન પટિચ્છન્નં. તથા સૂરિયમણ્ડલં, ધમ્મવિનયોપિ વિવરિત્વા વિભજિત્વા દેસિયમાનોવ વિરોચતિ નો પટિચ્છન્નો.

અઞ્ઞેન ભેસજ્જેન કરણીયેન અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેન્તો ગિલાનો આપજ્જતિ, ન ભેસજ્જેન કરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તો અગિલાનો આપજ્જતિ, અવસેસં આપત્તિં ગિલાનો ચેવ આપજ્જતિ અગિલાનો ચ.

અન્તો આપજ્જતિ નો બહીતિ અનુપખજ્જ સેય્યં કપ્પેન્તો અન્તો આપજ્જતિ નો બહિ, બહિ આપજ્જતિ નો અન્તોતિ સઙ્ઘિકં મઞ્ચાદિં અજ્ઝોકાસે સન્થરિત્વા પક્કમન્તો બહિ આપજ્જતિ નો અન્તો, અવસેસં પન અન્તો ચેવ આપજ્જતિ બહિ ચ. અન્તોસીમાયાતિ આગન્તુકો આગન્તુકવત્તં અદસ્સેત્વા સછત્તુપાહનો વિહારં પવિસન્તો ઉપચારસીમં ઓક્કન્તમત્તોવ આપજ્જતિ. બહિસીમાયાતિ ગમિકો દારુભણ્ડપટિસામનાદિગમિકવત્તં અપૂરેત્વા પક્કમન્તો ઉપચારસીમં અતિક્કન્તમત્તોવ આપજ્જતિ. અવસેસં અન્તોસીમાય ચેવ આપજ્જતિ બહિસીમાય ચ. સતિ વુડ્ઢતરે અનજ્ઝિટ્ઠો ધમ્મં ભાસન્તો સઙ્ઘમજ્ઝે આપજ્જતિ નામ. ગણમજ્ઝેપિ પુગ્ગલસન્તિકેપિ એસેવ નયો. કાયેન વુટ્ઠાતીતિ તિણવત્થારકસમથેન વુટ્ઠાતિ. કાયં અચાલેત્વા વાચાય દેસેન્તસ્સ વાચાય વુટ્ઠાતિ. વચીસમ્પયુત્તં કાયકિરિયં કત્વા દેસેન્તસ્સ કાયેન વાચાય વુટ્ઠાતિ નામ. સઙ્ઘમજ્ઝે દેસનાગામિનીપિ વુટ્ઠાનગામિનીપિ વુટ્ઠાતિ. ગણપુગ્ગલમજ્ઝે પન દેસનાગામિનીયેવ વુટ્ઠાતિ.

આગાળ્હાય ચેતેય્યાતિ આગાળ્હાય દળ્હભાવાય ચેતેય્ય; તજ્જનીયકમ્માદિકતસ્સ વત્તં ન પૂરયતો ઇચ્છમાનો સઙ્ઘો ઉક્ખેપનીયકમ્મં કરેય્યાતિ અત્થો. અલજ્જી ચ હોતિ બાલો ચ અપકતત્તો ચાતિ એત્થ બાલો ‘‘અયં ધમ્માધમ્મં ન જાનાતિ’’ અપકતત્તો વા ‘‘આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતી’’તિ ન એત્તાવતા કમ્મં કાતબ્બં; બાલભાવમૂલકં પન અપકતત્તભાવમૂલકઞ્ચ આપત્તિં આપન્નસ્સ કમ્મં કાતબ્બન્તિ અત્થો. અધિસીલે સીલવિપન્નો નામ દ્વે આપત્તિક્ખન્ધે આપન્નો; આચારવિપન્નો નામ પઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધે આપન્નો; દિટ્ઠિવિપન્નો નામ અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. તેસં આપત્તિં અપસ્સન્તાનં અપ્પટિકરોન્તાનં દિટ્ઠિઞ્ચ અનિસ્સજ્જન્તાનંયેવ કમ્મં કાતબ્બં.

કાયિકો દવો નામ પાસકાદીહિ જૂતકીળનાદિભેદો અનાચારો; વાચસિકો દવો નામ મુખાલમ્બરકરણાદિભેદો અનાચારો; કાયિકવાચસિકો નામ નચ્ચનગાયનાદિભેદો દ્વીહિપિ દ્વારેહિ અનાચારો. કાયિકો અનાચારો નામ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો; વાચસિકો અનાચારો નામ વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો; કાયિકવાચસિકો નામ દ્વારદ્વયેપિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો. કાયિકેન ઉપઘાતિકેનાતિ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અસિક્ખનેન, યો હિ તં ન સિક્ખતિ, સો નં ઉપઘાતેતિ, તસ્મા તસ્સ તં અસિક્ખનં ‘‘કાયિકં ઉપઘાતિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. કાયિકેન મિચ્છાજીવેનાતિ જઙ્ઘપેસનિકાદિના વા ગણ્ડફાલનાદિના વા વેજ્જકમ્મેન; વાચસિકેનાતિ સાસનઉગ્ગહણઆરોચનાદિના; તતિયપદં ઉભયસમ્પયોગવસેન વુત્તં.

અલં ભિક્ખુ મા ભણ્ડનન્તિ અલં ભિક્ખુ મા ભણ્ડનં કરિ, મા કલહં, મા વિવાદં કરીતિ અત્થો. ન વોહરિતબ્બન્તિ ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બં; વદતોપિ હિ તાદિસસ્સ વચનં ન સોતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. ન કિસ્મિઞ્ચિ પચ્ચેકટ્ઠાનેતિ કિસ્મિઞ્ચિ બીજનગ્ગાહાદિકે એકસ્મિમ્પિ જેટ્ઠકટ્ઠાને ન ઠપેતબ્બોતિ અત્થો. ઓકાસકમ્મં કારેન્તસ્સાતિ ‘‘કરોતુ આયસ્મા ઓકાસં, અહં તં વત્તુકામો’’તિ એવં ઓકાસં કારેન્તસ્સ. નાલં ઓકાસકમ્મં કાતુન્તિ ‘‘કિં ત્વં કરિસ્સસી’’તિ ઓકાસો ન કાતબ્બો. સવચનીયં નાદાતબ્બન્તિ વચનં ન આદાતબ્બં, વચનમ્પિ ન સોતબ્બં; યત્થ ગહેત્વા ગન્તુકામો હોતિ, ન તત્થ ગન્તબ્બન્તિ અત્થો.

તીહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો વિનયોતિ યં સો જાનાતિ, સો તસ્સ વિનયો નામ હોતિ; સો ન પુચ્છિતબ્બોતિ અત્થો. અનુયોગો ન દાતબ્બોતિ ‘‘ઇદં કપ્પતી’’તિ પુચ્છન્તસ્સ પુચ્છાય ઓકાસો ન દાતબ્બો, ‘‘અઞ્ઞં પુચ્છા’’તિ વત્તબ્બો. ઇતિ સો નેવ પુચ્છિતબ્બો નાસ્સ પુચ્છા સોતબ્બાતિ અત્થો. વિનયો ન સાકચ્છાતબ્બોતિ વિનયપઞ્હો ન સાકચ્છિતબ્બો, કપ્પિયાકપ્પિયકથા ન સંસન્દેતબ્બા.

ઇદમપ્પહાયાતિ એતં બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞાતાદિકં લદ્ધિં અવિજહિત્વા. સુદ્ધં બ્રહ્મચારિન્તિ ખીણાસવં ભિક્ખું. ‘‘પાતબ્યતં આપજ્જતી’’તિ પાતબ્યભાવં પટિસેવનં આપજ્જતિ. ‘‘ઇદમપ્પહાયા’’તિ વચનતો પન તં બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞાતં પહાય ખીણાસવં ‘‘મુસા મયા ભણિતં, ખમથ મે’’તિ ખમાપેત્વા ‘‘નત્થિ કામેસુ દોસો’’તિ લદ્ધિં વિજહિત્વા ગતિવિસોધનં કરેય્ય. અકુસલમૂલાનીતિ અકુસલાનિ ચેવ મૂલાનિ ચ, અકુસલાનં વા મૂલાનિ અકુસલમૂલાનિ. કુસલમૂલેસુપિ એસેવ નયો. દુટ્ઠુ ચરિતાનિ વિરૂપાનિ વા ચરિતાનિ દુચ્ચરિતાનિ. સુટ્ઠુ ચરિતાનિ સુન્દરાનિ વા ચરિતાનિ સુચરિતાનિ. કાયેન કરણભૂતેન કતં દુચ્ચરિતં કાયદુચ્ચરિતં. એસ નયો સબ્બત્થ. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવાતિ.

તિકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતુક્કેસુ સકવાચાય આપજ્જતિ પરવાચાય વુટ્ઠાતીતિ વચીદ્વારિકં પદસોધમ્માદિભેદં આપત્તિં આપજ્જિત્વા તિણવત્થારકસમથટ્ઠાનં ગતો પરસ્સ કમ્મવાચાય વુટ્ઠાતિ. પરવાચાય આપજ્જતિ સકવાચાય વુટ્ઠાતીતિ પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે પરસ્સ કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, પુગ્ગલસ્સ સન્તિકે દેસેન્તો સકવાચાય વુટ્ઠાતિ. સકવાચાય આપજ્જતિ સકવાચાય વુટ્ઠાતીતિ વચીદ્વારિકં પદસોધમ્માદિભેદં આપત્તિં સકવાચાય આપજ્જતિ, દેસેત્વા વુટ્ઠહન્તોપિ સકવાચાય વુટ્ઠાતિ. પરવાચાય આપજ્જતિ પરવાચાય વુટ્ઠાતીતિ યાવતતિયકં સઙ્ઘાદિસેસં પરસ્સ કમ્મવાચાય આપજ્જતિ, વુટ્ઠહન્તોપિ પરસ્સ પરિવાસકમ્મવાચાદીહિ વુટ્ઠાતિ. તતો પરેસુ કાયદ્વારિકં કાયેન આપજ્જતિ, દેસેન્તો વાચાય વુટ્ઠાતિ. વચીદ્વારિકં વાચાય આપજ્જતિ, તિણવત્થારકે કાયેન વુટ્ઠાતિ. કાયદ્વારિકં કાયેનઆપજ્જતિ, તમેવ તિણવત્થારકે કાયેન વુટ્ઠાતિ. વચીદ્વારિકં વાચાય આપજ્જતિ, તમેવ દેસેન્તો વાચાય વુટ્ઠાતિ. સઙ્ઘિકમઞ્ચસ્સ અત્તનો પચ્ચત્થરણેન અનત્થરતો કાયસમ્ફુસને લોમગણનાય આપજ્જિતબ્બાપત્તિં સહગારસેય્યાપત્તિઞ્ચ પસુત્તો આપજ્જતિ, પબુજ્ઝિત્વા પન આપન્નભાવં ઞત્વા દેસેન્તો પટિબુદ્ધો વુટ્ઠાતિ. જગ્ગન્તો આપજ્જિત્વા પન તિણવત્થારકસમથટ્ઠાને સયન્તો પટિબુદ્ધો આપજ્જતિ પસુત્તો વુટ્ઠાતિ નામ. પચ્છિમપદદ્વયમ્પિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

અચિત્તકાપત્તિં અચિત્તકો આપજ્જતિ નામ. પચ્છા દેસેન્તો સચિત્તકો વુટ્ઠાતિ. સચિત્તકાપત્તિં સચિત્તકો આપજ્જતિ નામ. તિણવત્થારકટ્ઠાને સયન્તો અચિત્તકો વુટ્ઠાતિ. સેસપદદ્વયમ્પિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. યો સભાગં આપત્તિં દેસેતિ, અયં દેસનાપચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જન્તો પાચિત્તિયાદીસુ અઞ્ઞતરં દેસેતિ, તઞ્ચ દેસેન્તો દુક્કટં આપજ્જતિ. તં પન દુક્કટં આપજ્જન્તો પાચિત્તિયાદિતો વુટ્ઠાતિ. પાચિત્તિયાદિતો ચ વુટ્ઠહન્તો તં આપજ્જતિ. ઇતિ એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ એકમેવ પયોગં સન્ધાય ‘‘આપત્તિં આપજ્જન્તો દેસેતી’’તિ ઇદં ચતુક્કં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

કમ્મચતુક્કે પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગાપત્તિં કમ્મેન આપજ્જતિ, દેસેન્તો અકમ્મેન વુટ્ઠાતિ. વિસ્સટ્ઠિઆદિકં અકમ્મેન આપજ્જતિ, પરિવાસાદિના કમ્મેન વુટ્ઠાતિ. સમનુભાસનં કમ્મેનેવ આપજ્જતિ, કમ્મેન વુટ્ઠાતિ. સેસં અકમ્મેન આપજ્જતિ,અકમ્મેનવુટ્ઠાતિ.

પરિક્ખારચતુક્કે પઠમો સકપરિક્ખારો, દુતિયો સઙ્ઘિકોવ તતિયો ચેતિયસન્તકો, ચતુત્થો ગિહિપરિક્ખારો. સચે પન સો પત્તચીવરનવકમ્મભેસજ્જાનં અત્થાય આહટો હોતિ, અવાપુરણં દાતું અન્તો ઠપાપેતુઞ્ચ વટ્ટતિ.

સમ્મુખાચતુક્કે પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગાપત્તિં સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા આપજ્જતિ, વુટ્ઠાનકાલે પન સઙ્ઘેન કિચ્ચં નત્થીતિ પરમ્મુખા વુટ્ઠાતિ. વિસ્સટ્ઠિઆદિકં પરમ્મુખા આપજ્જતિ, સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા વુટ્ઠાતિ. સમનુભાસનં સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા એવ આપજ્જતિ, સમ્મુખા વુટ્ઠાતિ. સેસં સમ્પજાનમુસાવાદાદિભેદં પરમ્મુખાવ આપજ્જતિ, પરમ્મુખાવ વુટ્ઠાતિ. અજાનન્તચતુક્કં અચિત્તકચતુક્કસદિસં.

લિઙ્ગપાતુભાવેનાતિ સયિતસ્સેવ ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા લિઙ્ગપરિવત્તે જાતે સહગારસેય્યાપત્તિ હોતિ ઇદમેવ તં પટિચ્ચ વુત્તં. ઉભિન્નમ્પિ પન અસાધારણાપત્તિ લિઙ્ગપાતુભાવેન વુટ્ઠાતિ. સહપટિલાભચતુક્કે યસ્સ ભિક્ખુનો લિઙ્ગં પરિવત્તતિ, સો સહ લિઙ્ગપટિલાભેન પઠમં ઉપ્પન્નવસેન સેટ્ઠભાવેન ચ પુરિમં પુરિસલિઙ્ગં જહતિ, પચ્છિમે ઇત્થિલિઙ્ગે પતિટ્ઠાતિ, પુરિસકુત્તપુરિસાકારાદિવસેન પવત્તા કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, ભિક્ખૂતિ વા પુરિસોતિ વા એવં પવત્તા પણ્ણત્તિયો નિરુજ્ઝન્તિ, યાનિ ભિક્ખુનીહિ અસાધારણાનિ છચત્તાલીસ સિક્ખાપદાનિ તેહિ અનાપત્તિયેવ હોતિ. દુતિયચતુક્કે પન યસ્સા ભિક્ખુનિયા લિઙ્ગં પરિવત્તતિ, સા પચ્છાસમુપ્પત્તિયા વા હીનભાવેન વા પચ્છિમન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં ઇત્થિલિઙ્ગં જહતિ, વુત્તપ્પકારેન પુરિમન્તિ સઙ્ખ્યં ગતે પુરિસલિઙ્ગે પતિટ્ઠાતિ. વુત્તવિપરીતા વિઞ્ઞત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, ભિક્ખુનીતિ વા ઇત્થીતિ વા એવં પવત્તા પણ્ણત્તિયોપિ નિરુજ્ઝન્તિ, યાનિ ભિક્ખૂહિ અસાધારણાનિ સતં તિંસઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ, તેહિ અનાપત્તિયેવ હોતિ.

ચત્તારો સામુક્કંસાતિ ચત્તારો મહાપદેસા, તે હિ ભગવતા અનુપ્પન્ને વત્થુમ્હિ સયં ઉક્કંસિત્વા ઉક્ખિપિત્વા ઠપિતત્તા ‘‘સામુક્કંસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. પરિભોગાતિ અજ્ઝોહરણીયપરિભોગા, ઉદકં પન અકાલિકત્તા અપ્પટિગ્ગહિતકં વટ્ટતિ. યાવકાલિકાદીનિ અપ્પટિગ્ગહિતકાનિ અજ્ઝોહરિતું ન વટ્ટન્તિ. ચત્તારિ મહાવિકટાનિ કાલોદિસ્સત્તા યથાવુત્તે કાલે વટ્ટન્તિ. ઉપાસકો સીલવાતિ પઞ્ચ વા દસ વા સીલાનિ ગોપયમાનો.

આગન્તુકાદિચતુક્કે સછત્તુપાહનો સસીસં પારુતો વિહારં પવિસન્તો તત્થ વિચરન્તો ચ આગન્તુકોવ આપજ્જતિ, નો આવાસિકો. આવાસિકવત્તં અકરોન્તો પન આવાસિકો આપજ્જતિ, નો આગન્તુકો. સેસં કાયવચીદ્વારિકં આપત્તિં ઉભોપિ આપજ્જન્તિ, અસાધારણં આપત્તિં નેવ આગન્તુકો આપજ્જતિ, નો આવાસિકો. ગમિયચતુક્કેપિ ગમિયવત્તં અપૂરેત્વા ગચ્છન્તો ગમિકો આપજ્જતિ, નો આવાસિકો. આવાસિકવત્તં અકરોન્તો પન આવાસિકો આપજ્જતિ, નો ગમિકો. સેસં ઉભોપિ આપજ્જન્તિ, અસાધારણં ઉભોપિ નાપજ્જન્તિ. વત્થુનાનત્તતાદિચતુક્કે ચતુન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વત્થુનાનત્તતાવ હોતિ,નઆપત્તિનાનત્તતા. સબ્બાપિ હિ સા પારાજિકાપત્તિયેવ. સઙ્ઘાદિસેસાદીસુપિ એસેવ નયો. ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કાયસંસગ્ગે ભિક્ખુસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો ભિક્ખુનિયા પારાજિકન્તિ એવં આપત્તિનાનત્તતાવ હોતિ, ન વત્થુનાનત્તતા, ઉભિન્નમ્પિ હિ કાયસંસગ્ગોવ વત્થુ. તથા ‘‘લસુણક્ખાદને ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયં, ભિક્ખુસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ એવમાદિનાપેત્થ નયેન યોજના વેદિતબ્બા. ચતુન્નં પારાજિકાનં તેરસહિ સઙ્ઘાદિસેસેહિ સદ્ધિં વત્થુનાનત્તતા ચેવ આપત્તિનાનત્તતા ચ. એવં સઙ્ઘાદિસેસાદીનં અનિયતાદીહિ. આદિતો પટ્ઠાય ચત્તારિ પારાજિકાનિ એકતો આપજ્જન્તાનં ભિક્ખુભિક્ખુનીનં નેવ વત્થુનાનત્તતા નો આપત્તિનાનત્તતા. વિસું આપજ્જન્તેસુપિ સેસા સાધારણાપત્તિયો આપજ્જન્તેસુપિ એસેવ નયો.

વત્થુસભાગાદિચતુક્કે ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ કાયસંસગ્ગે વત્થુસભાગતા, નો આપત્તિસભાગતા, ચતૂસુ પારાજિકેસુ આપત્તિસભાગતા, નો વત્થુસભાગતા. એસ નયો સઙ્ઘાદિસેસાદીસુ. ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ચતૂસુ પારાજિકેસુ વત્થુસભાગતા ચેવ આપત્તિસભાગતા ચ. એસ નયો સબ્બાસુ સાધારણાપત્તીસુ. અસાધારણાપત્તિયં નેવ વત્થુસભાગતા નો આપત્તિસભાગતા. યો હિ પુરિમચતુક્કે પઠમો પઞ્હો, સો ઇધ દુતિયો; યો ચ તત્થ દુતિયો, સો ઇધ પઠમો. તતિયચતુત્થેસુ નાનાકરણં નત્થિ.

ઉપજ્ઝાયચતુક્કે સદ્ધિવિહારિકસ્સ ઉપજ્ઝાયેન કત્તબ્બવત્તસ્સ અકરણે આપત્તિં ઉપજ્ઝાયો આપજ્જતિ, નો સદ્ધિવિહારિકો ઉપજ્ઝાયસ્સ કત્તબ્બવત્તં અકરોન્તો સદ્ધિવિહારિકો આપજ્જતિ, નો ઉપજ્ઝાયો; સેસં ઉભોપિ આપજ્જન્તિ, અસાધારણં ઉભોપિ નાપજ્જન્તિ. આચરિયચતુક્કેપિ એસેવ નયો.

આદિયન્તચતુક્કે પાદં વા અતિરેકપાદં વા સહત્થા આદિયન્તો ગરુકં આપજ્જતિ, ઊનકપાદં ગણ્હાહીતિ આણત્તિયા અઞ્ઞં પયોજેન્તો લહુકં આપજ્જતિ. એતેન નયેન સેસપદત્તયં વેદિતબ્બં.

અભિવાદનારહચતુક્કે ભિક્ખુનીનં તાવ ભત્તગ્ગે નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાય ઉપજ્ઝાયાપિ અભિવાદનારહા નો પચ્ચુટ્ઠાનારહા. અવિસેસેન ચ વિપ્પકતભોજનસ્સ ભિક્ખુસ્સ યો કોચિ વુડ્ઢતરો. સટ્ઠિવસ્સસ્સાપિ પારિવાસિકસ્સ સમીપગતો તદહુપસમ્પન્નોપિ પચ્ચુટ્ઠાનારહો નો અભિવાદનારહો. અપ્પટિક્ખિત્તેસુ ઠાનેસુ વુડ્ઢો નવકસ્સ અભિવાદનારહો ચેવ પચ્ચુટ્ઠાનારહો ચ. નવકો પન વુડ્ઢસ્સ નેવ અભિવાદનારહો ન પચ્ચુટ્ઠાનારહો. આસનારહચતુક્કસ્સ પઠમપદં પુરિમચતુક્કે દુતિયપદેન, દુતિયપદઞ્ચ પઠમપદેન અત્થતો સદિસં.

કાલચતુક્કે પવારેત્વા ભુઞ્જન્તો કાલે આપજ્જતિ નો વિકાલે, વિકાલભોજનાપત્તિં વિકાલે આપજ્જતિ નો કાલે, સેસં કાલે ચેવ આપજ્જતિ વિકાલે ચ, અસાધારણં નેવ કાલે નો વિકાલે. પટિગ્ગહિતચતુક્કે પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતામિસં કાલે કપ્પતિ નો વિકાલે. પાનકં વિકાલે કપ્પતિ, પુનદિવસમ્હિ નો કાલે. સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં કાલે ચેવ કપ્પતિ વિકાલે ચ. અત્તનો અત્તનો કાલાતીતં યાવકાલિકાદિત્તયં અકપ્પિયમંસં ઉગ્ગહિતકમપ્પટિગ્ગહિતકઞ્ચ નેવ કાલે કપ્પતિ નો વિકાલે.