૯. દુતિયદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૯૧. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ દુતિયદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદં. તત્થ હન્દ મયં આવુસો ઇમં છગલકં દબ્બં મલ્લપુત્તં નામ કરોમાતિ તે કિર પઠમવત્થુસ્મિં અત્તનો મનોરથં સમ્પાદેતું અસક્કોન્તા લદ્ધનિગ્ગહા વિઘાતપ્પત્તા ‘‘ઇદાનિ જાનિસ્સામા’’તિ તાદિસં વત્થું પરિયેસમાના વિચરન્તિ. અથેકદિવસં દિસ્વા તુટ્ઠા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓલોકેત્વા એવમાહંસુ – ‘‘હન્દ મયં, આવુસો, ઇમં છગલકં દબ્બં મલ્લપુત્તં નામ કરોમા’’તિ, ‘‘દબ્બો મલ્લપુત્તો નામાય’’ન્તિ એવમસ્સ નામં કરોમાતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો મેત્તિયં નામ ભિક્ખુનિન્તિ એત્થાપિ.

તે ભિક્ખૂ મેત્તિયભુમજકે ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જિંસૂતિ એવં અનુયુઞ્જિંસુ –‘‘આવુસો, કુહિં તુમ્હેહિ દબ્બો મલ્લપુત્તો મેત્તિયાય ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘ગિજ્ઝકૂટપબ્બતપાદે’’તિ. ‘‘કાય વેલાય’’તિ? ‘‘ભિક્ખાચારગમનવેલાયા’’તિ. આવુસો દબ્બ ઇમે એવં વદન્તિ – ‘‘ત્વં તદા કુહિ’’ન્તિ? ‘‘વેળુવને ભત્તાનિ ઉદ્દિસામી’’તિ. ‘‘તવ તાય વેલાય વેળુવને અત્થિભાવં કો જાનાતી’’તિ? ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો, ભન્તે’’તિ. તે સઙ્ઘં પુચ્છિંસુ – ‘‘જાનાથ તુમ્હે તાય વેલાય ઇમસ્સ વેળુવને અત્થિભાવ’’ન્તિ. ‘‘આમ, આવુસો, જાનામ, થેરો સમ્મુતિલદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય વેળુવનેયેવા’’તિ. તતો મેત્તિયભુમજકે આહંસુ – ‘‘આવુસો, તુમ્હાકં કથા ન સમેતિ, કચ્ચિ નો લેસં ઓડ્ડેત્વા વદથા’’તિ. એવં તે તેહિ ભિક્ખૂહિ અનુયુઞ્જિયમાના આમ આવુસોતિ વત્વા એતમત્થં આરોચેસું.

કિં પન તુમ્હે, આવુસો, આયસ્મન્તં દબ્બં મલ્લપુત્તં અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સાતિ એત્થ અઞ્ઞભાગસ્સ ઇદં, અઞ્ઞભાગો વા અસ્સ અત્થીતિ અઞ્ઞભાગિયં. અધિકરણન્તિ આધારો વેદિતબ્બો, વત્થુ અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. યો હિ સો ‘‘દબ્બો મલ્લપુત્તો નામા’’તિ છગલકો વુત્તો, સો ય્વાયં આયસ્મતો દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ ભાગો કોટ્ઠાસો પક્ખો મનુસ્સજાતિ ચેવ ભિક્ખુભાવો ચ તતો અઞ્ઞસ્સ ભાગસ્સ કોટ્ઠાસસ્સ પક્ખસ્સ હોતિ તિરચ્છાનજાતિયા ચેવ છગલકભાવસ્સ ચ સો વા અઞ્ઞભાગો અસ્સ અત્થીતિ તસ્મા અઞ્ઞભાગિયસઙ્ખ્યં લભતિ. યસ્મા ચ તેસં ‘‘ઇમં મયં દબ્બં મલ્લપુત્તં નામ કરોમા’’તિ વદન્તાનં તસ્સા નામકરણસઞ્ઞાય આધારો વત્થુ અધિટ્ઠાનં, તસ્મા અધિકરણન્તિ વેદિતબ્બો. તઞ્હિ સન્ધાય ‘‘તે ભિક્ખૂ અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સા’’તિ આહંસુ, ન વિવાદાધિકરણાદીસુ અઞ્ઞતરં. કસ્મા? અસમ્ભવતો. ન હિ તે ચતુન્નં અધિકરણાનં કસ્સચિ અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સ કઞ્ચિદેસં લેસમત્તં ઉપાદિયિંસુ. ન ચ ચતુન્નં અધિકરણાનં લેસો નામ અત્થિ. જાતિલેસાદયો હિ પુગ્ગલાનંયેવ લેસા વુત્તા, ન વિવાદાધિકરણાદીનં. ઇદઞ્ચ ‘‘દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિ નામં તસ્સ અઞ્ઞભાગિયાધિકરણભાવે ઠિતસ્સ છગલકસ્સ કોચિ દેસો હોતિ થેરં અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસેતું લેસમત્તો.

એત્થ ચ દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ અસ્સ અયન્તિ વોહરીયતીતિ દેસો. જાતિઆદીસુ અઞ્ઞતરકોટ્ઠાસસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞમ્પિ વત્થું લિસ્સતિ સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવ ઈસકં અલ્લીયતીતિ લેસો. જાતિઆદીનંયેવ અઞ્ઞતરકોટ્ઠાસસ્સેતં અધિવચનં. તતો પરં ઉત્તાનત્થમેવ. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયમ્પિ અયમેવત્થો. પદભાજને પન યસ્સ અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સ કિઞ્ચિદેસં લેસમત્તં ઉપાદાય પારાજિકેન ધમ્મેન અનુદ્ધંસેય્ય, તં યસ્મા અટ્ઠુપ્પત્તિવસેનેવ આવિભૂતં, તસ્મા ન વિભત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૩૯૩. યાનિ પન અધિકરણન્તિ વચનસામઞ્ઞતો અત્થુદ્ધારવસેન પવત્તાનિ ચત્તારિ અધિકરણાનિ, તેસં અઞ્ઞભાગિયતા ચ તબ્ભાગિયતા ચ યસ્મા અપાકટા જાનિતબ્બા ચ વિનયધરેહિ, તસ્મા વચનસામઞ્ઞતો લદ્ધં અધિકરણં નિસ્સાય તં આવિકરોન્તો ‘‘અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સાતિ આપત્તઞ્ઞભાગિયં વા હોતિ અધિકરણઞ્ઞભાગિયં વા’’તિઆદિમાહ. યા ચ સા અવસાને આપત્તઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સ વસેન ચોદના વુત્તા, તમ્પિ દસ્સેતું અયં સબ્બાધિકરણાનં તબ્ભાગિયઅઞ્ઞભાગિયતા સમાહટાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ ચ આપત્તઞ્ઞભાગિયં વાતિ પઠમં ઉદ્દિટ્ઠત્તા ‘‘કથઞ્ચ આપત્તિ આપત્તિયા અઞ્ઞભાગિયા હોતી’’તિ નિદ્દેસે આરભિતબ્બે યસ્મા આપત્તાધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયવિચારણાયંયેવ અયમત્થો આગમિસ્સતિ, તસ્મા એવં અનારભિત્વા ‘‘કથઞ્ચ અધિકરણં અધિકરણસ્સ અઞ્ઞભાગિય’’ન્તિ પચ્છિમપદંયેવ ગહેત્વા નિદ્દેસો આરદ્ધોતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ અઞ્ઞભાગિયવારો ઉત્તાનત્થોયેવ. એકમેકઞ્હિ અધિકરણં ઇતરેસં તિણ્ણં તિણ્ણં અઞ્ઞભાગિયં અઞ્ઞપક્ખિયં અઞ્ઞકોટ્ઠાસિયં હોતિ, વત્થુવિસભાગત્તા, તબ્ભાગિયવારે પન વિવાદાધિકરણં વિવાદાધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયં તપ્પક્ખિયં તંકોટ્ઠાસિયં વત્થુસભાગત્તા, તથા અનુવાદાધિકરણં અનુવાદાધિકરણસ્સ. કથં? બુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય હિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નવિવાદો ચ ઇદાનિ ઉપ્પજ્જનકવિવાદો ચ વત્થુસભાગતાય એકં વિવાદાધિકરણમેવ હોતિ, તથા બુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ચતસ્સો વિપત્તિયો નિસ્સાય ઉપ્પન્નઅનુવાદો ચ ઇદાનિ ઉપ્પજ્જનકઅનુવાદો ચ વત્થુસભાગતાય એકં અનુવાદાધિકરણમેવ હોતિ. યસ્મા પન આપત્તાધિકરણં આપત્તાધિકરણસ્સ સભાગવિસભાગવત્થુતો સભાગસરિક્ખાસરિક્ખતો ચ એકંસેન તબ્ભાગિયં ન હોતિ, તસ્મા આપત્તાધિકરણં આપત્તાધિકરણસ્સ સિયા તબ્ભાગિયં સિયા અઞ્ઞભાગિયન્તિ વુત્તં. તત્થ આદિતો પટ્ઠાય અઞ્ઞભાગિયસ્સ પઠમં નિદ્દિટ્ઠત્તા ઇધાપિ અઞ્ઞભાગિયમેવ પઠમં નિદ્દિટ્ઠં, તત્થ અઞ્ઞભાગિયત્તઞ્ચ પરતો તબ્ભાગિયત્તઞ્ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

કિચ્ચાધિકરણં કિચ્ચાધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયન્તિ એત્થ પન બુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નં અધિકરણઞ્ચ ઇદાનિ ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનિ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનકં અધિકરણઞ્ચ સભાગતાય સરિક્ખતાય ચ એકં કિચ્ચાધિકરણમેવ હોતિ. કિં પન સઙ્ઘકમ્માનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નં અધિકરણં કિચ્ચાધિકરણં, ઉદાહુ સઙ્ઘકમ્માનમેવેતં અધિવચનન્તિ? સઙ્ઘકમ્માનમેવેતં અધિવચનં. એવં સન્તેપિ સઙ્ઘકમ્મં નામ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ એવં કત્તબ્બ’’ન્તિ યં કમ્મલક્ખણં મનસિકરોતિ તં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનતો પુરિમં પુરિમં સઙ્ઘકમ્મં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જનતો ચ સઙ્ઘકમ્માનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નં અધિકરણં કિચ્ચાધિકરણન્તિ વુત્તં.

૩૯૪. કિઞ્ચિ દેસં લેસમત્તં ઉપાદાયાતિ એત્થ પન યસ્મા દેસોતિ વા લેસમત્તોતિ વા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ બ્યઞ્જનતો નાનં અત્થતો એકં, તસ્મા ‘‘લેસો નામ દસ લેસા જાતિલેસો નામલેસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ જાતિયેવ જાતિલેસો. એસ નયો સેસેસુ.

૩૯૫. ઇદાનિ તમેવ લેસં વિત્થારતો દસ્સેતું યથા તં ઉપાદાય અનુદ્ધંસના હોતિ તથા સવત્થુકં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘જાતિલેસો નામ ખત્તિયો દિટ્ઠો હોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખત્તિયો દિટ્ઠો હોતીતિ અઞ્ઞો કોચિ ખત્તિયજાતિયો ઇમિના ચોદકેન દિટ્ઠો હોતિ. પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તોતિ મેથુનધમ્માદીસુ અઞ્ઞતરં આપજ્જન્તો. અઞ્ઞં ખત્તિયં પસ્સિત્વા ચોદેતીતિ અથ સો અઞ્ઞં અત્તનો વેરિં ખત્તિયજાતિયં ભિક્ખું પસ્સિત્વા તં ખત્તિયજાતિલેસં ગહેત્વા એવં ચોદેતિ ‘‘ખત્તિયો મયા દિટ્ઠો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો, ત્વં ખત્તિયો, પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’’ અથ વા ‘‘ત્વં સો ખત્તિયો, ન અઞ્ઞો, પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસિ, અસ્સમણોસિ અસક્યપુત્તિયોસિ નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા સઙ્ઘકમ્મં વા’’તિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. એત્થ ચ તેસં ખત્તિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસસ્સ તસ્સ તસ્સ દીઘાદિનો વા દિટ્ઠાદિનો વા વસેન અઞ્ઞભાગિયતા ખત્તિયજાતિપઞ્ઞત્તિયા આધારવસેન અધિકરણતા ચ વેદિતબ્બા, એતેનુપાયેન સબ્બપદેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

૪૦૦. પત્તલેસનિદ્દેસે ચ સાટકપત્તોતિ લોહપત્તસદિસો સુસણ્ઠાનો સુચ્છવિ સિનિદ્ધો ભમરવણ્ણો મત્તિકાપત્તો વુચ્ચતિ. સુમ્ભકપત્તોતિ પકતિમત્તિકાપત્તો.

૪૦૬. યસ્મા પન આપત્તિલેસસ્સ એકપદેનેવ સઙ્ખેપતો નિદ્દેસો વુત્તો, તસ્મા વિત્થારતોપિ તં દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. કસ્મા પનસ્સ તત્થેવ નિદ્દેસં અવત્વા ઇધ વિસું વુત્તોતિ? સેસનિદ્દેસેહિ અસભાગત્તા. સેસનિદ્દેસા હિ અઞ્ઞં દિસ્વા અઞ્ઞસ્સ ચોદનાવસેન વુત્તા. અયં પન એકમેવ અઞ્ઞં આપત્તિં આપજ્જન્તં દિસ્વા અઞ્ઞાય આપત્તિયા ચોદનાવસેન વુત્તો. યદિ એવં કથં અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં હોતીતિ? આપત્તિયા. તેનેવ વુત્તં – ‘‘એવમ્પિ આપત્તઞ્ઞભાગિયઞ્ચ હોતિ લેસો ચ ઉપાદિન્નો’’તિ. યઞ્હિ સો સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નો તં પારાજિકસ્સ અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં. તસ્સ પન અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સ લેસો નામ યો સો સબ્બખત્તિયાનં સાધારણો ખત્તિયભાવો વિય સબ્બાપત્તીનં સાધારણો આપત્તિભાવો. એતેનુપાયેન સેસાપત્તિમૂલકનયો ચોદાપકવારો ચ વેદિતબ્બો.

૪૦૮. અનાપત્તિ તથાસઞ્ઞી ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વાતિ ‘‘પારાજિકંયેવ અયં આપન્નો’’તિ યો એવં તથાસઞ્ઞી ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વા તસ્સ અનાપત્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. સમુટ્ઠાનાદીનિપિ પઠમદુટ્ઠદોસસદિસાનેવાતિ.

દુતિયદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.