૧૦. પઠમસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૦૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ સઙ્ઘભેદસિક્ખાપદં. તત્થ અથ ખો દેવદત્તોતિઆદીસુ યો ચ દેવદત્તો, યથા ચ પબ્બજિતો, યેન ચ કારણેન કોકાલિકાદયો ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘એથ મયં આવુસો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સઙ્ઘભેદં કરિસ્સામ ચક્કભેદ’’ન્તિ આહ. તં સબ્બં સઙ્ઘભેદક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૪૩) આગતમેવ. પઞ્ચવત્થુયાચના પન કિઞ્ચાપિ તત્થેવ આગમિસ્સતિ. અથ ખો ઇધાપિ આગતત્તા યદેત્થ વત્તબ્બં, તં વત્વાવ ગમિસ્સામ.

સાધુ ભન્તેતિ આયાચના. ભિક્ખૂ યાવજીવં આરઞ્ઞિકા અસ્સૂતિ આરઞ્ઞિકધુતઙ્ગં સમાદાય સબ્બેપિ ભિક્ખૂ યાવ જીવન્તિ તાવ આરઞ્ઞિકા હોન્તુ, અરઞ્ઞેયેવ વસન્તુ. યો ગામન્તં ઓસરેય્ય વજ્જં નં ફુસેય્યાતિ યો એકભિક્ખુપિ અરઞ્ઞં પહાય નિવાસત્થાય ગામન્તં ઓસરેય્ય, વજ્જં તં ફુસેય્ય નં ભિક્ખું દોસો ફુસતુ, આપત્તિયા નં ભગવા કારેતૂ’’તિ અધિપ્પાયેન વદતિ. એસ નયો સેસવત્થૂસુપિ.

૪૧૦. જનં સઞ્ઞાપેસ્સામાતિ જનં અમ્હાકં અપ્પિચ્છતાદિભાવં જાનાપેસ્સામ, અથ વા પરિતોસેસ્સામ પસાદેસ્સામાતિ વુત્તં હોતિ.

ઇમાનિ પન પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચતો દેવદત્તસ્સ વચનં સુત્વાવ અઞ્ઞાસિ ભગવા ‘‘સઙ્ઘભેદત્થિકો હુત્વા અયં યાચતી’’તિ. યસ્મા પન તાનિ અનુજાનિયમાનાનિ બહૂનં કુલપુત્તાનં મગ્ગન્તરાયાય સંવત્તન્તિ, તસ્મા ભગવા ‘‘અલં દેવદત્તા’’તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘યો ઇચ્છતિ આરઞ્ઞિકો હોતૂ’’તિઆદિમાહ.

એત્થ પન ભગવતો અધિપ્પાયં વિદિત્વા કુલપુત્તેન અત્તનો પતિરૂપં વેદિતબ્બં. અયઞ્હેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો – ‘‘એકો ભિક્ખુ મહજ્ઝાસયો હોતિ મહુસ્સાહો, સક્કોતિ ગામન્તસેનાસનં પટિક્ખિપિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો દુક્ખસ્સન્તં કાતું. એકો દુબ્બલો હોતિ અપ્પથામો અરઞ્ઞે ન સક્કોતિ, ગામન્તેયેવ સક્કોતિ. એકો મહબ્બલો સમપ્પવત્તધાતુકો અધિવાસનખન્તિસમ્પન્નો ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ સમચિત્તો અરઞ્ઞેપિ ગામન્તેપિ સક્કોતિયેવ. એકો નેવ ગામન્તે ન અરઞ્ઞે સક્કોતિ પદપરમો હોતિ.

તત્ર ય્વાયં મહજ્ઝાસયો હોતિ મહુસ્સાહો, સક્કોતિ ગામન્તસેનાસનં પટિક્ખિપિત્વા અરઞ્ઞે વિહરન્તો દુક્ખસ્સન્તં કાતું, સો અરઞ્ઞેયેવ વસતુ, ઇદમસ્સ પતિરૂપં. સદ્ધિવિહારિકાદયોપિ ચસ્સ અનુસિક્ખમાના અરઞ્ઞે વિહાતબ્બમેવ મઞ્ઞિસ્સન્તિ.

યો પન દુબ્બલો હોતિ અપ્પથામો ગામન્તેયેવ સક્કોતિ દુક્ખસ્સન્તં કાતું, ન અરઞ્ઞે સો ગામન્તેયેવ વસતુ, ય્વાયં મહબ્બલો સમપ્પવત્તધાતુકો અધિવાસનખન્તિસમ્પન્નો ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ સમચિત્તો અરઞ્ઞેપિ ગામન્તેપિ સક્કોતિયેવ, અયમ્પિ ગામન્તસેનાસનં પહાય અરઞ્ઞે વિહરતુ, ઇદમસ્સ પતિરૂપં સદ્ધિવિહારિકાપિ હિસ્સ અનુસિક્ખમાના અરઞ્ઞે વિહાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ.

યો પનાયં નેવ ગામન્તે ન અરઞ્ઞે સક્કોતિ પદપરમો હોતિ. અયમ્પિ અરઞ્ઞેયેવ વસતુ. અયં હિસ્સ ધુતઙ્ગસેવના કમ્મટ્ઠાનભાવના ચ આયતિં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો ભવિસ્સતિ. સદ્ધિવિહારિકાદયો ચસ્સ અનુસિક્ખમાના અરઞ્ઞે વિહાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ.

એવં ય્વાયં દુબ્બલો હોતિ અપ્પથામો ગામન્તેયેવ વિહરન્તો સક્કોતિ દુક્ખસ્સન્તં કાતું ન અરઞ્ઞે, ઇમં પુગ્ગલં સન્ધાય ભગવા ‘‘યો ઇચ્છતિ ગામન્તે વિહરતૂ’’તિ આહ. ઇમિના ચ પુગ્ગલેન અઞ્ઞેસમ્પિ દ્વારં દિન્નં.

યદિ પન ભગવા દેવદત્તસ્સ વાદં સમ્પટિચ્છેય્ય, ય્વાયં પુગ્ગલો પકતિયા દુબ્બલો હોતિ અપ્પથામો, યોપિ દહરકાલે અરઞ્ઞવાસં અભિસમ્ભુણિત્વા જિણ્ણકાલે વા વાતપિત્તાદીહિ સમુપ્પન્નધાતુક્ખોભકાલે વા નાભિસમ્ભુણાતિ, ગામન્તેયેવ પન વિહરન્તો સક્કોતિ દુક્ખસ્સન્તં કાતું, તેસં અરિયમગ્ગુપચ્છેદો ભવેય્ય, અરહત્તફલાધિગમો ન ભવેય્ય, ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં વિલોમં અનિય્યાનિકં સત્થુ સાસનં ભવેય્ય, સત્થા ચ તેસં અસબ્બઞ્ઞૂ અસ્સ ‘‘સકવાદં છડ્ડેત્વા દેવદત્તવાદે પતિટ્ઠિતો’’તિ ગારય્હો ચ ભવેય્ય. તસ્મા ભગવા એવરૂપે પુગ્ગલે સઙ્ગણ્હન્તો દેવદત્તસ્સ વાદં પટિક્ખિપિ. એતેનેવૂપાયેન પિણ્ડપાતિકવત્થુસ્મિમ્પિ પંસુકૂલિકવત્થુસ્મિમ્પિ અટ્ઠ માસે રુક્ખમૂલિકવત્થુસ્મિમ્પિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ચત્તારો પન માસે રુક્ખમૂલસેનાસનં પટિક્ખિત્તમેવ.

મચ્છમંસવત્થુસ્મિં તિકોટિપરિસુદ્ધન્તિ તીહિ કોટીહિ પરિસુદ્ધં, દિટ્ઠાદીહિ અપરિસુદ્ધીહિ વિરહિતન્તિ અત્થો. તેનેવાહ – ‘‘અદિટ્ઠં, અસુતં, અપરિસઙ્કિત’’ન્તિ. તત્થ ‘‘અદિટ્ઠં’’ નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગય્હમાનં અદિટ્ઠં. ‘‘અસુતં’’ નામ ભિક્ખૂનં અત્થાય મિગમચ્છે વધિત્વા ગહિતન્તિ અસુતં. ‘‘અપરિસઙ્કિતં’’ પન દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં સુતપરિસઙ્કિતં તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતઞ્ચ ઞત્વા તબ્બિપક્ખતો જાનિતબ્બં. કથં? ઇધ ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ મનુસ્સે જાલવાગુરાદિહત્થે ગામતો વ નિક્ખમન્તે અરઞ્ઞે વા વિચરન્તે, દુતિયદિવસે ચ નેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિહરન્તિ. તે તેન દિટ્ઠેન પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુખો અત્થાય કત’’ન્તિ ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં, નામ એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા ભન્તે ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં ભન્તે ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં અત્થાય વા કત’’ન્તિ વદન્તિ કપ્પતિ.

નહેવ ખો ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ; અપિચ સુણન્તિ, મનુસ્સા કિર જાલવાગુરાદિહત્થા ગામતો વા નિક્ખમન્તિ, અરઞ્ઞે વા વિચરન્તી’’તિ. દુતિયદિવસે ચ નેસં તં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં ‘‘ભિક્ખૂનં નુખો અત્થાય કત’’ન્તિ ઇદં ‘‘સુતપરિસઙ્કિતં’’ નામ. એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ, યં એવં અપરિસઙ્કિતં તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં, અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં અત્થાય વા કત’’ન્તિ વદન્તિ કપ્પતિ.

નહેવ ખો પન ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ, ન સુણન્તિ; અપિચ ખો તેસં ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં પત્તં ગહેત્વા સમચ્છમંસં પિણ્ડપાતં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિહરન્તિ, તે પરિસઙ્કન્તિ ‘‘ભિક્ખૂનં નુખો અત્થાય કત’’ન્તિ ઇદં ‘‘તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતં’’ નામ. એતં ગહેતું ન વટ્ટતિ. યં એવં અપરિસઙ્કિતં તં વટ્ટતિ. સચે પન તે મનુસ્સા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘નયિદં, ભન્તે, ભિક્ખૂનં અત્થાય કતં અમ્હેહિ અત્તનો અત્થાય વા રાજયુત્તાદીનં અત્થાય વા કતં પવત્તમંસં વા કપ્પિયમેવ લભિત્વા ભિક્ખૂનં અત્થાય સમ્પાદિત’’ન્તિ વદન્તિ કપ્પતિ. મતાનં પેતકિચ્ચત્થાય મઙ્ગલાદીનં વા અત્થાય કતેપિ એસેવ નયો. યં યઞ્હિ ભિક્ખૂનંયેવ અત્થાય અકતં, યત્થ ચ નિબ્બેમતિકો હોતિ, તં સબ્બં કપ્પતિ.

સચે પન એકસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસ્સ કતં હોતિ, તે ચ અત્તનો અત્થાય કતભાવં ન જાનન્તિ, અઞ્ઞે જાનન્તિ. યે જાનન્તિ, તેસં ન વટ્ટતિ, ઇતરેસં વટ્ટતિ. અઞ્ઞે ન જાનન્તિ, તેયેવ જાનન્તિ, તેસંયેવ ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ. તેપિ અમ્હાકં અત્થાય કતન્તિ જાનન્તિ, અઞ્ઞેપિ એતેસં અત્થાય કતન્તિ જાનન્તિ, સબ્બેસમ્પિ ન વટ્ટતિ, સબ્બે ન જાનન્તિ, સબ્બેસમ્પિ વટ્ટતિ. પઞ્ચસુ હિ સહધમ્મિકેસુ યસ્સ વા તસ્સ વા અત્થાય ઉદ્દિસ્સ કતં, સબ્બેસં ન કપ્પતિ.

સચે પન કોચિ એકં ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ પાણં વધિત્વા તસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દેતિ, સો ચ અત્તનો અત્થાય કતભાવં જાનંયેવ ગહેત્વા અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો દેતિ, સો તસ્સ સદ્ધાય પરિભુઞ્જતિ, કસ્સ આપત્તીતિ? દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ. યઞ્હિ ઉદ્દિસ્સ કતં તસ્સ અભુત્તતાય અનાપત્તિ, ઇતરસ્સ અજાનનતાય. કપ્પિયમંસસ્સ હિ પટિગ્ગહણે આપત્તિ નત્થિ. ઉદ્દિસ્સ કતઞ્ચ અજાનિત્વા ભુત્તસ્સ પચ્છા ઞત્વા આપત્તિદેસનાકિચ્ચં નામ નત્થિ, અકપ્પિયમંસં પન અજાનિત્વા ભુત્તેન પચ્છા ઞત્વાપિ આપત્તિ દેસેતબ્બા, ઉદ્દિસ્સ કતઞ્હિ ઞત્વા ભુઞ્જતોવ આપત્તિ. અકપ્પિયમંસં અજાનિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સાપિ આપત્તિયેવ. તસ્મા આપત્તિભીરુકેન રૂપં સલ્લક્ખેન્તેનપિ પુચ્છિત્વાવ મંસં પટિગ્ગહેતબ્બં. પરિભોગકાલે પુચ્છિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ વા ગહેત્વા પુચ્છિત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. કસ્મા? દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. અચ્છમંસં હિ સૂકરમંસસદિસં હોતિ, દીપિમંસાદીનિપિ મિગમંસાદિસદિસાનિ, તસ્મા પુચ્છિત્વા ગહણમેવ વત્તન્તિ વદન્તિ.

હટ્ઠો ઉદગ્ગોતિ તુટ્ઠો ચેવ ઉન્નતકાયચિત્તો ચ હુત્વા. સો કિર ‘‘ન ભગવા ઇમાનિ પઞ્ચ વત્થૂનિ અનુજાનાતિ, ઇદાનિ સક્ખિસ્સામિ સઙ્ઘભેદં કાતુ’’ન્તિ કોકાલિકસ્સ ઇઙ્ગિતાકારં દસ્સેત્વા યથા વિસં વા ખાદિત્વા રજ્જુયા વા ઉબ્બન્ધિત્વા સત્થં વા આહરિત્વા મરિતુકામો પુરિસો વિસાદીસુ અઞ્ઞતરં લભિત્વા તપ્પચ્ચયા આસન્નમ્પિ મરણદુક્ખં અજાનન્તો હટ્ઠો ઉદગ્ગો હોતિ; એવમેવ સઙ્ઘભેદપચ્ચયા આસન્નમ્પિ અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા પટિસંવેદનીયં દુક્ખં અજાનન્તો ‘‘લદ્ધો દાનિ મે સઙ્ઘભેદસ્સ ઉપાયો’’તિ હટ્ઠો ઉદગ્ગો સપરિસો ઉટ્ઠાયાસના તેનેવ હટ્ઠભાવેન ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

તે મયં ઇમેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ સમાદાય વત્તામાતિ એત્થ પન ‘‘ઇમાનિ પઞ્ચ વત્થૂની’’તિ વત્તબ્બેપિ તે મયં ઇમેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ જનં સઞ્ઞાપેસ્સામાતિ અભિણ્હં પરિવિતક્કવસેન વિભત્તિવિપલ્લાસં અસલ્લક્ખેત્વા અભિણ્હં પરિવિતક્કાનુરૂપમેવ ‘‘તે મયં ઇમેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહી’’તિ આહ, યથા તં વિક્ખિત્તચિત્તો.

ધુતા સલ્લેખવુત્તિનોતિ યા પટિપદા કિલેસે ધુનાતિ, તાય સમન્નાગતત્તા ધુતા. યા ચ કિલેસે સલ્લિખતિ, સા એતેસં વુત્તીતિ સલ્લેખવુત્તિનો.

બાહુલિકોતિ ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં બહુલભાવો બાહુલ્લં, તં બાહુલ્લમસ્સ અત્થિ, તસ્મિં વા બાહુલ્લે નિયુત્તો ઠિતોતિ બાહુલિકો. બાહુલ્લાય ચેતેતીતિ બાહુલત્તાય ચેતેતિ કપ્પેતિ પકપ્પેતિ. કથઞ્હિ નામ મય્હઞ્ચ સાવકાનઞ્ચ ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં બહુલભાવો ભવેય્યાતિ એવં ઉસ્સુક્કમાપન્નોતિ અધિપ્પાયો. ચક્કભેદાયાતિ આણાભેદાય.

ધમ્મિં કથં કત્વાતિ ખન્ધકે વુત્તનયેન ‘‘અલં, દેવદત્ત, મા તે રુચ્ચિ સઙ્ઘભેદો. ગરુકો ખો, દેવદત્ત, સઙ્ઘભેદો. યો ખો, દેવદત્ત, સમગ્ગં સઙ્ઘં ભિન્દતિ, કપ્પટ્ઠિકં કિબ્બિસં પસવતિ, કપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચતિ, યો ચ ખો, દેવદત્ત, ભિન્નં સઙ્ઘં સમગ્ગં કરોતિ, બ્રહ્મં પુઞ્ઞં પસવતિ, કપ્પં સગ્ગમ્હિ મોદતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૩) એવમાદિકં અનેકપ્પકારં દેવદત્તસ્સ ચ ભિક્ખૂનઞ્ચ તદનુચ્છવિકં તદનુલોમિકં ધમ્મિં કથં કત્વા.

૪૧૧. સમગ્ગસ્સાતિ સહિતસ્સ ચિત્તેન ચ સરીરેન ચ અવિયુત્તસ્સાતિ અત્થો. પદભાજનેપિ હિ અયમેવ અત્થો દસ્સિતો. સમાનસંવાસકોતિ હિ વદતા ચિત્તેન અવિયોગો દસ્સિતો હોતિ. સમાનસીમાયં ઠિતોતિ વદતા સરીરેન. કથં? સમાનસંવાસકો હિ લદ્ધિનાનાસંવાસકેન વા કમ્મનાનાસંવાસકેન વા વિરહિતો સમચિત્તતાય ચિત્તેન અવિયુત્તો હોતિ. સમાનસીમાયં ઠિતો કાયસામગ્ગિદાનતો સરીરેન અવિયુત્તો.

ભેદનસંવત્તનિકં વા અધિકરણન્તિ ભેદનસ્સ સઙ્ઘભેદસ્સ અત્થાય સંવત્તનિકં કારણં. ઇમસ્મિઞ્હિ ઓકાસે ‘‘કામહેતુ કામનિદાનં કામાધિકરણ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૬૮) વિય કારણં અધિકરણન્તિ અધિપ્પેતં. તઞ્ચ યસ્મા અટ્ઠારસવિધં હોતિ, તસ્મા પદભાજને ‘‘અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂની’’તિ વુત્તં. તાનિ પન ‘‘ઇધૂપાલિ, ભિક્ખુ અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતી’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૩૫૨) નયેન ખન્ધકે આગતાનિ, તસ્મા તત્રેવ નેસં અત્થં વણ્ણયિસ્સામ. યોપિ ચાયં ઇમાનિ વત્થૂનિ નિસ્સાય અપરેહિપિ કમ્મેન, ઉદ્દેસેન, વોહારેન, અનુસાવનાય, સલાકગ્ગાહેનાતિ પઞ્ચહિ કારણેહિ સઙ્ઘભેદો હોતિ, તમ્પિ આગતટ્ઠાનેયેવ પકાસયિસ્સામ. સઙ્ખેપતો પન ભેદનસંવત્તનિકં વા અધિકરણં સમાદાયાતિ એત્થ સઙ્ઘભેદસ્સ અત્થાય સંવત્તનિકં સઙ્ઘભેદનિપ્ફત્તિસમત્થં કારણં ગહેત્વાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. પગ્ગય્હાતિ પગ્ગહિતં અબ્ભુસ્સિતં પાકટં કત્વા. તિટ્ઠેય્યાતિ યથાસમાદિન્નં યથાપગ્ગહિતમેવ ચ કત્વા અચ્છેય્ય. યસ્મા પન એવં પગ્ગણ્હતા તિટ્ઠતા ચ તં દીપિતઞ્ચેવ અપ્પટિનિસ્સટ્ઠઞ્ચ હોતિ, તસ્મા પદભાજને ‘‘દીપેય્યા’’તિ ચ ‘‘નપ્પટિનિસ્સજ્જેય્યા’’તિ ચ વુત્તં.

ભિક્ખૂહિ એવમસ્સ વચનીયોતિ અઞ્ઞેહિ લજ્જીહિ ભિક્ખૂહિ એવં વત્તબ્બો ભવેય્ય. પદભાજને ચસ્સ યે પસ્સન્તીતિ યે સમ્મુખા પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તં પસ્સન્તિ. યે સુણન્તીતિ યેપિ ‘‘અસુકસ્મિં નામ વિહારે ભિક્ખૂ ભેદનસંવત્તનિકં અધિકરણં સમાદાય પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તી’’તિ સુણન્તિ.

સમેતાયસ્મા સઙ્ઘેનાતિ આયસ્મા સઙ્ઘેન સદ્ધિં સમેતુ સમાગચ્છતુ એકલદ્ધિકો હોતૂતિ અત્થો. કિં કારણા? સમગ્ગો હિ સઙ્ઘો સમ્મોદમાનો અવિવદમાનો એકુદ્દેસો ફાસુ વિહરતીતિ.

તત્થ સમ્મોદમાનોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પત્તિયા સટ્ઠુ મોદમાનો. અવિવદમાનોતિ ‘‘અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો’’તિ એવં ન વિવદમાનો. એકો ઉદ્દેસો અસ્સાતિ એકુદ્દેસો, એકતો પવત્તપાતિમોક્ખુદ્દેસો, ન વિસુન્તિ અત્થો. ફાસુ વિહરતીતિ સુખં વિહરતિ.

ઇચ્ચેતં કુસલન્તિ એતં પટિનિસ્સજ્જનં કુસલં ખેમં સોત્થિભાવો તસ્સ ભિક્ખુનો. નો ચે પટિનિસ્સજ્જતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ તિક્ખત્તું વુત્તસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જતો દુક્કટં. સુત્વા ન વદન્તિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ યે સુત્વા ન વદન્તિ, તેસમ્પિ દુક્કટં. કીવદૂરે સુત્વા અવદન્તાનં દુક્કટં? એકવિહારે તાવ વત્તબ્બં નત્થિ. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તં ‘‘સમન્તા અદ્ધયોજને ભિક્ખૂનં ભારો. દૂતં વા પણ્ણં વા પેસેત્વા વદતોપિ આપત્તિમોક્ખો નત્થિ. સયમેવ ગન્ત્વા ‘ગરુકો ખો, આવુસો, સઙ્ઘભેદો, મા સઙ્ઘભેદાય, પરક્કમી’તિ નિવારેતબ્બો’’તિ. પહોન્તેન પન દૂરમ્પિ ગન્તબ્બં અગિલાનાનઞ્હિ દૂરેપિ ભારોયેવ.

ઇદાનિ ‘‘એવઞ્ચ સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો’’તિઆદીસુ અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ‘‘સો ભિક્ખુ સઙ્ઘમજ્ઝમ્પિ આકડ્ઢિત્વા વત્તબ્બો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ઘમજ્ઝમ્પિ આકડ્ઢિત્વાતિ સચે પુરિમનયેન વુચ્ચમાનો ન પટિનિસ્સજ્જતિ હત્થેસુ ચ પાદેસુ ચ ગહેત્વાપિ સઙ્ઘમજ્ઝં આકડ્ઢિત્વા પુનપિ ‘‘મા આયસ્મા’’તિઆદિના નયેન તિક્ખત્તું વત્તબ્બો.

યાવતતિયં સમનુભાસિતબ્બોતિ યાવ તતિયં સમનુભાસનં તાવ સમનુભાસિતબ્બો. તીહિ સમનુભાસનકમ્મવાચાહિ કમ્મં કાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. પદભાજને પનસ્સ અત્થમેવ ગહેત્વા સમનુભાસનવિધિં દસ્સેતું ‘‘સો ભિક્ખુ સમનુભાસિતબ્બો. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, સમનુભાસિતબ્બો’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૧૪. તત્થ ઞત્તિયા દુક્કટં દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ યઞ્ચ ઞત્તિપરિયોસાને દુક્કટં આપન્નો, યે ચ દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયે, તા તિસ્સોપિ આપત્તિયો ‘‘યસ્સ નક્ખમતિ સો ભાસેય્યા’’તિ એવં ય્ય-કારપ્પત્તમત્તાય તતિયકમ્મવાચાય પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ સઙ્ઘાદિસેસોયેવ તિટ્ઠતિ. કિં પન આપન્નાપત્તિયો પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ અનાપન્નાતિ? મહાસુમત્થેરો તાવ વદતિ ‘‘યો અવસાને પટિનિસ્સજ્જિસ્સતિ, સો તા આપત્તિયો ન આપજ્જતિ, તસ્મા અનાપન્ના પટિપ્પસ્સમ્ભન્તી’’તિ. મહાપદુમત્થેરો પન લિઙ્ગપરિવત્તેન અસાધારણાપત્તિયો વિય આપન્ના પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ, અનાપન્નાનં કિં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા’’તિ આહ.

૪૧૫. ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞીતિ તઞ્ચે સમનુભાસનકમ્મં ધમ્મકમ્મં હોતિ, તસ્મિં ધમ્મકમ્મસઞ્ઞીતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇધ સઞ્ઞા ન રક્ખતિ, કમ્મસ્સ ધમ્મિકત્તા એવ અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તો આપજ્જતિ.

૪૧૬. અસમનુભાસન્તસ્સાતિ અસમનુભાસિયમાનસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સાપિ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ.

પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સાતિ ઞત્તિતો પુબ્બે વા ઞત્તિક્ખણે વા ઞત્તિપરિયોસાને વા પઠમાય વા અનુસાવનાય દુતિયાય વા તતિયાય વા યાવ ય્ય-કારં ન સમ્પાપુણાતિ, તાવ પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તિ.

આદિકમ્મિકસ્સાતિ. એત્થ પન ‘‘દેવદત્તો સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભેદાય પરક્કમિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ પરિવારે (પરિ. ૧૭) આગતત્તા દેવદત્તો આદિકમ્મિકો. સો ચ ખો સઙ્ઘભેદાય પરક્કમનસ્સેવ, ન અપ્પટિનિસ્સજ્જનસ્સ. ન હિ તસ્સ તં કમ્મં કતં. કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચે? સુત્તતો. યથા હિ ‘‘અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ગદ્ધબાધિપુબ્બો યાવતતિયં સમનુભાસનાય ન પટિનિસ્સજ્જિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિ’’ન્તિ પરિવારે (પરિ. ૧૨૧) આગતત્તા અરિટ્ઠસ્સ કમ્મં કતન્તિ પઞ્ઞાયતિ, ન તથા દેવદત્તસ્સ. અથાપિસ્સ કતેન ભવિતબ્બન્તિ કોચિ અત્તનો રુચિમત્તેન વદેય્ય, તથાપિ અપ્પટિનિસ્સજ્જને આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિ નામ નત્થિ. ન હિ પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં વીતિક્કમન્તસ્સ અઞ્ઞત્ર ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતતો અનાપત્તિ નામ દિસ્સતિ. યમ્પિ અરિટ્ઠસિક્ખાપદસ્સ અનાપત્તિયં ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ પોત્થકેસુ લિખિતં, તં પમાદલિખિતં. પમાદલિખિતભાવો ચસ્સ ‘‘પઠમં અરિટ્ઠો ભિક્ખુ ચોદેતબ્બો, ચોદેત્વા સારેતબ્બો, સારેત્વા આપત્તિં રોપેતબ્બો’’તિ (ચૂળવ. ૬૫) એવં કમ્મક્ખન્ધકે આપત્તિરોપનવચનતો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભેદાય પરક્કમને આદિકમ્મિકસ્સ દેવદત્તસ્સ યસ્મા તં કમ્મં ન કતં, તસ્માસ્સ આપત્તિયેવ ન જાતા. સિક્ખાપદં પન તં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તન્તિ કત્વા ‘‘આદિકમ્મિકો’’તિ વુત્તો. ઇતિ આપત્તિયા અભાવતોયેવસ્સ અનાપત્તિ વુત્તા. સા પનેસા કિઞ્ચાપિ અસમનુભાસન્તસ્સાતિ ઇમિનાવ સિદ્ધા, યસ્મા પન અસમનુભાસન્તો નામ યસ્સ કેવલં સમનુભાસનં ન કરોન્તિ, સો વુચ્ચતિ, ન આદિકમ્મિકો. અયઞ્ચ દેવદત્તો આદિકમ્મિકોયેવ, તસ્મા ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ વુત્તં. એતેનુપાયેન ઠપેત્વા અરિટ્ઠસિક્ખાપદં સબ્બસમનુભાસનાસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીસુ તિવઙ્ગિકં એકસમુટ્ઠાનં, સમનુભાસનસમુટ્ઠાનં નામમેતં, કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. પટિનિસ્સજ્જામીતિ કાયવિકારં વા વચીભેદં વા અકરોન્તસ્સેવ પન આપજ્જનતો અકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

પઠમસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.