૨. સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડં

૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

યં પારાજિકકણ્ડસ્સ, સઙ્ગીતં સમનન્તરં;

તસ્સ તેરસકસ્સાયમપુબ્બપદવણ્ણના.

૨૩૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સેય્યસકો અનભિરતો બ્રહ્મચરિયં ચરતીતિ એત્થ આયસ્માતિ પિયવચનં. સેય્યસકોતિ તસ્સ ભિક્ખુનો નામં. અનભિરતોતિ વિક્ખિત્તચિત્તો કામરાગપરિળાહેન પરિડય્હમાનો ન પન ગિહિભાવં પત્થયમાનો. સો તેન કિસો હોતીતિ સો સેય્યસકો તેન અનભિરતભાવેન કિસો હોતિ.

અદ્દસા ખો આયસ્મા ઉદાયીતિ એત્થ ઉદાયીતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં, અયઞ્હિ સેય્યસકસ્સ ઉપજ્ઝાયો લાળુદાયી નામ ભન્તમિગસપ્પટિભાગો નિદ્દારામતાદિમનુયુત્તાનં અઞ્ઞતરો લોલભિક્ખુ. કચ્ચિ નો ત્વન્તિ કચ્ચિ નુ ત્વં. યાવદત્થં ભુઞ્જાતિઆદીસુ યાવતા અત્થોતિ યાવદત્થં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવતા તે ભોજનેન અત્થો યત્તકં ત્વં ઇચ્છસિ તત્તકં ભુઞ્જ, યત્તકં કાલં રત્તિં વા દિવા વા સુપિતું ઇચ્છસિ તત્તકં સુપ, મત્તિકાદીહિ કાયં ઉબ્બટ્ટેત્વા ચુણ્ણાદીહિ ઘંસિત્વા યત્તકં ન્હાનં ઇચ્છસિ તત્તકં ન્હાય, ઉદ્દેસેન વા પરિપુચ્છાય વા વત્તપટિપત્તિયા વા કમ્મટ્ઠાનેન વા અત્થો નત્થીતિ. યદા તે અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતીતિ યસ્મિં કાલે તવ કામરાગવસેન ઉક્કણ્ઠિતતા વિક્ખિત્તચિત્તતા ઉપ્પજ્જતિ. રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતીતિ કામરાગો ચિત્તં ધંસેતિ પધંસેતિ વિક્ખિપતિ ચેવ મિલાપેતિ ચ. તદા હત્થેન ઉપક્કમિત્વા અસુચિં મોચેહીતિ તસ્મિં કાલે હત્થેન વાયમિત્વા અસુચિમોચનં કરોહિ, એવઞ્હિ તે ચિત્તેકગ્ગતા ભવિસ્સતિ. ઇતિ તં ઉપજ્ઝાયો અનુસાસિ યથા તં બાલો બાલં મગો મગં.

૨૩૫. તેસં મુટ્ઠસ્સતીનં અસમ્પજાનાનં નિદ્દં ઓક્કમન્તાનન્તિ સતિસમ્પજઞ્ઞં પહાય નિદ્દં ઓતરન્તાનં. તત્થ કિઞ્ચાપિ નિદ્દં ઓક્કમન્તાનં અબ્યાકતો ભવઙ્ગવારો પવત્તતિ, સતિસમ્પજઞ્ઞવારો ગળતિ, તથાપિ સયનકાલે મનસિકારો કાતબ્બો. દિવા સુપન્તેન યાવ ન્હાતસ્સ ભિક્ખુનો કેસા ન સુક્ખન્તિ તાવ સુપિત્વા વુટ્ઠહિસ્સામીતિ સઉસ્સાહેન સુપિતબ્બં. રત્તિં સુપન્તેન એત્તકં નામ રત્તિભાગં સુપિત્વા ચન્દેન વા તારકાય વા ઇદં નામ ઠાનં પત્તકાલે વુટ્ઠહિસ્સામીતિ સઉસ્સાહેન સુપિતબ્બં. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ ચ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ એકં અઞ્ઞં વા ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ નિદ્દા ઓક્કમિતબ્બા. એવં કરોન્તો હિ સતો સમ્પજાનો સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ અવિજહિત્વાવ નિદ્દં ઓક્કમતીતિ વુચ્ચતિ. તે પન ભિક્ખૂ બાલા લોલા ભન્તમિગસપ્પટિભાગા ન એવમકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘તેસં મુટ્ઠસ્સતીનં અસમ્પજાનાનં નિદ્દં ઓક્કમન્તાન’’ન્તિ.

અત્થિ ચેત્થ ચેતના લબ્ભતીતિ એત્થ ચ સુપિનન્તે અસ્સાદચેતના અત્થિ ઉપલબ્ભતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, ચેતના; સા ચ ખો અબ્બોહારિકાતિ ભિક્ખવે એસા અસ્સાદચેતના અત્થિ, સા ચ ખો અવિસયે ઉપ્પન્નત્તા અબ્બોહારિકા, આપત્તિયા અઙ્ગં ન હોતિ. ઇતિ ભગવા સુપિનન્તે ચેતનાય અબ્બોહારિકભાવં દસ્સેત્વા ‘‘એવઞ્ચ પન ભિક્ખવે ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ, સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ સાનુપઞ્ઞત્તિકં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ.

૨૩૬-૨૩૭. તત્થ સંવિજ્જતિ ચેતના અસ્સાતિ સઞ્ચેતના, સઞ્ચેતનાવ સઞ્ચેતનિકા, સઞ્ચેતના વા અસ્સા અત્થીતિ સઞ્ચેતનિકા. યસ્મા પન યસ્સ સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ હોતિ સો જાનન્તો સઞ્જાનન્તો હોતિ, સા ચસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ ચેચ્ચ અભિવિતરિત્વા વીતિક્કમો હોતિ, તસ્મા બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘જાનન્તો સઞ્જાનન્તો ચેચ્ચ અભિવિતરિત્વા વીતિક્કમો’’તિ એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તં. તત્થ જાનન્તોતિ ઉપક્કમામીતિ જાનન્તો. સઞ્જાનન્તોતિ સુક્કં મોચેમીતિ સઞ્જાનન્તો, તેનેવ ઉપક્કમજાનનાકારેન સદ્ધિં જાનન્તોતિ અત્થો. ચેચ્ચાતિ મોચનસ્સાદચેતનાવસેન ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા. અભિવિતરિત્વાતિ ઉપક્કમવસેન મદ્દન્તો નિરાસઙ્કચિત્તં પેસેત્વા. વીતિક્કમોતિ એવં પવત્તસ્સ યો વીતિક્કમો અયં સઞ્ચેતનિકાસદ્દસ્સ સિખાપ્પત્તો અત્થોતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ સુક્કવિસ્સટ્ઠીતિ એત્થ યસ્સ સુક્કસ્સ વિસ્સટ્ઠિ તં તાવ સઙ્ખ્યાતો વણ્ણભેદતો ચ દસ્સેતું ‘‘સુક્કન્તિ દસ સુક્કાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુક્કાનં આસયભેદતો ધાતુનાનત્તતો ચ નીલાદિવણ્ણભેદો વેદિતબ્બો.

વિસ્સટ્ઠીતિ વિસ્સગ્ગો, અત્થતો પનેતં ઠાનાચાવનં હોતિ, તેનાહ – ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનતોચાવના વુચ્ચતી’’તિ. તત્થ વત્થિસીસં કટિ કાયોતિ તિધા સુક્કસ્સ ઠાનં પકપ્પેન્તિ, એકો કિરાચરિયો ‘‘વત્થિસીસં સુક્કસ્સ ઠાન’’ન્તિ આહ. એકો ‘‘કટી’’તિ, એકો ‘‘સકલો કાયો’’તિ, તેસુ તતિયસ્સ ભાસિતં સુભાસિતં. કેસલોમનખદન્તાનઞ્હિ મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનં ઉચ્ચારપસ્સાવખેળસિઙ્ઘાણિકાથદ્ધસુક્ખચમ્માનિ ચ વજ્જેત્વા અવસેસો છવિમંસલોહિતાનુગતો સબ્બોપિ કાયો કાયપ્પસાદભાવજીવિતિન્દ્રિયાબદ્ધપિત્તાનં સમ્ભવસ્સ ચ ઠાનમેવ. તથા હિ રાગપરિયુટ્ઠાનેનાભિભૂતાનં હત્થીનં ઉભોહિ કણ્ણચૂળિકાહિ સમ્ભવો નિક્ખમતિ, મહાસેનરાજા ચ રાગપરિયુટ્ઠિતો સમ્ભવવેગં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો સત્થેન બાહુસીસં ફાલેત્વા વણમુખેન નિક્ખન્તં સમ્ભવં દસ્સેસીતિ.

એત્થ પન પઠમસ્સ આચરિયસ્સ વાદે મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતો યત્તકં એકા ખુદ્દકમક્ખિકા પિવેય્ય તત્તકે અસુચિમ્હિ વત્થિસીસતો મુઞ્ચિત્વા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે બહિ નિક્ખન્તે વા અનિક્ખન્તે વા સઙ્ઘાદિસેસો. દુતિયસ્સ વાદે તથેવ કટિતો મુચ્ચિત્વા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે, તતિયસ્સ વાદે તથેવ સકલકાયં સઙ્ખોભેત્વા તતો મુચ્ચિત્વા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે બહિ નિક્ખન્તે વા અનિક્ખન્તે વા સઙ્ઘાદિસેસો. દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થ અધિવાસેત્વા અન્તરા નિવારેતું અસક્કુણેય્યતાય વુત્તં, ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતિ. તસ્મા ઠાના ચાવનમત્તેનેવેત્થ આપત્તિ વેદિતબ્બા, સા ચ ખો નિમિત્તે ઉપક્કમન્તસ્સેવ હત્થપરિકમ્મપાદપરિકમ્મગત્તપરિકમ્મકરણેન સચેપિ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. અયં સબ્બાચરિયસાધારણવિનિચ્છયો.

અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિ એત્થ સુપિનો એવ સુપિનન્તો, તં ઠપેત્વા અપનેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તઞ્ચ પન સુપિનં પસ્સન્તો ચતૂહિ કારણેહિ પસ્સતિ ધાતુક્ખોભતો વા અનુભૂતપુબ્બતો વા દેવતોપસંહારતો વા પુબ્બનિમિત્તતો વાતિ.

તત્થ પિત્તાદીનં ખોભકરણપચ્ચયયોગેન ખુભિતધાતુકો ધાતુક્ખોભતો સુપિનં પસ્સતિ, પસ્સન્તો ચ નાનાવિધં સુપિનં પસ્સતિ – પબ્બતા પતન્તો વિય, આકાસેન ગચ્છન્તો વિય, વાળમિગહત્થીચોરાદીહિ અનુબદ્ધો વિય હોતિ. અનુભૂતપુબ્બતો પસ્સન્તો પુબ્બે અનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં પસ્સતિ. દેવતોપસંહારતો પસ્સન્તસ્સ દેવતા અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વા અત્થાય વા અનત્થાય વા નાનાવિધાનિ આરમ્મણાનિ ઉપસંહરન્તિ, સો તાસં દેવતાનં આનુભાવેન તાનિ આરમ્મણાનિ પસ્સતિ. પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સન્તો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેન ઉપ્પજ્જિતુકામસ્સ અત્થસ્સ વા અનત્થસ્સ વા પુબ્બનિમિત્તભૂતં સુપિનં પસ્સતિ, બોધિસત્તસ્સમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તં, બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને (અ. નિ. ૫.૧૯૬), કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિનેતિ.

તત્થ યં ધાતુક્ખોભતો અનુભૂતપુબ્બતો ચ સુપિનં પસ્સતિ ન તં સચ્ચં હોતિ. યં દેવતોપસંહારતો પસ્સતિ તં સચ્ચં વા હોતિ અલીકં વા, કુદ્ધા હિ દેવતા ઉપાયેન વિનાસેતુકામા વિપરીતમ્પિ કત્વા દસ્સેન્તિ. યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ તં એકન્તસચ્ચમેવ હોતિ. એતેસઞ્ચ ચતુન્નં મૂલકારણાનં સંસગ્ગભેદતોપિ સુપિનભેદો હોતિયેવ.

તઞ્ચ પનેતં ચતુબ્બિધમ્પિ સુપિનં સેક્ખપુથુજ્જનાવ પસ્સન્તિ અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા, અસેક્ખા પન ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા. કિં પનેતં પસ્સન્તો સુત્તો પસ્સતિ પટિબુદ્ધો, ઉદાહુ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધોતિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતિ, ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતિ તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં રાગાદિસમ્પયુત્તં વા ન હોતિ, સુપિનં પસ્સન્તસ્સ ચ ઈદિસાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ વિનયવિરોધો આપજ્જતિ, યઞ્હિ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ તં સબ્બોહારિકચિત્તેન પસ્સતિ, સબ્બોહારિકચિત્તેન ચ કતે વીતિક્કમે અનાપત્તિ નામ નત્થિ. સુપિનં પસ્સન્તેન પન કતેપિ વીતિક્કમે એકન્તં અનાપત્તિ એવ. અથ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, કો નામ પસ્સતિ; એવઞ્ચ સતિ સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતીતિ, ન અભાવો. કસ્મા? યસ્મા કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતી’’તિ. કપિમિદ્ધપરેતોતિ મક્કટનિદ્દાય યુત્તો. યથા હિ મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ; એવં યા નિદ્દા પુનપ્પુનં કુસલાદિચિત્તવોકિણ્ણત્તા લહુપરિવત્તા, યસ્સા પવત્તિયં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગતો ઉત્તરણં હોતિ તાય યુત્તો સુપિનં પસ્સતિ, તેનાયં સુપિનો કુસલોપિ હોતિ અકુસલોપિ અબ્યાકતોપિ. તત્થ સુપિનન્તે ચેતિયવન્દનધમ્મસ્સવનધમ્મદેસનાદીનિ કરોન્તસ્સ કુસલો, પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ અકુસલો, દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણે અબ્યાકતોતિ વેદિતબ્બો. સ્વાયં દુબ્બલવત્થુકત્તા ચેતનાય પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું અસમત્થો, પવત્તે પન અઞ્ઞેહિ કુસલાકુસલેહિ ઉપત્થમ્ભિતો વિપાકં દેતિ. કિઞ્ચાપિ વિપાકં દેતિ? અથ ખો અવિસયે ઉપ્પન્નત્તા અબ્બોહારિકાવ સુપિનન્તચેતના. તેનાહ – ‘‘ઠપેત્વા સુપિનન્ત’’ન્તિ.

સઙ્ઘાદિસેસોતિ ઇમસ્સ આપત્તિનિકાયસ્સ નામં. તસ્મા યા અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ, અયં સઙ્ઘાદિસેસો નામ આપત્તિનિકાયોતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. વચનત્થો પનેત્થ સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સાતિ સઙ્ઘાદિસેસો. કિં વુત્તં હોતિ? ઇમં આપત્તિં આપજ્જિત્વા વુટ્ઠાતુકામસ્સ યં તં આપત્તિવુટ્ઠાનં, તસ્સ આદિમ્હિ ચેવ પરિવાસદાનત્થાય આદિતો સેસે ચ મજ્ઝે માનત્તદાનત્થાય મૂલાય પટિકસ્સનેન વા સહ માનત્તદાનત્થાય અવસાને અબ્ભાનત્થાય સઙ્ઘો ઇચ્છિતબ્બો. ન હેત્થ એકમ્પિ કમ્મં વિના સઙ્ઘેન સક્કા કાતુન્તિ સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સાતિ સઙ્ઘાદિસેસોતિ. બ્યઞ્જનં પન અનાદિયિત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘોવ તસ્સા આપત્તિયા પરિવાસં દેતિ, મૂલાય પટિકસ્સતિ, માનત્તં દેતિ, અબ્ભેતિ ન સમ્બહુલા ન એકપુગ્ગલો, તેન વુચ્ચતિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ ઇદમસ્સ પદભાજનં –

‘‘સઙ્ઘાદિસેસોતિ યં વુત્તં, તં સુણોહિ યથાતથં;

સઙ્ઘોવ દેતિ પરિવાસં, મૂલાય પટિકસ્સતિ;

માનત્તં દેતિ અબ્ભેતિ, તેનેતં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ. (પરિ. ૩૩૯) –

પરિવારે વચનકારણઞ્ચ વુત્તં, તત્થ પરિવાસદાનાદીનિ સમુચ્ચયક્ખન્ધકે વિત્થારતો આગતાનિ, તત્થેવ નેસં સંવણ્ણનં કરિસ્સામ.

તસ્સેવ આપત્તિનિકાયસ્સાતિ તસ્સ એવ આપત્તિસમૂહસ્સ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અયં એકાવ આપત્તિ, રૂળ્હિસદ્દેન પન અવયવે સમૂહવોહારેન વા ‘‘નિકાયો’’તિ વુત્તો – ‘‘એકો વેદનાક્ખન્ધો, એકો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ વિય.

એવં ઉદ્દિટ્ઠસિક્ખાપદં પદાનુક્કમેન વિભજિત્વા ઇદાનિ ઇમં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં આપજ્જન્તસ્સ ઉપાયઞ્ચ કાલઞ્ચ અધિપ્પાયઞ્ચ અધિપ્પાયવત્થુઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે મોચેતી’’તિઆદિમાહ. એત્થ હિ અજ્ઝત્તરૂપાદીહિ ચતૂહિ પદેહિ ઉપાયો દસ્સિતો, અજ્ઝત્તરૂપે વા મોચેય્ય બહિદ્ધારૂપે વા ઉભયત્થ વા આકાસે વા કટિં કમ્પેન્તો, ઇતો પરં અઞ્ઞો ઉપાયો નત્થિ. તત્થ રૂપે ઘટ્ટેત્વા મોચેન્તોપિ રૂપેન ઘટ્ટેત્વા મોચેન્તોપિ રૂપે મોચેતિચ્ચેવ વેદિતબ્બો. રૂપે હિ સતિ સો મોચેતિ ન રૂપં અલભિત્વા. રાગૂપત્થમ્ભાદીહિ પન પઞ્ચહિ કાલો દસ્સિતો. રાગૂપત્થમ્ભાદિકાલેસુ હિ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ, યસ્સ કમ્મનિયત્તે સતિ મોચેતિ. ઇતો પરં અઞ્ઞો કાલો નત્થિ, ન હિ વિના રાગૂપત્થમ્ભાદીહિ પુબ્બણ્હાદયો કાલભેદા મોચને નિમિત્તં હોન્તિ.

આરોગ્યત્થાયાતિઆદીહિ દસહિ અધિપ્પાયો દસ્સિતો, એવરૂપેન હિ અધિપ્પાયભેદેન મોચેતિ ન અઞ્ઞથા. નીલાદીહિ પન દસહિ નવમસ્સ અધિપ્પાયસ્સ વત્થુ દસ્સિતં, વીમંસન્તો હિ નીલાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સ વસેન વીમંસતિ ન તેહિ વિનિમુત્તન્તિ.

૨૩૮. ઇતો પરં પન ઇમેસંયેવ અજ્ઝત્તરૂપાદીનં પદાનં પકાસનત્થં ‘‘અજ્ઝત્તરૂપેતિ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્ને રૂપે’’તિઆદિ વુત્તં, તત્થ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્ને રૂપેતિ અત્તનો હત્થાદિભેદે રૂપે. બહિદ્ધા ઉપાદિન્નેતિ પરસ્સ તાદિસેયેવ. અનુપાદિન્નેતિ તાળચ્છિદ્દાદિભેદે. તદુભયેતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ રૂપે, ઉભયઘટ્ટનવસેનેતં વુત્તં. અત્તનો રૂપેન ચ અનુપાદિન્નરૂપેન ચ એકતો ઘટ્ટનેપિ લબ્ભતિ. આકાસે વાયમન્તસ્સાતિ કેનચિ રૂપેન અઘટ્ટેત્વા આકાસેયેવ કટિકમ્પનપયઓગેન અઙ્ગજાતં ચાલેન્તસ્સ.

રાગૂપત્થમ્ભેતિ રાગસ્સ બલવભાવે, રાગેન વા અઙ્ગજાતસ્સ ઉપત્થમ્ભે, થદ્ધભાવે સઞ્જાતેતિ વુત્તં હોતિ. કમ્મનિયં હોતીતિ મોચનકમ્મક્ખમં અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ ઉપક્કમારહં હોતિ.

ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠૂપત્થમ્ભેતિ ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠેન અઙ્ગજાતે ઉપત્થમ્ભે. ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકા નામ લોમસપાણકા હોન્તિ, તેસં લોમેહિ ફુટ્ઠં અઙ્ગજાતં કણ્ડું ગહેત્વા થદ્ધં હોતિ, તત્થ યસ્મા તાનિ લોમાનિ અઙ્ગજાતં ડંસન્તાનિ વિય વિજ્ઝન્તિ, તસ્મા ‘‘ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠેના’’તિ વુત્તં, અત્થતો પન ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકલોમવેધનેનાતિ વુત્તં હોતિ.

૨૩૯. અરોગો ભવિસ્સામીતિ મોચેત્વા અરોગો ભવિસ્સામિ. સુખં વેદનં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ મોચનેન ચ મુચ્ચનુપ્પત્તિયા મુત્તપચ્ચયા ચ યા સુખા વેદના હોતિ, તં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ અત્થો. ભેસજ્જં ભવિસ્સતીતિ ઇદં મે મોચિતં કિઞ્ચિદેવ ભેસજ્જં ભવિસ્સતિ. દાનં દસ્સામીતિ મોચેત્વા કીટકિપિલ્લિકાદીનં દાનં દસ્સામિ. પુઞ્ઞં ભવિસ્સતીતિ મોચેત્વા કીટાદીનં દેન્તસ્સ પુઞ્ઞં ભવિસ્સતિ. યઞ્ઞં યજિસ્સામીતિ મોચેત્વા કીટાદીનં યઞ્ઞં યજિસ્સામિ. કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ મન્તપદં વત્વા દસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. સગ્ગં ગમિસ્સામીતિ મોચેત્વા કીટાદીનં દિન્નદાનેન વા પુઞ્ઞેન વા યઞ્ઞેન વા સગ્ગં ગમિસ્સામિ. બીજં ભવિસ્સતીતિ કુલવંસઙ્કુરસ્સ દારકસ્સ બીજં ભવિસ્સતિ, ‘‘ઇમિના બીજેન પુત્તો નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન મોચેતીતિ અત્થો. વીમંસત્થાયાતિ જાનનત્થાય. નીલં ભવિસ્સતીતિઆદીસુ જાનિસ્સામિ તાવ કિં મે મોચિતં નીલં ભવિસ્સતિ પીતકાદીસુ અઞ્ઞતરવણ્ણન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ખિડ્ડાધિપ્પાયોતિ ખિડ્ડાપસુતો, તેન તેન અધિપ્પાયેન કીળન્તો મોચેતીતિ વુત્તં હોતિ.

૨૪૦. ઇદાનિ યદિદં ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે મોચેતી’’તિઆદિ વુત્તં તત્થ યથા મોચેન્તો આપત્તિં આપજ્જતિ, તેસઞ્ચ પદાનં વસેન યત્તકો આપત્તિભેદો હોતિ, તં સબ્બં દસ્સેન્તો ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે ચેતેતિ ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ચેતેતીતિ મોચનસ્સાદસમ્પયુત્તાય ચેતનાય મુચ્ચતૂતિ ચેતેતિ. ઉપક્કમતીતિ તદનુરૂપં વાયામં કરોતિ. મુચ્ચતીતિ એવં ચેતેન્તસ્સ તદનુરૂપેન વાયામેન વાયમતો સુક્કં ઠાના ચવતિ. આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સાતિ ઇમેહિ તીહિ અઙ્ગેહિ અસ્સ પુગ્ગલસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો નામ આપત્તિનિકાયો હોતીતિ અત્થો. એસ નયો બહિદ્ધારૂપેતિઆદીસુપિ અવસેસેસુ અટ્ઠવીસતિયા પદેસુ.

એત્થ પન દ્વે આપત્તિસહસ્સાનિ નીહરિત્વા દસ્સેતબ્બાનિ. કથં? અજ્ઝત્તરૂપે તાવ રાગૂપત્થમ્ભે આરોગ્યત્થાય નીલં મોચેન્તસ્સ એકા આપત્તિ, અજ્ઝત્તરૂપેયેવ રાગૂપત્થમ્ભે આરોગ્યત્થાય પીતાદીનં મોચનવસેન અપરા નવાતિ દસ. યથા ચ આરોગ્યત્થાય દસ, એવં સુખાદીનં નવન્નં પદાનં અત્થાય એકેકપદે દસ દસ કત્વા નવુતિ, ઇતિ ઇમા ચ નવુતિ પુરિમા ચ દસાતિ રાગૂપત્થમ્ભે તાવ સતં. યથા પન રાગૂપત્થમ્ભે એવં વચ્ચૂપત્થમ્ભાદીસુપિ ચતૂસુ એકેકસ્મિં ઉપત્થમ્ભે સતં સતં કત્વા ચત્તારિ સતાનિ, ઇતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પુરિમઞ્ચ એકન્તિ અજ્ઝત્તરૂપે તાવ પઞ્ચન્નં ઉપત્થમ્ભાનં વસેન પઞ્ચ સતાનિ. યથા ચ અજ્ઝત્તરૂપે પઞ્ચ, એવં બહિદ્ધારૂપે પઞ્ચ, અજ્ઝત્તબહિદ્ધારૂપે પઞ્ચ, આકાસે કટિં કમ્પેન્તસ્સ પઞ્ચાતિ સબ્બાનિપિ ચતુન્નં પઞ્ચકાનં વસેન દ્વે આપત્તિસહસ્સાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇદાનિ આરોગ્યત્થાયાતિઆદીસુ તાવ દસસુ પદેસુ પટિપાટિયા વા ઉપ્પટિપાટિયા વા હેટ્ઠા વા ગહેત્વા ઉપરિ ગણ્હન્તસ્સ, ઉપરિ વા ગહેત્વા હેટ્ઠા ગણ્હન્તસ્સ, ઉભતો વા ગહેત્વા મજ્ઝે ઠપેન્તસ્સ, મજ્ઝે વા ગહેત્વા ઉભતો હરન્તસ્સ, સબ્બમૂલં વા કત્વા ગણ્હન્તસ્સ ચેતનૂપક્કમમોચને સતિ વિસઙ્કેતો નામ નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘આરોગ્યત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચા’’તિ ખણ્ડચક્કબદ્ધચક્કાદિભેદવિચિત્તં પાળિમાહ.

તત્થ આરોગ્યત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ આરોગ્યત્થઞ્ચ ભેસજ્જત્થઞ્ચા તિ એવં આરોગ્યપદં સબ્બપદેહિ યોજેત્વા વુત્તમેકં ખણ્ડચક્કં. સુખપદાદીનિ સબ્બપદેહિ યોજેત્વા યાવ અત્તનો અત્તનો અતીતાનન્તરપદં તાવ આનેત્વા વુત્તાનિ નવ બદ્ધચક્કાનીતિ એવં એકેકમૂલકાનિ દસ ચક્કાનિ હોન્તિ, તાનિ દુમૂલકાદીહિ સદ્ધિં અસમ્મોહતો વિત્થારેત્વા વેદિતબ્બાનિ. અત્થો પનેત્થ પાકટોયેવ.

યથા ચ આરોગ્યત્થાયાતિઆદીસુ દસસુ પદેસુ, એવં નીલાદીસુપિ ‘‘નીલઞ્ચ પીતકઞ્ચ ચેતેતિ ઉપક્કમતી’’તિઆદિના નયેન દસ ચક્કાનિ વુત્તાનિ, તાનિપિ અસમ્મોહતો વિત્થારેત્વા વેદિતબ્બાનિ. અત્થો પનેત્થ પાકટોયેવ.

પુન આરોગ્યત્થઞ્ચ નીલઞ્ચ આરોગ્યત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ નીલઞ્ચ પીતકઞ્ચાતિ એકેનેકં દ્વીહિ દ્વે…પે… દસહિ દસાતિ એવં પુરિમપદેહિ સદ્ધિં પચ્છિમપદાનિ યોજેત્વા એકં મિસ્સકચક્કં વુત્તં.

ઇદાનિ યસ્મા ‘‘નીલં મોચેસ્સામી’’તિ ચેતેત્વા ઉપક્કમન્તસ્સ પીતકાદીસુ મુત્તેસુપિ પીતકાદિવસેન ચેતેત્વા ઉપક્કમન્તસ્સ ઇતરેસુ મુત્તેસુપિ નેવત્થિ વિસઙ્કેતો, તસ્મા એતમ્પિ નયં દસ્સેતું ‘‘નીલં મોચેસ્સામીતિ ચેતેતિ ઉપક્કમતિ પીતકં મુચ્ચતી’’તિઆદિના નયેન ચક્કાનિ વુત્તાનિ. તતો પરં સબ્બપચ્છિમપદં નીલાદીહિ નવહિ પદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા કુચ્છિચક્કં નામ વુત્તં. તતો પીતકાદીનિ નવ પદાનિ એકેન નીલપદેનેવ સદ્ધિં યોજેત્વા પિટ્ઠિચક્કં નામ વુત્તં. તતો લોહિતકાદીનિ નવ પદાનિ એકેન પીતકપદેનેવ સદ્ધિં યોજેત્વા દુતિયં પિટ્ઠિચક્કં વુત્તં. એવં લોહિતકપદાદીહિ સદ્ધિં ઇતરાનિ નવ નવ પદાનિ યોજેત્વા અઞ્ઞાનિપિ અટ્ઠ ચક્કાનિ વુત્તાનીતિ એવં દસગતિકં પિટ્ઠિચક્કં વેદિતબ્બં.

એવં ખણ્ડચક્કાદીનં અનેકેસં ચક્કાનં વસેન વિત્થારતો ગરુકાપત્તિમેવ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઙ્ગવસેનેવ ગરુકાપત્તિઞ્ચ લહુકાપત્તિઞ્ચ અનાપત્તિઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘ચેતેતિ ઉપક્કમતિ મુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમનયેન અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ રાગાદિઉપત્થમ્ભે સતિ આરોગ્યાદીનં અત્થાય ચેતેન્તસ્સ ઉપક્કમિત્વા અસુચિમોચને તિવઙ્ગસમ્પન્ના ગરુકાપત્તિ વુત્તા. દુતિયેન નયેન ચેતેન્તસ્સ ઉપક્કમન્તસ્સ ચ મોચને અસતિ દુવઙ્ગસમ્પન્ના લહુકા થુલ્લચ્ચયાપત્તિ. ‘‘ચેતેતિ ન ઉપક્કમતિ મુચ્ચતી’’તિઆદીહિ છહિ નયેહિ અનાપત્તિ.

અયં પન આપત્તાનાપત્તિભેદો સણ્હો સુખુમો, તસ્મા સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેતબ્બો. સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વા કુક્કુચ્ચં પુચ્છિતેન આપત્તિ વા અનાપત્તિ વા આચિક્ખિતબ્બા, વિનયકમ્મં વા કાતબ્બં. અસલ્લક્ખેત્વા કરોન્તો હિ રોગનિદાનં અજાનિત્વા ભેસજ્જં કરોન્તો વેજ્જો વિય વિઘાતઞ્ચ આપજ્જતિ, ન ચ તં પુગ્ગલં તિકિચ્છિતું સમત્થો હોતિ. તત્રાયં સલ્લક્ખણવિધિ – કુક્કુચ્ચેન આગતો ભિક્ખુ યાવતતિયં પુચ્છિતબ્બો – ‘‘કતરેન પયોગેન કતરેન રાગેન આપન્નોસી’’તિ. સચે પઠમં અઞ્ઞં વત્વા પચ્છા અઞ્ઞં વદતિ ન એકમગ્ગેન કથેતિ, સો વત્તબ્બો – ‘‘ત્વં ન એકમગ્ગેન કથેસિ પરિહરસિ, ન સક્કા તવ વિનયકમ્મં કાતું ગચ્છ સોત્થિં ગવેસા’’તિ. સચે પન તિક્ખત્તુમ્પિ એકમગ્ગેનેવ કથેતિ, યથાભૂતં અત્તાનં આવિકરોતિ, અથસ્સ આપત્તાનાપત્તિગરુકલહુકાપત્તિવિનિચ્છયત્થં એકાદસન્નં રાગાનં વસેન એકાદસ પયોગા સમવેક્ખિતબ્બા.

તત્રિમે એકાદસ રાગા – મોચનસ્સાદો, મુચ્ચનસ્સાદો, મુત્તસ્સાદો, મેથુનસ્સાદો, ફસ્સસ્સાદો, કણ્ડુવનસ્સાદો, દસ્સનસ્સાદો, નિસજ્જસ્સાદો, વાચસ્સાદો, ગેહસ્સિતપેમં, વનભઙ્ગિયન્તિ. તત્થ મોચેતું અસ્સાદો મોચનસ્સાદો, મુચ્ચને અસ્સાદો મુચ્ચનસ્સાદો, મુત્તે અસ્સાદો મુત્તસ્સાદો, મેથુને અસ્સાદો મેથુનસ્સાદો, ફસ્સે અસ્સાદો ફસ્સસ્સાદો, કણ્ડુવને અસ્સાદો કણ્ડુવનસ્સાદો, દસ્સને અસ્સાદો દસ્સનસ્સાદો, નિસજ્જાય અસ્સાદો નિસજ્જસ્સાદો, વાચાય અસ્સાદો વાચસ્સાદો, ગેહસ્સિતં પેમં ગેહસ્સિતપેમં, વનભઙ્ગિયન્તિ યંકિઞ્ચિ પુપ્ફફલાદિ વનતો ભઞ્જિત્વા આહટં. એત્થ ચ નવહિ પદેહિ સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેન રાગો વુત્તો. એકેન પદેન સરૂપેનેવ, એકેન પદેન વત્થુના વુત્તો, વનભઙ્ગો હિ રાગસ્સ વત્થુ ન રાગોયેવ.

એતેસં પન રાગાનં વસેન એવં પયોગા સમવેક્ખિતબ્બા – મોચનસ્સાદે મોચનસ્સાદચેતનાય ચેતેન્તો ચેવ અસ્સાદેન્તો ચ ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ સઙ્ઘાદિસેસો. તથેવ ચેતેન્તો ચ અસ્સાદેન્તો ચ ઉપક્કમતિ ન મુચ્ચતિ થુલ્લચ્ચયં. સચે પન સયનકાલે રાગપરિયુટ્ઠિતો હુત્વા ઊરુના વા મુટ્ઠિના વા અઙ્ગજાતં ગાળ્હં પીળેત્વા મોચનત્થાય સઉસ્સાહોવ સુપતિ, સુપન્તસ્સ ચસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ સઙ્ઘાદિસેસો. સચે રાગપરિયુટ્ઠાનં અસુભમનસિકારેન વૂપસમેત્વા સુદ્ધચિત્તો સુપતિ, સુપન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ.

મુચ્ચનસ્સાદે અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચમાનં અસ્સાદેતિ ન ઉપક્કમતિ અનાપત્તિ. સચે પન મુચ્ચમાનં અસ્સાદેન્તો ઉપક્કમતિ, તેન ઉપક્કમેન મુત્તે સઙ્ઘાદિસેસો. અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચમાને ‘‘મા કાસાવં વા સેનાસનં વા દુસ્સી’’તિ અઙ્ગજાતં ગહેત્વા જગ્ગનત્થાય ઉદકટ્ઠાનં ગચ્છતિ વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં.

મુત્તસ્સાદે અત્તનો ધમ્મતાય મુત્તે ઠાના ચુતે અસુચિમ્હિ પચ્છા અસ્સાદેન્તસ્સ વિના ઉપક્કમેન મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે અસ્સાદેત્વા પુન મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

મેથુનસ્સાદે મેથુનરાગેન માતુગામં ગણ્હાતિ, તેન પયોગેન અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મેથુનધમ્મસ્સ પયોગત્તા પન તાદિસે ગહણે દુક્કટં, સીસં પત્તે પારાજિકં. સચે મેથુનરાગેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

ફસ્સસ્સાદે દુવિધો ફસ્સો – અજ્ઝત્તિકો, બાહિરો ચ. અજ્ઝત્તિકે તાવ અત્તનો નિમિત્તં થદ્ધં મુદુકન્તિ જાનિસ્સામીતિ વા લોલભાવેન વા કીળાપયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે કીળાપેન્તો અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. બાહિરફસ્સે પન કાયસંસગ્ગરાગેન માતુગામસ્સ અઙ્ગમઙ્ગાનિ પરામસતો ચેવ આલિઙ્ગતો ચ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસં પન આપજ્જતિ. સચે કાયસંસગ્ગરાગેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ વિસટ્ઠિપચ્ચયાપિ સઙ્ઘાદિસેસો.

કણ્ડુવનસ્સાદે દદ્દુકચ્છુપિળકપાણકાદીનં અઞ્ઞતરવસેન કણ્ડુવમાનં નિમિત્તં કણ્ડુવનસ્સાદે નેવ કણ્ડુવતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. કણ્ડુવનસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

દસ્સનસ્સાદે દસ્સનસ્સાદેન પુનપ્પુનં માતુગામસ્સ અનોકાસં ઉપનિજ્ઝાયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. માતુગામસ્સ અનોકાસુપનિજ્ઝાને પન દુક્કટં. સચે દસ્સનસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

નિસજ્જસ્સાદે માતુગામેન સદ્ધિં રહો નિસજ્જસ્સાદરાગેન નિસિન્નસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. રહો નિસજ્જપચ્ચયા પન આપન્નાય આપત્તિયા કારેતબ્બો. સચે નિસજ્જસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

વાચસ્સાદે વાચસ્સાદરાગેન માતુગામં મેથુનસન્નિસ્સિતાહિ વાચાહિ ઓભાસન્તસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસં પન આપજ્જતિ. સચે વાચસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

ગેહસ્સિતપેમે માતરં વા માતુપેમેન ભગિનિં વા ભગિનિપેમેન પુનપ્પુનં પરામસતો ચેવ આલિઙ્ગતો ચ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. ગેહસ્સિતપેમેન પન ફુસનપચ્ચયા દુક્કટં. સચે ગેહસ્સિતપેમેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

વનભઙ્ગે ઇત્થિપુરિસા અઞ્ઞમઞ્ઞં કિઞ્ચિદેવ તમ્બૂલગન્ધપુપ્ફવાસાદિપ્પકારં પણ્ણાકારં મિત્તસન્થવભાવસ્સ દળ્હભાવત્થાય પેસેન્તિ અયં વનભઙ્ગો નામ. તઞ્ચે માતુગામો કસ્સચિ સંસટ્ઠવિહારિકસ્સ કુલૂપકભિક્ખુનો પેસેતિ, તસ્સ ચ ‘‘અસુકાય નામ ઇદં પેસિત’’ન્તિ સારત્તસ્સ પુનપ્પુનં હત્થેહિ તં વનભઙ્ગં કીળાપયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે વનભઙ્ગે સારત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. સચે ઉપક્કમન્તેપિ ન મુચ્ચતિ, થુલ્લચ્ચયં.

એવમેતેસં એકાદસન્નં રાગાનં વસેન ઇમે એકાદસ પયોગે સમેવેક્ખિત્વા આપત્તિ વા અનાપત્તિ વા સલ્લક્ખેતબ્બા. સલ્લક્ખેત્વા સચે ગરુકા હોતિ ‘‘ગરુકા’’તિ આચિક્ખિતબ્બા. સચે લહુકા હોતિ ‘‘લહુકા’’તિ આચિક્ખિતબ્બા. તદનુરૂપઞ્ચ વિનયકમ્મં કાતબ્બં. એવઞ્હિ કતં સુકતં હોતિ રોગનિદાનં ઞત્વા વેજ્જેન કતભેસજ્જમિવ, તસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ સોત્થિભાવાય સંવત્તતિ.

૨૬૨. ચેતેતિ ન ઉપક્કમતીતિઆદીસુ મોચનસ્સાદચેતનાય ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મોચનસ્સાદપીળિતો ‘‘અહો વત મુચ્ચેય્યા’’તિ ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, ન મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મોચનસ્સાદેન ન ચેતેતિ, ફસ્સસ્સાદેન કણ્ડુવનસ્સાદેન વા ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. તથેવ ન ચેતેતિ, ઉપક્કમતિ, ન મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. કામવિતક્કં વિતક્કેન્તો મોચનત્થાય ન ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે પનસ્સ વિતક્કયતોપિ ન મુચ્ચતિ ઇદં આગતમેવ હોતિ, ‘‘ન ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, ન મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ.

અનાપત્તિ સુપિનન્તેનાતિ સુત્તસ્સ સુપિને મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ વિય કાયસંસગ્ગાદીનિ આપજ્જન્તસ્સ વિય સુપિનન્તેનેવ કારણેન યસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. સુપિને પન ઉપ્પન્નાય અસ્સાદચેતનાય સચસ્સ વિસયો હોતિ, નિચ્ચલેન ભવિતબ્બં, ન હત્થેન નિમિત્તં કીળાપેતબ્બં, કાસાવપચ્ચત્થરણરક્ખણત્થં પન હત્થપુટેન ગહેત્વા જગ્ગનત્થાય ઉદકટ્ઠાનં ગન્તું વટ્ટતિ.

નમોચનાધિપ્પાયસ્સાતિ યસ્સ ભેસજ્જેન વા નિમિત્તં આલિમ્પન્તસ્સ ઉચ્ચારાદીનિ વા કરોન્તસ્સ નમોચનાધિપ્પાયસ્સ મુચ્ચતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિ. ઉમ્મત્તકસ્સ દુવિધસ્સાપિ અનાપત્તિ. ઇધ સેય્યસકો આદિકમ્મિકો, તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. કિરિયા, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનં, સુખમજ્ઝત્તદ્વયેનાતિ.

૨૬૩. વિનીતવત્થૂસુ સુપિનવત્થુ અનુપઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયમેવ. ઉચ્ચારપસ્સાવવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

વિતક્કવત્થુસ્મિં કામવિતક્કન્તિ ગેહસ્સિતકામવિતક્કં. તત્થ કિઞ્ચાપિ અનાપત્તિ વુત્તા, અથ ખો વિતક્કગતિકેન ન ભવિતબ્બં. ઉણ્હોદકવત્થૂસુ પઠમં ઉત્તાનમેવ. દુતિયે સો ભિક્ખુ મોચેતુકામો ઉણ્હોદકેન નિમિત્તં પહરિત્વા પહરિત્વા ન્હાયિ, તેનસ્સ આપત્તિ વુત્તા. તતિયે ઉપક્કમસ્સ અત્થિતાય થુલ્લચ્ચયં. ભેસજ્જકણ્ડુવનવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૨૬૪. મગ્ગવત્થૂસુ પઠમસ્સ થુલઊરુકસ્સ મગ્ગં ગચ્છન્તસ્સ સમ્બાધટ્ઠાને ઘટ્ટનાય અસુચિ મુચ્ચિ, તસ્સ નમોચનાધિપ્પાયત્તા અનાપત્તિ. દુતિયસ્સ તથેવ મુચ્ચિ, મોચનાધિપ્પાયત્તા પન સઙ્ઘાદિસેસો. તતિયસ્સ ન મુચ્ચિ, ઉપક્કમસબ્ભાવતો પન થુલ્લચ્ચયં. તસ્મા મગ્ગં ગચ્છન્તેન ઉપ્પન્ને પરિળાહે ન ગન્તબ્બં, ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા અસુભાદિમનસિકારેન ચિત્તં વૂપસમેત્વા સુદ્ધચિત્તેન કમ્મટ્ઠાનં આદાય ગન્તબ્બં. સચે ઠિતો વિનોદેતું ન સક્કોતિ, મગ્ગા ઓક્કમ્મ નિસીદિત્વા વિનોદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં આદાય સુદ્ધચિત્તેનેવ ગન્તબ્બં.

વત્થિવત્થૂસુ તે ભિક્ખૂ વત્થિં દળ્હં ગહેત્વા પૂરેત્વા પૂરેત્વા વિસ્સજ્જેન્તા ગામદારકા વિય પસ્સાવમકંસુ. જન્તાઘરવત્થુસ્મિં ઉદરં તાપેન્તસ્સ મોચનાધિપ્પાયસ્સાપિ અમોચનાધિપ્પાયસ્સાપિ મુત્તે અનાપત્તિયેવ. પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ નિમિત્તચાલનવસેન અસુચિ મુચ્ચિ, તસ્મા આપત્તિટ્ઠાને આપત્તિ વુત્તા.

૨૬૫. ઊરુઘટ્ટાપનવત્થૂસુ યેસં આપત્તિ વુત્તા તે અઙ્ગજાતમ્પિ ફુસાપેસુન્તિ વેદિતબ્બાતિ એવં કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં. સામણેરાદિવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૨૬૬. કાયત્થમ્ભનવત્થુસ્મિં કાયં થમ્ભેન્તસ્સાતિ ચિરં નિસીદિત્વા વા નિપજ્જિત્વા વા નવકમ્મં વા કત્વા આલસિયવિમોચનત્થં વિજમ્ભેન્તસ્સ.

ઉપનિજ્ઝાયનવત્થુસ્મિં સચેપિ પટસતં નિવત્થા હોતિ પુરતો વા પચ્છતો વા ઠત્વા ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે નિમિત્ત’’ન્તિ ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ દુક્કટમેવ. અનિવત્થાનં ગામદારિકાનં નિમિત્તં ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ પન કિમેવ વત્તબ્બં. તિરચ્છાનગતાનમ્પિ નિમિત્તે એસેવ નયો. ઇતો ચિતો ચ અવિલોકેત્વા પન દિવસમ્પિ એકપયોગેન ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ એકમેવ દુક્કટં. ઇતો ચિતો ચ વિલોકેત્વા પુનપ્પુનં ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ પયોગે પયોગે દુક્કટં. ઉમ્મીલનનિમીલનવસેન પન ન કારેતબ્બો. સહસા ઉપનિજ્ઝાયિત્વા પુન પટિસઙ્ખાય સંવરે તિટ્ઠતો અનાપત્તિ, તં સંવરં પહાય પુન ઉપનિજ્ઝાયતો દુક્કટમેવ.

૨૬૭. તાળચ્છિદ્દાદિવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ. ન્હાનવત્થૂસુ યે ઉદકસોતં નિમિત્તેન પહરિંસુ તેસં આપત્તિ વુત્તા. ઉદઞ્જલવત્થૂસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ઉદઞ્જલન્તિ ઉદકચિક્ખલ્લો વુચ્ચતિ. એતેનેવ ઉપાયેન ઇતો પરાનિ સબ્બાનેવ ઉદકે ધાવનાદિવત્થૂનિ વેદિતબ્બાનિ. અયં પન વિસેસો. પુપ્ફાવળિયવત્થૂસુ સચેપિ નમોચનાધિપ્પાયસ્સ અનાપત્તિ, કીળનપચ્ચયા પન દુક્કટં હોતીતિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૬૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદં. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના – અરઞ્ઞે વિહરતીતિ ન આવેણિકે અરઞ્ઞે, જેતવનવિહારસ્સેવ પચ્ચન્તે એકપસ્સે. મજ્ઝે ગબ્ભોતિ તસ્સ ચ વિહારસ્સ મજ્ઝે ગબ્ભો હોતિ. સમન્તા પરિયાગારોતિ સમન્તા પનસ્સ મણ્ડલમાળપરિક્ખેપો હોતિ. સો કિર મજ્ઝે ચતુરસ્સં ગબ્ભં કત્વા બહિ મણ્ડલમાળપરિક્ખેપેન કતો, યથા સક્કા હોતિ અન્તોયેવ આવિઞ્છન્તેહિ વિચરિતું.

સુપઞ્ઞત્તન્તિ સુટ્ઠ ઠપિતં, યથા યથા યસ્મિં યસ્મિઞ્ચ ઓકાસે ઠપિતં પાસાદિકં હોતિ લોકરઞ્જકં તથા તથા તસ્મિં તસ્મિં ઓકાસે ઠપિતં, વત્તસીસેન હિ સોં એકકિચ્ચમ્પિ ન કરોતિ. એકચ્ચે વાતપાને વિવરન્તોતિ યેસુ વિવટેસુ અન્ધકારો હોતિ તાનિ વિવરન્તો યેસુ વિવટેસુ આલોકો હોતિ તાનિ થકેન્તો.

એવં વુત્તે સા બ્રાહ્મણી તં બ્રાહ્મણં એતદવોચાતિ એવં તેન બ્રાહ્મણેન પસંસિત્વા વુત્તે સા બ્રાહ્મણી ‘‘પસન્નો અયં બ્રાહ્મણો પબ્બજિતુકામો મઞ્ઞે’’તિ સલ્લક્ખેત્વા નિગૂહિતબ્બમ્પિ તં અત્તનો વિપ્પકારં પકાસેન્તી કેવલં તસ્સ સદ્ધાવિઘાતાપેક્ખા હુત્વા એતં ‘‘કુતો તસ્સ ઉળારત્તતા’’તિઆદિવચનમવોચ. તત્થ ઉળારો અત્તા અસ્સાતિ ઉળારત્તા, ઉળારત્તનો ભાવો ઉટ્ઠારત્તતા. કુલિત્થીહીતિઆદીસુ કુલિત્થિયો નામ ઘરસ્સામિનિયો. કુલધીતરો નામ પુરિસન્તરગતા કુલધીતરો. કુલકુમારિયો નામ અનિવિટ્ઠા વુચ્ચન્તિ. કુલસુણ્હા નામ પરકુલતો આનીતા કુલદારકાનં વધુયો.

૨૭૦. ઓતિણ્ણોતિ યક્ખાદીહિ વિય સત્તા અન્તો ઉપ્પજ્જન્તેન રાગેન ઓતિણ્ણો, કૂપાદીનિ વિય સત્તા અસમપેક્ખિત્વા રજનીયે ઠાને રજ્જન્તો સયં વા રાગં ઓતિણ્ણો, યસ્મા પન ઉભયથાપિ રાગસમઙ્ગિસ્સેવેતં અધિવચનં, તસ્મા ‘‘ઓતિણ્ણો નામ સારત્તો અપેક્ખવા પટિબદ્ધચિત્તો’’તિ એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તં.

તત્થ સારત્તોતિ કાયસંસગ્ગરાગેન સુટ્ઠુ રત્તો. અપેક્ખવાતિ કાયસંસગ્ગાપેક્ખાય અપેક્ખવા. પટિબદ્ધચિત્તોતિ કાયસંસગ્ગરાગેનેવ તસ્મિં વત્થુસ્મિં પટિબદ્ધચિત્તો. વિપરિણતેનાતિ પરિસુદ્ધભવઙ્ગસન્તતિસઙ્ખાતં પકતિં વિજહિત્વા અઞ્ઞથા પવત્તેન, વિરૂપં વા પરિણતેન વિરૂપં પરિવત્તેન, યથા પરિવત્તમાનં વિરૂપં હોતિ એવં પરિવત્તિત્વા ઠિતેનાતિ અધિપ્પાયો.

૨૭૧. યસ્મા પનેતં રાગાદીહિ સમ્પયોગં નાતિવત્તતિ, તસ્મા ‘‘વિપરિણતન્તિ રત્તમ્પિ ચિત્ત’’ન્તિઆદિના નયેનસ્સ પદભાજનં વત્વા અન્તે ઇધાધિપ્પેતમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચ રત્તં ચિત્તં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતં વિપરિણત’’ન્તિ આહ.

તદહુજાતાતિ તંદિવસં જાતા જાતમત્તા અલ્લમંસપેસિવણ્ણા, એવરૂપાયપિ હિ સદ્ધિં કાયસંસગ્ગે સઙ્ઘાદિસેસો, મેથુનવીતિક્કમે પારાજિકં, રહો નિસજ્જસ્સાદે પાચિત્તિયઞ્ચ હોતિ. પગેવાતિ પઠમમેવ.

કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યાતિ હત્થગ્ગહણાદિકાયસમ્પયોગં કાયમિસ્સીભાવં સમાપજ્જેય્ય, યસ્મા પનેતં સમાપજ્જન્તસ્સ યો સો કાયસંસગ્ગો નામ સો અત્થતો અજ્ઝાચારો હોતિ, રાગવસેન અભિભવિત્વા સઞ્ઞમવેલં આચારો, તસ્માસ્સ સઙ્ખેપન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અજ્ઝાચારો વુચ્ચતી’’તિ પદભાજનમાહ.

હત્થગ્ગાહં વાતિઆદિભેદં પનસ્સ વિત્થારેન અત્થદસ્સનં. તત્થ હત્થાદીનં વિભાગદસ્સનત્થં ‘‘હત્થો નામ કપ્પરં ઉપાદાયા’’તિઆદિમાહ તત્થ કપ્પરં ઉપાદાયાતિ દુતિયં. મહાસન્ધિં ઉપાદાય. અઞ્ઞત્થ પન મણિબન્ધતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગનખા હત્થો ઇધ સદ્ધિં અગ્ગબાહાય કપ્પરતો પટ્ઠાય અધિપ્પેતો.

સુદ્ધકેસા વાતિ સુત્તાદીહિ અમિસ્સા સુદ્ધા કેસાયેવ. વેણીતિ તીહિ કેસવટ્ટીહિ વિનન્ધિત્વા કતકેસકલાપસ્સેતં નામં. સુત્તમિસ્સાતિ પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન કેસે મિસ્સેત્વા કતા. માલામિસ્સાતિ વસ્સિકપુપ્ફાદીહિ મિસ્સેત્વા તીહિ કેસવટ્ટીહિ વિનન્ધિત્વા કતા, અવિનદ્ધોપિ વા કેવલં પુપ્ફમિસ્સકો કેસકલાપો ઇધ ‘‘વેણી’’તિ વેદિતબ્બો. હિરઞ્ઞમિસ્સાતિ કહાપણમાલાય મિસ્સેત્વા કતા. સુવણ્ણમિસ્સાતિ સુવણ્ણચીરકેહિ વા પામઙ્ગાદીહિ વા મિસ્સેત્વા કતા. મુત્તામિસ્સાતિ મુત્તાવલીહિ મિસ્સેત્વા કતા. મણિમિસ્સાતિ સુત્તારૂળ્હેહિ મણીહિ મિસ્સેત્વા કતા. એતાસુ હિ યંકિઞ્ચિ વેણિં ગણ્હન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોયેવ. ‘‘અહં મિસ્સકવેણિં અગ્ગહેસિ’’ન્તિ વદન્તસ્સ મોક્ખો નત્થિ. વેણિગ્ગહણેન ચેત્થ કેસાપિ ગહિતાવ હોન્તિ, તસ્મા યો એકમ્પિ કેસં ગણ્હાતિ તસ્સપિ આપત્તિયેવ.

હત્થઞ્ચ વેણિઞ્ચ ઠપેત્વાતિ ઇધ વુત્તલક્ખણં હત્થઞ્ચ સબ્બપ્પકારઞ્ચ વેણિં ઠપેત્વા અવસેસં સરીરં ‘‘અઙ્ગ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. એવં પરિચ્છિન્નેસુ હત્થાદીસુ હત્થસ્સ ગહણં હત્થગ્ગાહો, વેણિયા ગહણં વેણિગ્ગાહો, અવસેસસસરીરસ્સ પરામસનં અઞ્ઞતરસ્સ વા અઞ્ઞતરસ્સ વા અઙ્ગસ્સ પરામસનં, યો તં હત્થગ્ગાહં વા વેણિગ્ગાહં વા અઞ્ઞતરસ્સ વા અઞ્ઞતરસ્સ વા અઙ્ગસ્સ પરામસનં સમાપજ્જેય્ય, તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો નામ આપત્તિનિકાયો હોતીતિ. અયં સિક્ખાપદસ્સ અત્થો.

૨૭૨. યસ્મા પન યો ચ હત્થગ્ગાહો યો ચ વેણિગ્ગાહો યઞ્ચ અવસેસસ્સ અઙ્ગસ્સ પરામસનં તં સબ્બમ્પિ ભેદતો દ્વાદસવિધં હોતિ, તસ્મા તં ભેદં દસ્સેતું ‘‘આમસના પરામસના’’તિઆદિના નયેનસ્સ પદભાજનં વુત્તં. તત્થ યઞ્ચ વુત્તં ‘‘આમસના નામ આમટ્ઠમત્તા’’તિ યઞ્ચ ‘‘છુપનં નામ ફુટ્ઠમત્ત’’ન્તિ, ઇમેસં અયં વિસેસો – આમસનાતિ આમજ્જના ફુટ્ઠોકાસં અનતિક્કમિત્વાપિ તત્થેવ સઙ્ઘટ્ટના. અયઞ્હિ ‘‘આમટ્ઠમત્તા’’તિ વુચ્ચતિ. છુપનન્તિ અસઙ્ઘટ્ટેત્વા ફુટ્ઠમત્તં.

યમ્પિ ઉમ્મસનાય ચ ઉલ્લઙ્ઘનાય ચ નિદ્દેસે ‘‘ઉદ્ધં ઉચ્ચારણા’’તિ એકમેવ પદં વુત્તં. તત્રાપિ અયં વિસેસો – પઠમં અત્તનો કાયસ્સ ઇત્થિયા કાયે ઉદ્ધં પેસનવસેન વુત્તં, દુતિયં ઇત્થિયા કાયં ઉક્ખિપનવસેન, સેસં પાકટમેવ.

૨૭૩. ઇદાનિ ય્વાયં ઓતિણ્ણો વિપરિણતેન ચિત્તેન કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જતિ, તસ્સ એતેસં પદાનં વસેન વિત્થારતો આપત્તિભેદં દસ્સેન્તો ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી સારત્તો ચ ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા કાયેન કાય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા કાયેન કાયન્તિ સો સારત્તો ચ ઇત્થિસઞ્ઞી ચ ભિક્ખુ અત્તનો કાયેન. નન્તિ નિપાતમત્તં. અથ વા એતં તસ્સા ઇત્થિયા હત્થાદિભેદં કાયં. આમસતિ પરામસતીતિ એતેસુ ચે એકેનાપિ આકારેન અજ્ઝાચરતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. તત્થ સકિં આમસતો એકા આપત્તિ, પુનપ્પુનં આમસતો પયોગે પયોગે સઙ્ઘાદિસેસો.

પરામસન્તોપિ સચે કાયતો અમોચેત્વાવ ઇતો ચિતો ચ અત્તનો હત્થં વા કાયં વા સઞ્ચોપેતિ હરતિ પેસેતિ દિવસમ્પિ પરામસતો એકાવ આપત્તિ. સચે કાયતો મોચેત્વા મોચેત્વા પરામસતિ પયોગે પયોગે આપત્તિ.

ઓમસન્તોપિ સચે કાયતો અમોચેત્વાવ ઇત્થિયા મત્થકતો પટ્ઠાય યાવ પાદપિટ્ઠિં ઓમસતિ એકાવ આપત્તિ. સચે પન ઉદરાદીસુ તં તં ઠાનં પત્વા મુઞ્ચિત્વા મુઞ્ચિત્વા ઓમસતિ પયોગે પયોગે આપત્તિ. ઉમ્મસનાયપિ પાદતો પટ્ઠાય યાવ સીસં ઉમ્મસન્તસ્સ એસેવ નયો.

ઓલઙ્ઘનાય માતુગામં કેસેસુ ગહેત્વા નામેત્વા ચુમ્બનાદીસુ યં અજ્ઝાચારં ઇચ્છતિ તં કત્વા મુઞ્ચતો એકાવ આપત્તિ. ઉટ્ઠિતં પુનપ્પુનં નામયતો પયોગે પયોગે આપત્તિ. ઉલ્લઙ્ઘનાયપિ કેસેસુ વા હત્થેસુ વા ગહેત્વા વુટ્ઠાપયતો એસેવ નયો.

આકડ્ઢનાય અત્તનો અભિમુખં આકડ્ઢન્તો યાવ ન મુઞ્ચતિ તાવ એકાવ આપત્તિ. મુઞ્ચિત્વા મુઞ્ચિત્વા આકડ્ઢન્તસ્સ પયોગે પયોગે આપત્તિ. પતિકડ્ઢનાયપિ પરમ્મુખં પિટ્ઠિયં ગહેત્વા પટિપ્પણામયતો એસેવ નયો.

અભિનિગ્ગણ્હનાય હત્થે વા બાહાય વા દળ્હં ગહેત્વા યોજનમ્પિ ગચ્છતો એકાવ આપત્તિ. મુઞ્ચિત્વા પુનપ્પુનં ગણ્હતો પયોગે પયોગે આપત્તિ. અમુઞ્ચિત્વા પુનપ્પુનં ફુસતો ચ આલિઙ્ગતો ચ પયોગે પયોગે આપત્તીતિ મહાસુમત્થેરો આહ. મહાપદુમત્થેરો પનાહ – ‘‘મૂલગ્ગહણમેવ પમાણં, તસ્મા યાવ ન મુઞ્ચતિ તાવ એકા એવ આપત્તી’’તિ.

અભિનિપ્પીળનાય વત્થેન વા આભરણેન વા સદ્ધિં પીળયતો અઙ્ગં અફુસન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં, ફુસન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, એકપયોગેન એકા આપત્તિ, નાનાપયોગેન નાના.

ગહણછુપનેસુ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ વિકારં અકરોન્તોપિ ગહિતમત્તફુટ્ઠમત્તેનાપિ આપત્તિં આપજ્જતિ.

એવમેતેસુ આમસનાદીસુ એકેનાપિ આકારેન અજ્ઝાચારતો ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, વેમતિકસ્સ થુલ્લચ્ચયં, પણ્ડકપુરિસતિરચ્છાનગતસઞ્ઞિસ્સાપિ થુલ્લચ્ચયમેવ. પણ્ડકે પણ્ડકસઞ્ઞિસ્સ થુલ્લચ્ચયં, વેમતિકસ્સ દુક્કટં. પુરિસતિરચ્છાનગતઇત્થિસઞ્ઞિસ્સાપિ દુક્કટમેવ. પુરિસે પુરિસસઞ્ઞિસ્સાપિ વેમતિકસ્સાપિ ઇત્થિપણ્ડકતિરચ્છાનગતસઞ્ઞિસ્સાપિ દુક્કટમેવ. તિરચ્છાનગતેપિ સબ્બાકારેન દુક્કટમેવાતિ. ઇમા એકમૂલકનયે વુત્તા આપત્તિયો સલ્લક્ખેત્વા ઇમિનાવ ઉપાયેન ‘‘દ્વે ઇત્થિયો દ્વિન્નં ઇત્થીન’’ન્તિઆદિવસેન વુત્તે દુમૂલકનયેપિ દિગુણા આપત્તિયો વેદિતબ્બા. યથા ચ દ્વીસુ ઇત્થીસુ દ્વે સઙ્ઘાદિસેસા; એવં સમ્બહુલાસુ સમ્બહુલા વેદિતબ્બા.

યો હિ એકતો ઠિતા સમ્બહુલા ઇત્થિયો બાહાહિ પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હાતિ સો યત્તકા ઇત્થિયો ફુટ્ઠા તાસં ગણનાય સઙ્ઘાદિસેસે આપજ્જતિ, મજ્ઝગતાનં ગણનાય થુલ્લચ્ચયે. તા હિ તેન કાયપ્પટિબદ્ધેન આમટ્ઠા હોન્તિ. યો પન સમ્બહુલાનં અઙ્ગુલિયો વા કેસે વા એકતો કત્વા ગણ્હાતિ, સો અઙ્ગુલિયો ચ કેસે ચ અગણેત્વા ઇત્થિયો ગણેત્વા સઙ્ઘાદિસેસેહિ કારેતબ્બો. યાસઞ્ચ ઇત્થીનં અઙ્ગુલિયો વા કેસા વા મજ્ઝગતા હોન્તિ, તાસં ગણનાય થુલ્લચ્ચયે આપજ્જતિ. તા હિ તેન કાયપ્પટિબદ્ધેન આમટ્ઠા હોન્તિ, સમ્બહુલા પન ઇત્થિયો કાયપ્પટિબદ્ધેહિ રજ્જુવત્થાદીહિ પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હન્તો સબ્બાસંયેવ અન્તોપરિક્ખેપગતાનં ગણનાય થુલ્લચ્ચયે આપજ્જતિ. મહાપચ્ચરિયં અફુટ્ઠાસુ દુક્કટં વુત્તં. તત્થ યસ્મા પાળિયં કાયપ્પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધેન આમસનં નામ નત્થિ, તસ્મા સબ્બમ્પિ કાયપ્પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધં કાયપ્પટિબદ્ધેનેવ સઙ્ગહેત્વા મહાઅટ્ઠકથાયઞ્ચ કુરુન્દિયઞ્ચ વુત્તો પુરિમનયોયેવેત્થ યુત્તતરો દિસ્સતિ.

યો હિ હત્થેન હત્થં ગહેત્વા પટિપાટિયા ઠિતાસુ ઇત્થીસુ સમસારાગો એકં હત્થે ગણ્હાતિ, સો ગહિતિત્થિયા વસેન એકં સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતિ, ઇતરાસં ગણનાય પુરિમનયેનેવ થુલ્લચ્ચયે. સચે સો તં કાયપ્પટિબદ્ધે વત્થે વા પુપ્ફે વા ગણ્હાતિ, સબ્બાસં ગણનાય થુલ્લચ્ચયે આપજ્જતિ. યથેવ હિ રજ્જુવત્થાદીહિ પરિક્ખિપન્તેન સબ્બાપિ કાયપ્પટિબદ્ધેન આમટ્ઠા હોન્તિ, તથા ઇધાપિ સબ્બાપિ કાયપ્પટિબદ્ધેન આમટ્ઠા હોન્તિ. સચે પન તા ઇત્થિયો અઞ્ઞમઞ્ઞં વત્થકોટિયં ગહેત્વા ઠિતા હોન્તિ, તત્ર ચેસો પુરિમનયેનેવ પઠમં ઇત્થિં હત્થે ગણ્હાતિ ગહિતાય વસેન સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતિ, ઇતરાસં ગણનાય દુક્કટાનિ. સબ્બાસઞ્હિ તાસં તેન પુરિમનયેનેવ કાયપટિબદ્ધેન કાયપ્પટિબદ્ધં આમટ્ઠં હોતિ. સચે પન સોપિ તં કાયપ્પટિબદ્ધેયેવ ગણ્હાતિ તસ્સા વસેન થુલ્લચ્ચયં આપજ્જતિ, ઇતરાસં ગણનાય અનન્તરનયેનેવ દુક્કટાનિ.

યો પન ઘનવત્થનિવત્થં ઇત્થિં કાયસંસગ્ગરાગેન વત્થે ઘટ્ટેતિ, થુલ્લચ્ચયં. વિરળવત્થનિવત્થં ઘટ્ટેતિ, તત્ર ચે વત્થન્તરેહિ ઇત્થિયા વા નિક્ખન્તલોમાનિ ભિક્ખું ભિક્ખુનો વા પવિટ્ઠલોમાનિ ઇત્થિં ફુસન્તિ, ઉભિન્નં લોમાનિયેવ વા લોમાનિ ફુસન્તિ, સઙ્ઘાદિસેસો. ઉપાદિન્નકેન હિ કમ્મજરૂપેન ઉપાદિન્નકં વા અનુપાદિન્નકં વા અનુપાદિન્નકેનપિ કેનચિ કેસાદિના ઉપાદિન્નકં વા અનુપાદિન્નકં વા ફુસન્તોપિ સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતિયેવ.

તત્થ કુરુન્દિયં ‘‘લોમાનિ ગણેત્વા સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘લોમાનિ ગણેત્વા આપત્તિયા ન કારેતબ્બો, એકમેવ સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતિ. સઙ્ઘિકમઞ્ચે પન અપચ્ચત્થરિત્વા નિપન્નો લોમાનિ ગણેત્વા કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં, તદેવ યુત્તં. ઇત્થિવસેન હિ અયં આપત્તિ, ન કોટ્ઠાસવસેનાતિ.

એત્થાહ ‘‘યો પન ‘કાયપ્પટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામી’તિ કાયં ગણ્હાતિ, ‘કાયં ગણ્હિસ્સામી’તિ કાયપ્પટિબદ્ધં ગણ્હાતિ, સો કિં આપજ્જતી’’તિ. મહાસુમત્થેરો તાવ ‘‘યથાવત્થુકમેવા’’તિ વદતિ. અયં કિરસ્સ લદ્ધિ –

‘‘વત્થુ સઞ્ઞા ચ રાગો ચ, ફસ્સપ્પટિવિજાનના;

યથાનિદ્દિટ્ઠનિદ્દેસે, ગરુકં તેન કારયે’’તિ.

એત્થ ‘‘વત્થૂ’’તિ ઇત્થી. ‘‘સઞ્ઞા’’તિ ઇત્થિસઞ્ઞા. ‘‘રાગો’’તિ કાયસંસગ્ગરાગો. ‘‘ફસ્સપ્પટિવિજાનના’’તિ કાયસંસગ્ગફસ્સજાનના. તસ્મા યો ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞી કાયસંસગ્ગરાગેન ‘‘કાયપ્પટિબદ્ધં ગહેસ્સામી’’તિ પવત્તોપિ કાયં ફુસતિ, ગરુકં સઙ્ઘાદિસેસંયેવ આપજ્જતિ. ઇતરોપિ થુલ્લચ્ચયન્તિ મહાપદુમત્થેરો પનાહ –

‘‘સઞ્ઞાય વિરાગિતમ્હિ, ગહણે ચ વિરાગિતે;

યથાનિદ્દિટ્ઠનિદ્દેસે, ગરુકં તત્થ ન દિસ્સતી’’તિ.

અસ્સાપાયં લદ્ધિ ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિનો હિ સઙ્ઘાદિસેસો વુત્તો. ઇમિના ચ ઇત્થિસઞ્ઞા વિરાગિતા કાયપ્પટિબદ્ધે કાયપ્પટિબદ્ધસઞ્ઞા ઉપ્પાદિતા, તં ગણ્હન્તસ્સ પન થુલ્લચ્ચયં વુત્તં. ઇમિના ચ ગહણમ્પિ વિરાગિતં તં અગ્ગહેત્વા ઇત્થી ગહિતા, તસ્મા એત્થ ઇત્થિસઞ્ઞાય અભાવતો સઙ્ઘાદિસેસો ન દિસ્સતિ, કાયપ્પટિબદ્ધસ્સ અગ્ગહિતત્તા થુલ્લચ્ચયં ન દિસ્સતિ, કાયસંસગ્ગરાગેન ફુટ્ઠત્તા પન દુક્કટં. કાયસંસગ્ગરાગેન હિ ઇમં નામ વત્થું ફુસતો અનાપત્તીતિ નત્થિ, તસ્મા દુક્કટમેવાતિ.

ઇદઞ્ચ પન વત્વા ઇદં ચતુક્કમાહ. ‘‘સારત્તં ગણ્હિસ્સામી’તિ સારત્તં ગણ્હિ સઙ્ઘાદિસેસો, ‘વિરત્તં ગણ્હિસ્સામી’તિ વિરત્તં ગણ્હિ દુક્કટં, ‘સારત્તં ગણ્હિસ્સામી’તિ વિરત્તં ગણ્હિ દુક્કટં, ‘વિરત્તં ગણ્હિસ્સામી’તિ સારત્તં ગણ્હિ દુક્કટમેવા’’તિ. કિઞ્ચાપિ એવમાહ? અથ ખો મહાસુમત્થેરવાદોયેવેત્થ ‘‘ઇત્થિ ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી સારત્તો ચ ભિક્ખુ ચ નં ઇત્થિયા કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધં આમસતિ પરામસતિ…પે… ગણ્હાતિ છુપતિ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ ઇમાય પાળિયા ‘‘યો હિ એકતો ઠિતા સમ્બહુલા ઇત્થિયો બાહાહિ પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હાતિ, સો યત્તકા ઇત્થિયો ફુટ્ઠા તાસં ગણનાય સઙ્ઘાદિસેસે આપજ્જતિ, મજ્ઝગતાનં ગણનાય થુલ્લચ્ચયે’’તિઆદીહિ અટ્ઠકથાવિનિચ્છયેહિ ચ સમેતિ. યદિ હિ સઞ્ઞાદિવિરાગેન વિરાગિતં નામ ભવેય્ય ‘‘પણ્ડકો ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી’’તિઆદીસુ વિય ‘‘કાયપ્પટિબદ્ધઞ્ચ હોતિ કાયસઞ્ઞી ચા’’તિઆદિનાપિ નયેન પાળિયં વિસેસં વદેય્ય. યસ્મા પન સો ન વુત્તો, તસ્મા ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞાય સતિ ઇત્થિં આમસન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, કાયપ્પટિબદ્ધં આમસન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયન્તિ યથાવત્થુકમેવ યુજ્જતિ.

મહાપચ્ચરિયમ્પિ ચેતં વુત્તં – ‘‘નીલં પારુપિત્વા સયિતાય કાળિત્થિયા કાયં ઘટ્ટેસ્સામી’તિ કાયં ઘટ્ટેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો; ‘કાયં ઘટ્ટેસ્સામી’તિ નીલં ઘટ્ટેતિ, થુલ્લચ્ચયં; ‘નીલં ઘટ્ટેસ્સામી’તિ કાયં ઘટ્ટેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો; ‘નીલં ઘટ્ટેસ્સામી’તિ નીલં ઘટ્ટેતિ, થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ. યોપાયં ‘‘ઇત્થી ચ પણ્ડકો ચા’’તિઆદિના નયેન વત્થુમિસ્સકનયો વુત્તો, તસ્મિમ્પિ વત્થુ સઞ્ઞાવિમતિવસેન વુત્તા આપત્તિયો પાળિયં અસમ્મુય્હન્તેન વેદિતબ્બા.

કાયેનકાયપ્પટિબદ્ધવારે પન ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિસ્સ કાયપ્પટિબદ્ધં ગણ્હતો થુલ્લચ્ચયં, સેસે સબ્બત્થ દુક્કટં. કાયપ્પટિબદ્ધેનકાયવારેપિ એસેવ નયો. કાયપ્પટિબદ્ધેનકઆયપ્પટિબદ્ધવારે ચ નિસ્સગ્ગિયેનકાયવારાદીસુ ચસ્સ સબ્બત્થ દુક્કટમેવ.

‘‘ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી સારત્તો ચ ઇત્થી ચ નં ભિક્ખુસ્સ કાયેન કાય’’ન્તિઆદિવારો પન ભિક્ખુમ્હિ માતુગામસ્સ રાગવસેન વુત્તો. તત્થ ઇત્થી ચ નં ભિક્ખુસ્સ કાયેન કાયન્તિ ભિક્ખુમ્હિ સારત્તા ઇત્થી તસ્સ નિસિન્નોકાસં વા નિપન્નોકાસં વા ગન્ત્વા અત્તનો કાયેન તં ભિક્ખુસ્સ કાયં આમસતિ…પે… છુપતિ. સેવનાધિપ્પાયો કાયેન વાયમતિ, ફસ્સં પટિવિજાનાતીતિ એવં તાય આમટ્ઠો વા છુપિતો વા સેવનાધિપ્પાયો હુત્વા સચે ફસ્સપ્પટિવિજાનનત્થં ઈસકમ્પિ કાયં ચાલેતિ ફન્દેતિ, સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતિ.

દ્વે ઇત્થિયોતિ એત્થ દ્વે સઙ્ઘાદિસેસે આપજ્જતિ, ઇત્થિયા ચ પણ્ડકે ચ સઙ્ઘાદિસેસેન સહ દુક્કટં. એતેન ઉપાયેન યાવ ‘‘નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયં આમસતિ, સેવનાધિપ્પાયો કાયેન વાયમતિ ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ તાવ પુરિમનયેનેવ આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ કાયેન વાયમતિ ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતીતિ અત્તના નિસ્સટ્ઠં પુપ્ફં વા ફલં વા ઇત્થિં અત્તનો નિસ્સગ્ગિયેન પુપ્ફેન વા ફલેન વા પહરન્તિં દિસ્વા કાયેન વિકારં કરોતિ, અઙ્ગુલિં વા ચાલેતિ, ભમુકં વા ઉક્ખિપતિ, અક્ખિં વા નિખણતિ, અઞ્ઞં વા એવરૂપં વિકારં કરોતિ, અયં વુચ્ચતિ ‘‘કાયેન વાયમતિ ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતી’’તિ. અયમ્પિ કાયેન વાયમિતત્તા દુક્કટં આપજ્જતિ, દ્વીસુ ઇત્થીસુ દ્વે, ઇત્થીપણ્ડકેસુપિ દ્વે એવ દુક્કટે આપજ્જતિ.

૨૭૯. એવં વત્થુવસેન વિત્થારતો આપત્તિભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ લક્ખણવસેન સઙ્ખેપતો આપત્તિભેદઞ્ચ અનાપત્તિભેદઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘સેવનાધિપ્પાયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમનયે ઇત્થિયા ફુટ્ઠો સમાનો સેવનાધિપ્પાયો કાયેન વાયમતિ, ફસ્સં પટિવિજાનાતીતિ તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો. દુતિયે નયે નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયામસને વિય વાયમિત્વા અછુપને વિય ચ ફસ્સસ્સ અપ્પટિવિજાનનતો દુવઙ્ગસમ્પત્તિયા દુક્કટં. તતિયે કાયેન અવાયમતો અનાપત્તિ. યો હિ સેવનાધિપ્પાયોપિ નિચ્ચલેન કાયેન કેવલં ફસ્સં પટિવિજાનાતિ સાદિયતિ અનુભોતિ, તસ્સ ચિત્તુપ્પાદમત્તે આપત્તિયા અભાવતો અનાપત્તિ. ચતુત્થે પન નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયામસને વિય ફસ્સપ્પટિવિજાનનાપિ નત્થિ, કેવલં ચિત્તુપ્પાદમત્તમેવ, તસ્મા અનાપત્તિ. મોક્ખાધિપ્પાયસ્સ સબ્બાકારેસુ અનાપત્તિયેવ.

એત્થ પન યો ઇત્થિયા ગહિતો તં અત્તનો સરીરા મોચેતુકામો પટિપ્પણામેતિ વા પહરતિ વા અયં કાયેન વાયમતિ ફસ્સં પટિવિજાનાતિ. યો આગચ્છન્તિં દિસ્વા તતો મુઞ્ચિતુકામો ઉત્તાસેત્વા પલાપેતિ, અયં કાયેન વાયમતિ ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતિ. યો તાદિસં દીઘજાતિં કાયે આરૂળ્હં દિસ્વા ‘‘સણિકં ગચ્છતુ ઘટ્ટિયમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યા’’તિ ન ઘટ્ટેતિ, ઇત્થિમેવ વા અઙ્ગં ફુસમાનં ઞત્વા ‘‘એસા ‘અનત્થિકો અયં મયા’તિ સયમેવ પક્કમિસ્સતી’’તિ અજાનન્તો વિય નિચ્ચલો હોતિ, બલવિત્થિયા વા ગાળ્હં આલિઙ્ગિત્વા ગહિતો દહરભિક્ખુ પલાયિતુકામોપિ સુટ્ઠુ ગહિતત્તા નિચ્ચલો હોતિ, અયં ન ચ કાયેન વાયમતિ, ફસ્સં પટિવિજાનાતિ. યો પન આગચ્છન્તિં દિસ્વા ‘‘આગચ્છતુ તાવ તતો નં પહરિત્વા વા પણામેત્વા વા પક્કમિસ્સામી’’તિ નિચ્ચલો હોતિ, અયં મોક્ખાધિપ્પાયો ન ચ કાયેન વાયમતિ, ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતીતિ વેદિતબ્બો.

૨૮૦. અસઞ્ચિચ્ચાતિ ઇમિના ઉપાયેન ઇમં ફુસિસ્સામીતિ અચેતેત્વા, એવઞ્હિ અચેતેત્વા પત્તપ્પટિગ્ગહણાદીસુ માતુગામસ્સ અઙ્ગે ફુટ્ઠેપિ અનાપત્તિ.

અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો હોતિ માતુગામં ફુસામીતિ સતિ નત્થિ, એવં અસતિયા હત્થપાદપસારણાદિકાલે ફુસન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અજાનન્તસ્સાતિ દારકવેસેન ઠિતં દારિકં ‘‘ઇત્થી’’તિ અજાનન્તો કેનચિદેવ કરણીયેન ફુસતિ, એવં ‘‘ઇત્થી’’તિ અજાનન્તસ્સ ફુસતો અનાપત્તિ.

અસાદિયન્તસ્સાતિ કાયસંસગ્ગં અસાદિયન્તસ્સ, તસ્સ બાહાપરમ્પરાય નીતભિક્ખુસ્સ વિય અનાપત્તિ. ઉમ્મત્તકાદયો વુત્તનયાએવ. ઇધ પન ઉદાયિત્થેરો આદિકમ્મિકો, તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનં, સુખમજ્ઝત્તદ્વયેનાતિ.

૨૮૧. વિનીતવત્થૂસુ – માતુયા માતુપેમેનાતિ માતુપેમેન માતુયા કાયં આમસિ. એસ નયો ધીતુભગિનિવત્થૂસુ. તત્થ યસ્મા માતા વા હોતુ ધીતા વા ઇત્થી નામ સબ્બાપિ બ્રહ્મચરિયસ્સ પારિપન્થિકાવ. તસ્મા ‘‘અયં મે માતા અયં ધીતા અયં મે ભગિની’’તિ ગેહસ્સિતપેમેન આમસતોપિ દુક્કટમેવ વુત્તં.

ઇમં પન ભગવતો આણં અનુસ્સરન્તેન સચેપિ નદીસોતેન વુય્હમાનં માતરં પસ્સતિ નેવ હત્થેન પરામસિતબ્બા. પણ્ડિતેન પન ભિક્ખુના નાવા વા ફલકં વા કદલિક્ખન્ધો વા દારુક્ખન્ધો વા ઉપસંહરિતબ્બો. તસ્મિં અસતિ કાસાવમ્પિ ઉપસંહરિત્વા પુરતો ઠપેતબ્બં, ‘‘એત્થ ગણ્હાહી’’તિ પન ન વત્તબ્બા. ગહિતે પરિક્ખારં કડ્ઢામીતિ કડ્ઢન્તેન ગન્તબ્બં. સચે ભાયતિ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા ‘‘મા ભાયી’’તિ સમસ્સાસેતબ્બા. સચે ભાયમાના પુત્તસ્સ સહસા ખન્ધે વા અભિરુહતિ, હત્થે વા ગણ્હાતિ, ન ‘‘અપેહિ મહલ્લિકે’’તિ નિદ્ધુનિતબ્બા, થલં પાપેતબ્બા. કદ્દમે લગ્ગાયપિ કૂપે પતિતાયપિ એસેવ નયો.

તત્રપિ હિ યોત્તં વા વત્થં વા પક્ખિપિત્વા હત્થેન ગહિતભાવં ઞત્વા ઉદ્ધરિતબ્બા, નત્વેવ આમસિતબ્બા. ન કેવલઞ્ચ માતુગામસ્સ સરીરમેવ અનામાસં, નિવાસનપાવુરણમ્પિ આભરણભણ્ડમ્પિ તિણણ્ડુપકં વા તાળપણ્ણમુદ્દિકં વા ઉપાદાય અનામાસમેવ, તઞ્ચ ખો નિવાસનપારુપનં પિળન્ધનત્થાય ઠપિતમેવ. સચે પન નિવાસનં વા પારુપનં વા પરિવત્તેત્વા ચીવરત્થાય પાદમૂલે ઠપેતિ વટ્ટતિ. આભરણભણ્ડેસુ પન સીસપસાધનકદન્તસૂચિઆદિકપ્પિયભણ્ડં ‘‘ઇમં ભન્તે તુમ્હાકં ગણ્હથા’’તિ દિય્યમાનં સિપાટિકાસૂચિઆદિઉપકરણત્થાય ગહેતબ્બં. સુવણ્ણરજતમુત્તાદિમયં પન અનામાસમેવ દીય્યમાનમ્પિ ન ગહેતબ્બં. ન કેવલઞ્ચ એતાસં સરીરૂપગમેવ અનામાસં, ઇત્થિસણ્ઠાનેન કતં કટ્ઠરૂપમ્પિ દન્તરૂપમ્પિ અયરૂપમ્પિ લોહરૂપમ્પિ તિપુરૂપમ્પિ પોત્થકરૂપમ્પિ સબ્બરતનરૂપમ્પિ અન્તમસો પિટ્ઠમયરૂપમ્પિ અનામાસમેવ. પરિભોગત્થાય પન ‘‘ઇદં તુમ્હાકં હોતૂ’’તિ લભિત્વા ઠપેત્વા સબ્બરતનમયં અવસેસં ભિન્દિત્વા ઉપકરણારહં ઉપકરણે પરિભોગારહં પરિભોગે ઉપનેતું વટ્ટતિ.

યથા ચ ઇત્થિરૂપકં; એવં સત્તવિધમ્પિ ધઞ્ઞં અનામાસં. તસ્મા ખેત્તમજ્ઝેન ગચ્છતા તત્થજાતકમ્પિ ધઞ્ઞફલં ન આમસન્તેન ગન્તબ્બં. સચે ઘરદ્વારે વા અન્તરામગ્ગે વા ધઞ્ઞં પસારિતં હોતિ પસ્સેન ચ મગ્ગો અત્થિ ન મદ્દન્તેન ગન્તબ્બં. ગમનમગ્ગે અસતિ મગ્ગં અધિટ્ઠાય ગન્તબ્બં. અન્તરઘરે ધઞ્ઞસ્સ ઉપરિ આસનં પઞ્ઞાપેત્વા દેન્તિ નિસીદિતું વટ્ટતિ. કેચિ આસનસાલાયં ધઞ્ઞં આકિરન્તિ, સચે સક્કા હોતિ હરાપેતું હરાપેતબ્બં, નો ચે એકમન્તં ધઞ્ઞં અમદ્દન્તેન પીઠકં પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિતબ્બં. સચે ઓકાસો ન હોતિ, મનુસ્સા ધઞ્ઞમજ્ઝેયેવ આસનં પઞ્ઞપેત્વા દેન્તિ, નિસીદિતબ્બં. તત્થજાતકાનિ મુગ્ગમાસાદીનિ અપરણ્ણાનિપિ તાલપનસાદીનિ વા ફલાનિ કીળન્તેન ન આમસિતબ્બાનિ. મનુસ્સેહિ રાસિકતેસુપિ એસેવ નયો. અરઞ્ઞે પન રુક્ખતો પતિતાનિ ફલાનિ ‘‘અનુપસમ્પન્નાનં દસ્સામી’’તિ ગણ્હિતું વટ્ટતિ.

મુત્તા, મણિ, વેળુરિયો, સઙ્ખો, સિલા, પવાળં, રજતં, જાતરૂપં, લોહિતઙ્કો, મસારગલ્લન્તિ ઇમેસુ દસસુ રતનેસુ મુત્તા અધોતા અનિવિદ્ધા યથાજાતાવ આમસિતું વટ્ટતિ. સેસા અનામાસાતિ વદન્તિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘મુત્તા ધોતાપિ અધોતાપિ અનામાસા ભણ્ડમૂલત્થાય ચ સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ, કુટ્ઠરોગસ્સ ભેસજ્જત્થાય પન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અન્તમસો જાતિફલિકં ઉપાદાય સબ્બોપિ નીલપીતાદિવણ્ણભેદો મણિ ધોતવિદ્ધવટ્ટિતો અનામાસો, યથાજાતો પન આકરમુત્તો પત્તાદિભણ્ડમૂલત્થં સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતીતિ વુત્તો. સોપિ મહાપચ્ચરિયં પટિક્ખિત્તો, પચિત્વા કતો કાચમણિયેવેકો વટ્ટતીતિ વુત્તો. વેળુરિયેપિ મણિસદિસોવ વિનિચ્છયો.

સઙ્ખો ધમનસઙ્ખો ચ ધોતવિદ્ધો ચ રતનમિસ્સો અનામાસો. પાનીયસઙ્ખો ધોતોપિ અધોતોપિ આમાસોવ સેસઞ્ચ અઞ્જનાદિભેસજ્જત્થાયપિ ભણ્ડમૂલત્થાયપિ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. સિલા ધોતવિદ્ધા રતનસંયુત્તા મુગ્ગવણ્ણાવ અનામાસા. સેસા સત્થકનિસાનાદિઅત્થાય ગણ્હિતું વટ્ટતિ. એત્થ ચ રતનસંયુત્તાતિ સુવણ્ણેન સદ્ધિં યોજેત્વા પચિત્વા કતાતિ વદન્તિ. પવાળં ધોતવિદ્ધં અનામાસં. સેસં આમાસં ભણ્ડમૂલત્થઞ્ચ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘ધોતમ્પિ અધોતમ્પિ સબ્બં અનામાસં, ન ચ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

રજતં જાતરૂપઞ્ચ કતભણ્ડમ્પિ અકતભણ્ડમ્પિ સબ્બેન સબ્બં બીજતો પટ્ઠાય અનામાસઞ્ચ અસમ્પટિચ્છિયઞ્ચ, ઉત્તરરાજપુત્તો કિર સુવણ્ણચેતિયં કારેત્વા મહાપદુમત્થેરસ્સ પેસેસિ. થેરો ‘‘ન કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિપિ. ચેતિયઘરે સુવણ્ણપદુમસુવણ્ણબુબ્બુળકાદીનિ હોન્તિ, એતાનિપિ અનામાસાનિ. ચેતિયઘરગોપકા પન રૂપિયછડ્ડકટ્ઠાને ઠિતા, તસ્મા તેસં કેળાપયિતું વટ્ટતીતિ વુત્તં. કુરુન્દિયં પન તં પટિક્ખિત્તં. સુવણ્ણચેતિયે કચવરમેવ હરિતું વટ્ટતીતિ એત્તકમેવ અનુઞ્ઞાતં. આરકૂટલોહમ્પિ જાતરૂપગતિકમેવ અનામાસન્તિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તં. સેનાસનપરિભોગો પન સબ્બકપ્પિયો, તસ્મા જાતરૂપરજતમયા સબ્બેપિ સેનાસનપરિક્ખારા આમાસા. ભિક્ખૂનં ધમ્મવિનયવણ્ણનટ્ઠાને રતનમણ્ડપે કરોન્તિ ફલિકત્થમ્ભે રતનદામપતિમણ્ડિતે, તત્થ સબ્બૂપકરણાનિ ભિક્ખૂનં પટિજગ્ગિતું વટ્ટતિ.

લોહિતઙ્કમસારગલ્લા ધોતવિદ્ધા અનામાસા, ઇતરે આમાસા, ભણ્ડમૂલત્થાય વટ્ટન્તીતિ વુત્તા. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘ધોતાપિ અધોતાપિ સબ્બસો અનામાસા ન ચ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તં.

સબ્બં આવુધભણ્ડં અનામાસં, ભણ્ડમૂલત્થાય દીય્યમાનમ્પિ ન સમ્પટિચ્છિતબ્બં. સત્થવણિજ્જા નામ ન વટ્ટતિ. સુદ્ધધનુદણ્ડોપિ ધનુજિયાપિ પતોદોપિ અઙ્કુસોપિ અન્તમસો વાસિફરસુઆદીનિપિ આવુધસઙ્ખેપેન કતાનિ અનામાસાનિ. સચે કેનચિ વિહારે સત્તિ વા તોમરો વા ઠપિતો હોતિ, વિહારં જગ્ગન્તેન ‘‘હરન્તૂ’’તિ સામિકાનં પેસેતબ્બં. સચે ન હરન્તિ, તં અચાલેન્તેન વિહારો પટિજગ્ગિતબ્બો. યુદ્ધભૂમિયં પતિતં અસિં વા સત્તિં વા તોમરં વા દિસ્વા પાસાણેન વા કેનચિ વા અસિં ભિન્દિત્વા સત્થકત્થાય ગહેતું વટ્ટતિ, ઇતરાનિપિ વિયોજેત્વા કિઞ્ચિ સત્થકત્થાય ગહેતું વટ્ટતિ કિઞ્ચિ કત્તરદણ્ડાદિઅત્થાય. ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિ દીય્યમાનં પન ‘‘વિનાસેત્વા કપ્પિયભણ્ડં કરિસ્સામી’’તિ સબ્બમ્પિ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ.

મચ્છજાલપક્ખિજાલાદીનિપિ ફલકજાલિકાદીનિ સરપરિત્તાનાનીપિ સબ્બાનિ અનામાસાનિ. પરિભોગત્થાય લબ્ભમાનેસુ પન જાલં તાવ ‘‘આસનસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા ઉપરિ બન્ધિસ્સામિ, છત્તં વા વેઠેસ્સામી’’તિ ગહેતું વટ્ટતિ. સરપરિત્તાનં સબ્બમ્પિ ભણ્ડમૂલત્થાય સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. પરૂપરોધનિવારણઞ્હિ એતં ન ઉપરોધકરન્તિ ફલકં દન્તકટ્ઠભાજનં કરિસ્સામીતિ ગહેતું વટ્ટતિ.

ચમ્મવિનદ્ધાનિ વીણાભેરિઆદીનિ અનામાસાનિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘ભેરિસઙ્ઘાટોપિ વીણાસઙ્ઘાટોપિ તુચ્છપોક્ખરમ્પિ મુખવટ્ટિયં આરોપિતચમ્મમ્પિ વીણાદણ્ડકોપિ સબ્બં અનામાસ’’ન્તિ વુત્તં. ઓનહિતું વા ઓનહાપેતું વા વાદેતું વા વાદાપેતું વા ન લબ્ભતિયેવ. ચેતિયઙ્ગણે પૂજં કત્વા મનુસ્સેહિ છડ્ડિતં દિસ્વાપિ અચાલેત્વાવ અન્તરન્તરે સમ્મજ્જિતબ્બં, કચવરછડ્ડનકાલે પન કચવરનિયામેનેવ હરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતું વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ભણ્ડમૂલત્થાય સમ્પટિચ્છિતુમ્પિ વટ્ટતિ. પરિભોગત્થાય લબ્ભમાનેસુ પન વીણાદોણિકઞ્ચ ભેરિપોક્ખરઞ્ચ દન્તકટ્ઠભાજનં કરિસ્સામ ચમ્મં સત્થકકોસકન્તિ એવં તસ્સ તસ્સ પરિક્ખારસ્સ ઉપકરણત્થાય ગહેત્વા તથા તથા કાતું વટ્ટતિ.

પુરાણદુતિયિકાવત્થુ ઉત્તાનમેવ. યક્ખિવત્થુસ્મિં સચેપિ પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવિયા કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જતિ થુલ્લચ્ચયમેવ. પણ્ડકવત્થુ ચ સુત્તિત્થિવત્થુ ચ પાકટમેવ. મતિત્થિવત્થુસ્મિં પારાજિકપ્પહોનકકાલે થુલ્લચ્ચયં, તતો પરં દુક્કટં. તિરચ્છાનગતવત્થુસ્મિં નાગમાણવિકાયપિ સુપણ્ણમાણવિકાયપિ કિન્નરિયાપિ ગાવિયાપિ દુક્કટમેવ. દારુધીતલિકાવત્થુસ્મિં ન કેવલં દારુના એવ, અન્તમસો ચિત્તકમ્મલિખિતેપિ ઇત્થિરૂપે દુક્કટમેવ.

૨૮૨. સમ્પીળનવત્થુ ઉત્તાનત્થમેવ. સઙ્કમવત્થુસ્મિં એકપદિકસઙ્કમો વા હોતુ સકટમગ્ગસઙ્કમો વા, ચાલેસ્સામીતિ પયોગે કતમત્તેવ ચાલેતુ વા મા વા, દુક્કટં. મગ્ગવત્થુ પાકટમેવ. રુક્ખવત્થુસ્મિં રુક્ખો મહન્તો વા હોતુ મહાજમ્બુપ્પમાણો ખુદ્દકો વા, તં ચાલેતું સક્કોતુ વા મા વા, પયોગમત્તેન દુક્કટં. નાવાવત્થુસ્મિમ્પિ એસેવ નયો. રજ્જવત્થુસ્મિં યં રજ્જું આવિઞ્છન્તો ઠાના ચાલેતું સક્કોતિ, તત્થ થુલ્લચ્ચયં. યા મહારજ્જુ હોતિ, ઈસકમ્પિ ઠાના ન ચલતિ, તત્થ દુક્કટં. દણ્ડેપિ એસેવ નયો. ભૂમિયં પતિતમહારુક્ખોપિ હિ દણ્ડગ્ગહણેનેવ ઇધ ગહિતો. પત્તવત્થુ પાકટમેવ. વન્દનવત્થુસ્મિં ઇત્થી પાદે સમ્બાહિત્વા વન્દિતુકામા વારેતબ્બા પાદા વા પટિચ્છાદેતબ્બા, નિચ્ચલેન વા ભવિતબ્બં. નિચ્ચલસ્સ હિ ચિત્તેન સાદિયતોપિ અનાપત્તિ. અવસાને ગહણવત્થુપાકટમેવાતિ.

કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૮૩. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદં. તત્થ આદિસ્સાતિ અપદિસિત્વા. વણ્ણમ્પિ ભણતીતિઆદીનિ પરતો આવિ ભવિસ્સન્તિ. છિન્નિકાતિ છિન્નઓત્તપ્પા. ધુત્તિકાતિ સઠા. અહિરિકાયોતિ નિલ્લજ્જા. ઉહસન્તીતિ સિતં કત્વા મન્દહસિતં હસન્તિ. ઉલ્લપન્તીતિ ‘‘અહો અય્યો’’તિઆદિના નયેન ઉચ્ચકરણિં નાનાવિધં પલોભનકથં કથેન્તિ. ઉજ્જગ્ઘન્તીતિ મહાહસિતં હસન્તિ. ઉપ્પણ્ડેન્તીતિ ‘‘પણ્ડકો અયં, નાયં પુરિસો’’તિઆદિના નયેન પરિહાસં કરોન્તિ.

૨૮૫. સારત્તોતિ દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગેન સારત્તો. અપેક્ખવા પટિબદ્ધચિત્તોતિ વુત્તનયમેવ, કેવલં ઇધ વાચસ્સાદરાગો યોજેતબ્બો. માતુગામં દુટ્ઠુલ્લાહિ વાચાહીતિ એત્થ અધિપ્પેતં માતુગામં દસ્સેન્તો ‘‘માતુગામો’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિઞ્ઞૂ પટિબલા સુભાસિતદુબ્ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આજાનિતુન્તિ યા પણ્ડિતા સાત્થકનિરત્થકકથં અસદ્ધમ્મસદ્ધમ્મપટિસંયુત્તકથઞ્ચ જાનિતું પટિબલા, અયં ઇધ અધિપ્પેતા. યા પન મહલ્લિકાપિ બાલા એલમૂગા અયં ઇધ અનધિપ્પેતાતિ દસ્સેતિ.

ઓભાસેય્યાતિ અવભાસેય્ય નાનાપ્પકારકં અસદ્ધમ્મવચનં વદેય્ય. યસ્મા પનેવં ઓભાસન્તસ્સ યો સો ઓભાસો નામ, સો અત્થતો અજ્ઝાચારો હોતિ રાગવસેન અભિભવિત્વા સઞ્ઞમવેલં આચારો, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઓભાસેય્યાતિ અજ્ઝાચારો વુચ્ચતી’’તિ આહ. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથા યુવા યુવતિન્તિ અત્થો.

દ્વે મગ્ગે આદિસ્સાતિઆદિ યેનાકારેન ઓભાસતો સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ દ્વે મગ્ગેતિ વચ્ચમગ્ગઞ્ચ પસ્સાવમગ્ગઞ્ચ. સેસં ઉદ્દેસે તાવ પાકટમેવ. નિદ્દેસે પન થોમેતીતિ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, ન તાવ સીસં એતિ. ‘‘તવ વચ્ચમગ્ગો ચ પસ્સાવમગ્ગો ચ ઈદિસો તેન નામ ઈદિસેન ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, સીસં એતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. વણ્ણેતિ પસંસતીતિ ઇમાનિ પન થોમનપદસ્સેવ વેવચનાનિ.

ખુંસેતીતિ વાચાપતોદેન ઘટ્ટેતિ. વમ્ભેતીતિ અપસાદેતિ. ગરહતીતિ દોસં દેતિ. પરતો પન પાળિયા આગતેહિ ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીહિ એકાદસહિ પદેહિ અઘટિતે સીસં ન એતિ, ઘટિતેપિ તેસુ સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસીતિ ઇમેહિ તીહિ ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

દેહિ મેતિ યાચનાયપિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘મેથુનં ધમ્મં દેહી’’તિ એવં મેથુનધમ્મેન ઘટિતે એવ સઙ્ઘાદિસેસો.

કદા તે માતા પસીદિસ્સતીતિઆદીસુ આયાચનવચનેસુપિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ વા ‘‘તવ માતરિ પસન્નાય મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ વા આદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

કથં ત્વં સામિકસ્સ દેસીતિઆદીસુ પુચ્છાવચનેસુપિ મેથુનધમ્મન્તિ વુત્તેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો, ન ઇતરથા. એવં કિર ત્વં સામિકસ્સ દેસીતિ પટિપુચ્છાવચનેસુપિ એસેવ નયો.

આચિક્ખનાય પુટ્ઠો ભણતીતિ ‘‘કથં દદમાના સામિકસ્સ પિયા હોતી’’તિ એવં પુટ્ઠો આચિક્ખતિ. એત્થ ચ ‘‘એવં દેહિ એવં દદમાના’’તિ વુત્તેપિ સીસં ન એતિ. ‘‘મેથુનધમ્મં એવં દેહિ એવં ઉપનેહિ એવં મેથુનધમ્મં દદમાના ઉપનયમાના પિયા હોતી’’તિઆદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. અનુસાસનીવચનેસુપિ એસેવ નયો.

અક્કોસનિદ્દેસે – અનિમિત્તાસીતિ નિમિત્તરહિતાસિ, કુઞ્ચિકપણાલિમત્તમેવ તવ દકસોતન્તિ વુત્તં હોતિ.

નિમિત્તમત્તાસીતિ તવ ઇત્થિનિમિત્તં અપરિપુણ્ણં સઞ્ઞામત્તમેવાતિ વુત્તં હોતિ. અલોહિતાતિ સુક્ખસોતા. ધુવલોહિતાતિ નિચ્ચલોહિતા કિલિન્નદકસોતા. ધુવચોળાતિ નિચ્ચપક્ખિત્તાણિચોળા, સદા આણિચોળકં સેવસીતિ વુત્તં હોતિ. પગ્ઘરન્તીતિ સવન્તી; સદા તે મુત્તં સવતીતિ વુત્તં હોતિ. સિખરણીતિ બહિનિક્ખન્તઆણિમંસા. ઇત્થિપણ્ડકાતિ અનિમિત્તાવ વુચ્ચતિ. વેપુરિસિકાતિ સમસ્સુદાઠિકા પુરિસરૂપા ઇત્થી. સમ્ભિન્નાતિ સમ્ભિન્નવચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગા. ઉભતોબ્યઞ્જનાતિ ઇત્થિનિમિત્તેન ચ પુરિસનિમિત્તેન ચાતિ ઉભોહિ બ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગતા.

ઇમેસુ ચ પન એકાદસસુ પદેસુ સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસીતિ ઇમાનિયેવ તીણિ પદાનિ સુદ્ધાનિ સીસં એન્તિ. ઇતિ ઇમાનિ ચ તીણિ પુરિમાનિ ચ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમેથુનધમ્મપદાનિ તીણીતિ છ પદાનિ સુદ્ધાનિ આપત્તિકરાનિ. સેસાનિ અનિમિત્તાતિઆદીનિ ‘‘અનિમિત્તે મેથુનધમ્મં મે દેહી’’તિ વા ‘‘અનિમિત્તાસિ મેથુનધમ્મં મે દેહી’’તિ વા આદિના નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતાનેવ આપત્તિકરાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૨૮૬. ઇદાનિ ય્વાયં ઓતિણ્ણો વિપરિણતેન ચિત્તેન ઓભાસતિ, તસ્સ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગે આદિસ્સ એતેસં વણ્ણભણનાદીનં વસેન વિત્થારતો આપત્તિભેદં દસ્સેન્તો ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી’’તિઆદિમાહ. તેસં અત્થો કાયસંસગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અયં પન વિસેસો – અધક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય અધો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. ઉબ્ભક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. અધો જાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય અધો. અક્ખકં પન જાણુમણ્ડલઞ્ચ એત્થેવ દુક્કટક્ખેત્તે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગે વિય. ન હિ બુદ્ધા ગરુકાપત્તિં સાવસેસં પઞ્ઞપેન્તીતિ. કાયપ્પટિબદ્ધન્તિ વત્થં વા પુપ્ફં વા આભરણં વા.

૨૮૭. અત્થપુરેક્ખારસ્સાતિ અનિમિત્તાતિઆદીનં પદાનં અત્થં કથેન્તસ્સ, અટ્ઠકથં વા સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સ.

ધમ્મપુરેક્ખારસ્સાતિ પાળિં વાચેન્તસ્સ વા સજ્ઝાયન્તસ્સ વા. એવં અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ પુરક્ખત્વા ભણન્તસ્સ અત્થપુરેક્ખારસ્સ ચ ધમ્મપુરેક્ખારસ્સ ચ અનાપત્તિ.

અનુસાસનિપુરેક્ખારસ્સાતિ ‘‘ઇદાનિપિ અનિમિત્તાસિ ઉભત્તોબ્યઞ્જનાસિ અપ્પમાદં ઇદાનિ કરેય્યાસિ, યથા આયતિમ્પિ એવરૂપા ન હોહિસી’’તિ એવં અનુસિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા ભણન્તસ્સ અનુસાસનિપુરેક્ખારસ્સ અનાપત્તિ. યો પન ભિક્ખુનીનં પાળિં વાચેન્તો પકતિવાચનામગ્ગં પહાય હસન્તો હસન્તો ‘‘સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસી’’તિ પુનપ્પુનં ભણતિ, તસ્સ આપત્તિયેવ. ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તિ. ઇધ આદિકમ્મિકો ઉદાયિત્થેરો, તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં તિસમુટ્ઠાનં કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ.

૨૮૮. વિનીતવત્થૂસુ લોહિતવત્થુસ્મિં સો ભિક્ખુ ઇત્થિયા લોહિતકં નિમિત્તં સન્ધાયાહ – ઇતરા ન અઞ્ઞાસિ, તસ્મા દુક્કટં.

કક્કસલોમન્તિ રસ્સલોમેહિ બહુલોમં. આકિણ્ણલોમન્તિ જટિતલોમં. ખરલોમન્તિ થદ્ધલોમં. દીઘલોમન્તિ અરસ્સલોમં. સબ્બં ઇત્થિનિમિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં.

૨૮૯. વાપિતં ખો તેતિ અસદ્ધમ્મં સન્ધાયાહ, સા અસલ્લક્ખેત્વા નો ચ ખો પટિવુત્તન્તિ આહ. પટિવુત્તં નામ ઉદકવપ્પે બીજેહિ અપ્પતિટ્ઠિતોકાસે પાણકેહિ વિનાસિતબીજે વા ઓકાસે પુન બીજં પતિટ્ઠાપેત્વા ઉદકેન આસિત્તં, થલવપ્પે વિસમપતિતાનં વા બીજાનં સમકરણત્થાય પુન અટ્ઠદન્તકેન સમીકતં, તેસુ અઞ્ઞતરં સન્ધાય એસા આહ.