૮. પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૦. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદં. તત્થ વેળુવને કલન્દકનિવાપેતિ વેળુવનન્તિ તસ્સ ઉય્યાનસ્સ નામં, તં કિર વેળુહિ ચ પરિક્ખિત્તં અહોસિ અટ્ઠારસહત્થેન ચ પાકારેન ગોપુરટ્ટાલકયુત્તં નીલોભાસં મનોરમં તેન ‘‘વેળુવન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, કલન્દકાનઞ્ચેત્થ નિવાપં અદંસુ તેન ‘‘કલન્દકનિવાપ’’તિ વુચ્ચતિ.

પુબ્બે કિર અઞ્ઞતરો રાજા તત્થ ઉય્યાનકીળનત્થં આગતો, સુરામદેન મત્તો દિવાસેય્યં સુપિ, પરિજનોપિસ્સ સુત્તો રાજાતિ પુપ્ફફલાદીહિ પલોભિયમાનો ઇતો ચિતો ચ પક્કમિ. અથ સુરાગન્ધેન અઞ્ઞતરસ્મા સુસિરરુક્ખા કણ્હસપ્પો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો અભિમુખો આગચ્છતિ, તં દિસ્વા રુક્ખદેવતા ‘‘રઞ્ઞો જીવિતં દસ્સામી’’તિ કાળકવેસેન આગન્ત્વા કણ્ણમૂલે સદ્દમકાસિ, રાજા પટિબુજ્ઝિ, કણ્હસપ્પો નિવત્તો, સો તં દિસ્વા ‘‘ઇમાય કાળકાય મમ જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ કાળકાનં તત્થ નિવાપં પટ્ઠપેસિ, અભયઘોસનઞ્ચ ઘોસાપેસિ, તસ્મા તં તતોપભુતિ કલન્દકનિવાપન્તિ સઙ્ખ્યં ગતં. કલન્દકાતિ હિ કાળકાનં એતં નામં.

દબ્બોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. મલ્લપુત્તોતિ મલ્લરાજસ્સ પુત્તો. જાતિયા સત્તવસ્સેન અરહત્તં સચ્છિકતન્તિ થેરો કિર સત્તવસ્સિકોવ સંવેગં લભિત્વા પબ્બજિતો ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણીતિ વેદિતબ્બો. યંકિઞ્ચિ સાવકેન પત્તબ્બં સબ્બં તેન અનુપ્પત્તન્તિ સાવકેન પત્તબ્બં નામ તિસ્સો વિજ્જા, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, છ અભિઞ્ઞા, નવ લોકુત્તરધમ્માતિ ઇદં ગુણજાતં, તં સબ્બં તેન અનુપ્પત્તં હોતિ. નત્થિ ચસ્સ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ, ચતૂહિ મગ્ગેહિ, સોળસવિધસ્સ કિચ્ચસ્સ કતત્તા ઇદાનિસ્સ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયં નત્થિ. કતસ્સ વા પતિચયોતિ તસ્સેવ કતસ્સ કિચ્ચસ્સ પુન વડ્ઢનમ્પિ નત્થિ, ધોતસ્સ વિય વત્થસ્સ પટિધોવનં પિસિતસ્સ વિય ગન્ધસ્સ પટિપિસનં, પુપ્ફિતસ્સ વિય ચ પુપ્ફસ્સ પટિપુપ્ફનન્તિ. રહોગતસ્સાતિ રહસિ ગતસ્સ. પટિસલ્લીનસ્સાતિ તતો તતો પટિક્કમિત્વા સલ્લીનસ્સ, એકીભાવં ગતસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

અથ ખો આયસ્મતો દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યન્નૂનાહં સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞપેય્યં ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસેય્ય’’ન્તિ થેરો કિર અત્તનો કતકિચ્ચભાવં દિસ્વા ‘‘અહં ઇમં અન્તિમસરીરં ધારેમિ, તઞ્ચ ખો વાતમુખે ઠિત પદીપો વિય અનિચ્ચતામુખે ઠિતં, નચિરસ્સેવ નિબ્બાયનધમ્મં યાવ ન નિબ્બાયતિ તાવ કિન્નુ ખો અહં સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચં કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘‘તિરોરટ્ઠેસુ બહૂ કુલપુત્તા ભગવન્તં અદિસ્વાવ પબ્બજન્તિ, તે ભગવન્તં ‘પસ્સિસ્સામ ચેવ વન્દિસ્સામ ચા’તિ દૂરતોપિ આગચ્છન્તિ, તત્ર યેસં સેનાસનં નપ્પહોતિ, તે સિલાપટ્ટકેપિ સેય્યં કપ્પેન્તિ. પહોમિ ખો પનાહં અત્તનો આનુભાવેન તેસં કુલપુત્તાનં ઇચ્છાવસેન પાસાદવિહારઅડ્ઢયોગાદીનિ મઞ્ચપીઠકત્થરણાદીનિ ચ સેનાસેનાનિ નિમ્મિનિત્વા દાતું. પુનદિવસે ચેત્થ એકચ્ચે અતિવિય કિલન્તરૂપા હોન્તિ, તે ગારવેન ભિક્ખૂનં પુરતો ઠત્વા ભત્તાનિપિ ન ઉદ્દિસાપેન્તિ, અહં ખો પન નેસં ભત્તાનિપિ ઉદ્દિસિતું પહોમી’’તિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તસ્સ ‘‘અથ ખો આયસ્મતો દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘યન્નૂનાહં સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞપેય્યં ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસેય્ય’’ન્તિ.

નનુ ચ ઇમાનિ દ્વે ઠાનાનિ ભસ્સારામતાદિમનુયુત્તસ્સ યુત્તાનિ, અયઞ્ચ ખીણાસવો નિપ્પપઞ્ચારામો, ઇમસ્સ કસ્મા ઇમાનિ પટિભંસૂતિ? પુબ્બપત્થનાય ચોદિતત્તા. સબ્બબુદ્ધાનં કિર ઇમં ઠાનન્તરં પત્તા સાવકા હોન્તિયેવ. અયઞ્ચ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે અઞ્ઞતરસ્મિં કુલે પચ્ચાજાતો ઇમં ઠાનન્તરં પત્તસ્સ ભિક્ખુનો આનુભાવં દિસ્વા અટ્ઠસટ્ઠિયા ભિક્ખુસતસહસ્સેહિ સદ્ધિં ભગવન્તં સત્ત દિવસાનિ નિમન્તેત્વા મહાદાનં દત્વા પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘અનાગતે તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પન્નકાલે અહમ્પિ ઇત્થન્નામો તુમ્હાકં સાવકો વિય સેનાસનપઞ્ઞાપકો ચ ભત્તુદ્દેસકો ચ અસ્સ’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. ભગવા અનાગતંસઞાણં પેસેત્વા અદ્દસ, દિસ્વા ચ ઇતો કપ્પસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તદા ત્વં દબ્બો નામ મલ્લપુત્તો હુત્વા જાતિયા સત્તવસ્સો નિક્ખમ્મ પબ્બજિત્વા અરહત્તં સચ્છિકરિસ્સસિ, ઇમઞ્ચ ઠાનન્તરં લચ્છસી’’તિ બ્યાકાસિ. સો તતોપભુતિ દાનસીલાદીનિ પૂરયમાનો દેવમનુસ્સસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે તેન ભગવતા બ્યાકતસદિસમેવ અરહત્તં સચ્છાકાસિ. અથસ્સ રહોગતસ્સ ‘‘કિન્નુ ખો અહં સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચં કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તયતો તાય પુબ્બપત્થનાય ચોદિતત્તા ઇમાનિ દ્વે ઠાનાનિ પટિભંસૂતિ.

અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહં ખો અનિસ્સરોસ્મિ અત્તનિ, સત્થારા સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસામિ, સચે મં ભગવા અનુજાનિસ્સતિ, ઇમાનિ દ્વે ઠાનાનિ સમાદિયિસ્સામી’’તિ ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા દબ્બો મલ્લપુત્તો…પે… ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ. અથ નં ભગવા ‘‘સાધુ સાધુ દબ્બા’’તિ સમ્પહંસેત્વા યસ્મા અરહતિ એવરૂપો અગતિગમનપરિબાહિરો ભિક્ખુ ઇમાનિ દ્વે ઠાનાનિ વિચારેતું, તસ્મા ‘‘તેન હિ ત્વં દબ્બ સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞપેહિ ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસા’’તિ આહ. ભગવતો પચ્ચસ્સોસીતિ ભગવતો વચનં પતિઅસ્સોસિ અભિમુખો અસ્સોસિ, સમ્પટિચ્છીતિ વુત્તં હોતિ.

પઠમં દબ્બો યાચિતબ્બોતિ કસ્મા ભગવા યાચાપેતિ? ગરહમોચનત્થં. પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘અનાગતે દબ્બસ્સ ઇમં ઠાનં નિસ્સાય મેત્તિયભુમજકાનં વસેન મહાઉપદ્દવો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તત્ર કેચિ ગરહિસ્સન્તિ ‘અયં તુણ્હીભૂતો અત્તનો કમ્મં અકત્વા કસ્મા ઈદિસં ઠાનં વિચારેતી’તિ. તતો અઞ્ઞે વક્ખન્તિ ‘કો ઇમસ્સ દોસો એતેહેવ યાચિત્વા ઠપિતો’તિ એવં ગરહતો મુચ્ચિસ્સતી’’તિ. એવં ગરહમોચનત્થં યાચાપેત્વાપિ પુન યસ્મા અસમ્મતે ભિક્ખુસ્મિં સઙ્ઘમજ્ઝે કિઞ્ચિ કથયમાને ખિય્યનધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ‘‘અયં કસ્મા સઙ્ઘમજ્ઝે ઉચ્ચાસદ્દં કરોતિ, ઇસ્સરિયં દસ્સેતી’’તિ. સમ્મતે પન કથેન્તે ‘‘માયસ્મન્તો કિઞ્ચિ અવચુત્થ, સમ્મતો અયં, કથેતુ યથાસુખ’’ન્તિ વત્તારો ભવન્તિ. અસમ્મતઞ્ચ અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તસ્સ લહુકા આપત્તિ હોતિ દુક્કટમત્તા. સમ્મતં પન અબ્ભાચિક્ખતો ગરુકતરા પાચિત્તિયાપત્તિ હોતિ. અથ સમ્મતો ભિક્ખુ આપત્તિયા ગરુકભાવેન વેરીહિપિ દુપ્પધંસિયતરો હોતિ, તસ્મા તં આયસ્મન્તં સમ્મન્નાપેતું ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના’’તિઆદિમાહ. કિં પન દ્વે સમ્મુતિયો એકસ્સ દાતું વટ્ટન્તીતિ? ન કેવલં દ્વે, સચે પહોતિ, તેરસાપિ દાતું વટ્ટન્તિ. અપ્પહોન્તાનં પન એકાપિ દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વા દાતું વટ્ટતિ.

૩૮૨. સભાગાનન્તિ ગુણસભાગાનં, ન મિત્તસન્થવસભાગાનં. તેનેવાહ ‘‘યે તે ભિક્ખૂ સુત્તન્તિકા તેસં એકજ્ઝ’’ન્તિઆદિ. યાવતિકા હિ સુત્તન્તિકા હોન્તિ, તે ઉચ્ચિનિત્વા એકતો તેસં અનુરૂપમેવ સેનાસનં પઞ્ઞપેતિ; એવં સેસાનં. કાયદળ્હીબહુલાતિ કાયસ્સ દળ્હીભાવકરણબહુલા, કાયપોસનબહુલાતિ અત્થો. ઇમાયપિમે આયસ્મન્તો રતિયાતિ ઇમાય સગ્ગમગ્ગસ્સ તિરચ્છાનભૂતાય તિરચ્છાનકથારતિયા. અચ્છિસ્સન્તીતિ વિહરિસ્સન્તિ.

તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા તેનેવાલોકેનાતિ તેજોકસિણચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અભિઞ્ઞાઞાણેન અઙ્ગુલિજલનં અધિટ્ઠાય તેનેવ તેજોધાતુસમાપત્તિજનિતેન અઙ્ગુલિજાલાલોકેનાતિ અત્થો. અયં પન થેરસ્સ આનુભાવો નચિરસ્સેવ સકલજમ્બુદીપે પાકટો અહોસિ, તં સુત્વા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દટ્ઠુકામા અપિસુ ભિક્ખૂ સઞ્ચિચ્ચ વિકાલે આગચ્છન્તિ. તે સઞ્ચિચ્ચ દૂરે અપદિસન્તીતિ જાનન્તાવ દૂરે અપદિસન્તિ. કથં? ‘‘અમ્હાકં આવુસો દબ્બ ગિજ્ઝકૂટે’’તિ ઇમિના નયેન.

અઙ્ગુલિયા જલમાનાય પુરતો પુરતો ગચ્છતીતિ સચે એકો ભિક્ખુ હોતિ, સયમેવ ગચ્છતિ. સચે બહૂ હોન્તિ, બહૂ અત્તભાવે નિમ્મિનાતિ. સબ્બે અત્તના સદિસા એવ સેનાસનં પઞ્ઞપેન્તિ.

અયં મઞ્ચોતિઆદીસુ પન થેરે ‘‘અયં મઞ્ચો’’તિ વદન્તે નિમ્મિતાપિ અત્તનો અત્તનો ગતગતટ્ઠાને ‘‘અયં મઞ્ચો’’તિ વદન્તિ; એવં સબ્બપદેસુ. અયઞ્હિ નિમ્મિતાનં ધમ્મતા –

‘‘એકસ્મિં ભાસમાનસ્મિં, સબ્બે ભાસન્તિ નિમ્મિતા;

એકસ્મિં તુણ્હિમાસીને, સબ્બે તુણ્હી ભવન્તિ તે’’તિ.

યસ્મિં પન વિહારે મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પરિપૂરન્તિ, તસ્મિં અત્તનો આનુભાવેન પૂરેન્તિ. તેન નિમ્મિતાનં અવત્થુકવચનં ન હોતિ.

સેનાસનં પઞ્ઞપેત્વા પુનદેવ વેળુવનં પચ્ચાગચ્છતીતિ તેહિ સદ્ધિં જનપદકથં કથેન્તો ન નિસીદતિ, અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ પચ્ચાગચ્છતિ.

૩૮૩. મેત્તિયભૂમજકાતિ મેત્તિયો ચેવ ભૂમજકો ચ, છબ્બગ્ગિયાનં અગ્ગપુરિસા એતે. લામકાનિ ચ ભત્તાનીતિ સેનાસનાનિ તાવ નવકાનં લામકાનિ પાપુણન્તીતિ અનચ્છરિયમેતં. ભત્તાનિ પન સલાકાયો પચ્છિયં વા ચીવરભોગે વા પક્ખિપિત્વા આલોળેત્વા એકમેકં ઉદ્ધરિત્વા પઞ્ઞાપેન્તિ, તાનિપિ તેસં મન્દપુઞતાય લામકાનિ સબ્બપચ્છિમાનેવ પાપુણન્તિ. યમ્પિ એકચારિકભત્તં હોતિ, તમ્પિ એતેસં પત્તદિવસે લામકં વા હોતિ, એતે વા દિસ્વાવ પણીતં અદત્વા લામકમેવ દેન્તિ.

અભિસઙ્ખારિકન્તિ નાનાસમ્ભારેહિ અભિસઙ્ખરિત્વા કતં સુસજ્જિતં, સુસમ્પાદિતન્તિ અત્થો. કણાજકન્તિ સકુણ્ડકભત્તં. બિલઙ્ગદુતિયન્તિ કઞ્જિકદુતિયં.

કલ્યાણભત્તિકોતિ કલ્યાણં સુન્દરં અતિવિય પણીતં ભત્તમસ્સાતિ કલ્યાણભત્તિકો, પણીતદાયકત્તા ભત્તેનેવ પઞ્ઞાતો. ચતુક્કભત્તં દેતીતિ ચત્તારિ ભત્તાનિ દેતિ, તદ્ધિતવોહારેન પન ‘‘ચતુક્કભત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઉપતિટ્ઠિત્વા પરિવિસતીતિ સબ્બકમ્મન્તે વિસ્સજ્જેત્વા મહન્તં પૂજાસક્કારં કત્વા સમીપે ઠત્વા પરિવિસતિ. ઓદનેન પુચ્છન્તીતિ ઓદનહત્થા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં ભન્તે ઓદનં દેમા’’તિ પુચ્છન્તિ, એવં કરણત્થેયેવ કરણવચનં હોતિ. એસ નયો સૂપાદીસુ.

સ્વાતનાયાતિ સ્વે ભવો ભત્તપરિભોગો સ્વાતનો તસ્સત્થાય, સ્વાતનાય સ્વે કત્તબ્બસ્સ ભત્તપરિભોગસ્સત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઉદ્દિટ્ઠં હોતીતિ પાપેત્વા દિન્નં હોતિ. મેત્તિયભૂમજકાનં ખો ગહપતીતિ ઇદં થેરો અસમન્નાહરિત્વા આહ. એવંબલવતી હિ તેસં મન્દપુઞ્ઞતા, યં સતિવેપુલ્લપ્પત્તાનમ્પિ અસમન્નાહારો હોતિ. યે જેતિ એત્થ જેતિ દાસિં આલપતિ.

હિય્યો ખો આવુસો અમ્હાકન્તિ રત્તિં સમ્મન્તયમાના અતીતં દિવસભાગં સન્ધાય ‘‘હિય્યો’’તિ વદન્તિ. ન ચિત્તરૂપન્તિ ન ચિત્તાનુરૂપં, યથા પુબ્બે યત્તકં ઇચ્છન્તિ, તત્તકં સુપન્તિ, ન એવં સુપિંસુ, અપ્પકમેવ સુપિંસૂતિ વુત્તં હોતિ.

બહારામકોટ્ઠકેતિ વેળુવનવિહારસ્સ બહિદ્વારકોટ્ઠકે. પત્તક્ખન્ધાતિ પતિતક્ખન્ધા ખન્ધટ્ઠિકં નામેત્વા નિસિન્ના. પજ્ઝાયન્તાતિ પધૂપાયન્તા.

યતો નિવાતં તતો સવાતન્તિ યત્થ નિવાતં અપ્પકોપિ વાતો નત્થિ, તત્થ મહાવાતો ઉટ્ઠિતોતિ અધિપ્પાયો. ઉદકં મઞ્ઞે આદિત્તન્તિ ઉદકં વિય આદિત્તં.

૩૮૪. સરસિ ત્વં દબ્બ એવરૂપં કત્તાતિ ત્વં દબ્બ એવરૂપં કત્તા સરસિ. અથ વા સરસિ ત્વં દબ્બ એવરૂપં યથાયં ભિક્ખુની આહ, કત્તા ધાસિ એવરૂપં, યથાયં ભિક્ખુની આહાતિ એવં યોજેત્વાપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યે પન ‘‘કત્વા’’તિ પઠન્તિ તેસં ઉજુકમેવ.

યથા મં ભન્તે ભગવા જાનાતીતિ થેરો કિં દસ્સેતિ. ભગવા ભન્તે સબ્બઞ્ઞૂ, અહઞ્ચ ખીણાસવો, નત્થિ મય્હં વત્થુપટિસેવના, તં મં ભગવા જાનાતિ, તત્રાહં કિં વક્ખામિ, યથા મં ભગવા જાનાતિ તથેવાહં દટ્ઠબ્બોતિ.

ન ખો દબ્બ દબ્બા એવં નિબ્બેઠેન્તીતિ એત્થ ન ખો દબ્બ પણ્ડિતા યથા ત્વં પરપ્પચ્ચયેન નિબ્બેઠેસિ, એવં નિબ્બેઠેન્તિ; અપિ ચ ખો યદેવ સામં ઞાતં તેન નિબ્બેઠેન્તીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સચે તયા કતં કતન્તિ ઇમિના કિં દસ્સેતિ? ન હિ સક્કા પરિસબલેન વા પક્ખુપત્થમ્ભેન વા અકારકો કારકો કાતું, કારકો વા અકારકો કાતું, તસ્મા યં સયં કતં વા અકતં વા તદેવ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કસ્મા પન ભગવા જાનન્તોપિ ‘‘અહં જાનામિ, ખીણાસવો ત્વં; નત્થિ તુય્હં દોસો, અયં ભિક્ખુની મુસાવાદિની’’તિ નાવોચાતિ? પરાનુદ્દયતાય. સચે હિ ભગવા યં યં જાનાતિ તં તં વદેય્ય, અઞ્ઞેન પારાજિકં આપન્નેન પુટ્ઠેન ‘‘અહં જાનામિ ત્વં પારાજિકો’’તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, તતો સો પુગ્ગલો ‘‘અયં પુબ્બે દબ્બં મલ્લપુત્તં સુદ્ધં કત્વા ઇદાનિ મં અસુદ્ધં કરોતિ; કસ્સ દાનિ કિં વદામિ, યત્ર સત્થાપિ સાવકેસુ છન્દાગતિં ગચ્છતિ; કુતો ઇમસ્સ સબ્બઞ્ઞુભાવો’’તિ આઘાતં બન્ધિત્વા અપાયૂપગો ભવેય્ય, તસ્મા ભગવા ઇમાય પરાનુદ્દયતાય જાનન્તોપિ નાવોચ.

કિઞ્ચ ભિય્યો ઉપવાદપરિવજ્જનતોપિ નાવોચ. યદિ હિ ભગવા એવં વદેય્ય, એવં ઉપવાદો ભવેય્ય ‘‘દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ વુટ્ઠાનં નામ ભારિયં, સમ્માસમ્બુદ્ધં પન સક્ખિં લભિત્વા વુટ્ઠિતો’’તિ. ઇદઞ્ચ વુટ્ઠાનલક્ખણં મઞ્ઞમાના ‘‘બુદ્ધકાલેપિ સક્ખિના સુદ્ધિ વા અસુદ્ધિ વા હોતિ મયં જાનામ, અયં પુગ્ગલો અસુદ્ધો’’તિ એવં પાપભિક્ખૂ લજ્જિમ્પિ વિનાસેય્યુન્તિ. અપિચ અનાગતેપિ ભિક્ખૂ ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં ચોદેત્વા સારેત્વા ‘‘સચે તયા કતં, ‘કત’ન્તિ વદેહી’’તિ લજ્જીનં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા કમ્મં કરિસ્સન્તીતિ વિનયલક્ખણે તન્તિં ઠપેન્તો ‘‘અહં જાનામી’’તિ અવત્વાવ ‘‘સચે તયા કતં, ‘કત’ન્તિ વદેહી’’તિ આહ.

નાભિજાનામિ સુપિનન્તેનપિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતાતિ સુપિનન્તેનપિ મેથુનં ધમ્મં ન અભિજાનામિ, ન પટિસેવિતા અહન્તિ વુત્તં હોતિ. અથ વા પટિસેવિતા હુત્વા સુપિનન્તેનપિ મેથુનં ધમ્મં ન જાનામીતિ વુત્તં હોતિ. યે પન ‘‘પટિસેવિત્વા’’તિ પઠન્તિ તેસં ઉજુકમેવ. પગેવ જાગરોતિ જાગરન્તો પન પઠમંયેવ ન જાનામીતિ.

તેન હિ ભિક્ખવે મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથાતિ યસ્મા દબ્બસ્સ ચ ઇમિસ્સા ચ વચનં ન ઘટીયતિ તસ્મા મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ તિસ્સો નાસના – લિઙ્ગનાસના, સંવાસનાસના, દણ્ડકમ્મનાસનાતિ. તાસુ ‘‘દૂસકો નાસેતબ્બો’’તિ (પારા. ૬૬) અયં ‘‘લિઙ્ગનાસના’’. આપત્તિયા અદસ્સને વા અપ્પટિકમ્મે વા પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે વા ઉક્ખેપનીયકમ્મં કરોન્તિ, અયં ‘‘સંવાસનાસના’’. ‘‘ચર પિરે વિનસ્સા’’તિ (પાચિ. ૪૨૯) દણ્ડકમ્મં કરોન્તિ, અયં ‘‘દણ્ડકમ્મનાસના’’. ઇધ પન લિઙ્ગનાસનં સન્ધાયાહ – ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ.

ઇમે ચ ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જથાતિ ઇમિના ઇમં દીપેતિ ‘‘અયં ભિક્ખુની અત્તનો ધમ્મતાય અકારિકા અદ્ધા અઞ્ઞેહિ ઉય્યોજિતા, તસ્મા યેહિ ઉય્યોજિતા ઇમે ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જથ ગવેસથ જાનાથા’’તિ.

કિં પન ભગવતા મેત્તિયા ભિક્ખુની પટિઞ્ઞાય નાસિતા અપ્પટિઞ્ઞાય નાસિતાતિ, કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ પટિઞ્ઞાય નાસિતા, થેરો કારકો હોતિ સદોસો? અથ અપ્પટિઞ્ઞાય, થેરો અકારકો હોતિ નિદ્દોસો.

ભાતિયરાજકાલેપિ મહાવિહારવાસીનઞ્ચ અભયગિરિવાસીનઞ્ચ થેરાનં ઇમસ્મિંયેવ પદે વિવાદો અહોસિ. અભયગિરિવાસિનોપિ અત્તનો સુત્તં વત્વા ‘‘તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો હોતી’’તિ વદન્તિ. મહાવિહારવાસિનોપિ અત્તનો સુત્તં વત્વા ‘‘તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો હોતી’’તિ વદન્તિ. પઞ્હો ન છિજ્જતિ. રાજા સુત્વા થેરે સન્નિપાતેત્વા દીઘકારાયનં નામ બ્રાહ્મણજાતિયં અમચ્ચં ‘‘થેરાનં કથં સુણાહી’’તિ આણાપેસિ. અમચ્ચો કિર પણ્ડિતો ભાસન્તરકુસલો સો આહ – ‘‘વદન્તુ તાવ થેરા સુત્ત’’ન્તિ. તતો અભયગિરિથેરા અત્તનો સુત્તં વદિંસુ – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, મેત્તિયં ભિક્ખુનિં સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથા’’તિ. અમચ્ચો ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો હોતિ સદોસો’’તિ આહ. મહાવિહારવાસિનોપિ અત્તનો સુત્તં વદિંસુ – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ. અમચ્ચો ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં વાદે થેરો અકારકો હોતિ નિદ્દોસો’’તિ આહ. કિં પનેત્થ યુત્તં? યં પચ્છા વુત્તં વિચારિતઞ્હેતં અટ્ઠકથાચરિયેહિ, ભિક્ખુ ભિક્ખું અમૂલકેન અન્તિમવત્થુના અનુદ્ધંસેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો; ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેતિ, દુક્કટં. કુરુન્દિયં પન ‘‘મુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં.

તત્રાયં વિચારણા, પુરિમનયે તાવ અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયત્તા દુક્કટમેવ યુજ્જતિ. યથા સતિપિ મુસાવાદે ભિક્ખુનો ભિક્ખુસ્મિં સઙ્ઘાદિસેસો, સતિપિ ચ મુસાવાદે અસુદ્ધં સુદ્ધદિટ્ઠિનો અક્કોસાધિપ્પાયેન વદન્તસ્સ ઓમસવાદેનેવ પાચિત્તિયં, ન સમ્પજાનમુસાવાદેન; એવં ઇધાપિ અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયત્તા સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયં ન યુજ્જતિ, દુક્કટમેવ યુત્તં. પચ્છિમનયેપિ મુસાવાદત્તા પાચિત્તિયમેવ યુજ્જતિ, વચનપ્પમાણતો હિ અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયેન ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખુસ્મિં સઙ્ઘાદિસેસો. અક્કોસાધિપ્પાયસ્સ ચ ઓમસવાદો. ભિક્ખુસ્સ પન ભિક્ખુનિયા દુક્કટન્તિવચનં નત્થિ, સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયન્તિ વચનમત્થિ, તસ્મા પાચિત્તિયમેવ યુજ્જતિ.

તત્ર પન ઇદં ઉપપરિક્ખિતબ્બં – ‘‘અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયે અસતિ પાચિત્તિયં, તસ્મિં સતિ કેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ? તત્ર યસ્મા મુસા ભણન્તસ્સ પાચિત્તિયે સિદ્ધેપિ અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસને વિસું પાચિત્તિયં વુત્તં, તસ્મા અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયે સતિ સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયસ્સ ઓકાસો ન દિસ્સતિ, ન ચ સક્કા અનુદ્ધંસેન્તસ્સ અનાપત્તિયા ભવિતુન્તિ પુરિમનયોવેત્થ પરિસુદ્ધતરો ખાયતિ. તથા ભિક્ખુની ભિક્ખુનિં અમૂલકેન અન્તિમવત્થુના અનુદ્ધંસેતિ સઙ્ઘાદિસેસો, ભિક્ખું અનુદ્ધંસેતિ દુક્કટં, તત્ર સઙ્ઘાદિસેસો વુટ્ઠાનગામી દુક્કટં, દેસનાગામી એતેહિ નાસના નત્થિ. યસ્મા પન સા પકતિયાવ દુસ્સીલા પાપભિક્ખુની ઇદાનિ ચ સયમેવ ‘‘દુસ્સીલામ્હી’’તિ વદતિ તસ્મા નં ભગવા અસુદ્ધત્તાયેવ નાસેસીતિ.

અથ ખો મેત્તિયભૂમજકાતિ એવં ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથ, ઇમે ચ ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જથા’’તિ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠે ભગવતિ તેહિ ભિક્ખૂહિ ‘‘દેથ દાનિ ઇમિસ્સા સેતકાની’’તિ નાસિયમાનં તં ભિક્ખુનિં દિસ્વા તે ભિક્ખૂ તં મોચેતુકામતાય અત્તનો અપરાધં આવિકરિંસુ, એતમત્થં દસ્સેતું ‘‘અથ ખો મેત્તિયભૂમજકા’’તિઆદિ વુત્તં.

૩૮૫-૬. દુટ્ઠો દોસોતિ દૂસિતો ચેવ દૂસકો ચ. ઉપ્પન્ને હિ દોસે પુગ્ગલો તેન દોસેન દૂસિતો હોતિ પકતિભાવં જહાપિતો, તસ્મા ‘‘દુટ્ઠો’’તિ વુચ્ચતિ. પરઞ્ચ દૂસેતિ વિનાસેતિ, તસ્મા ‘‘દોસો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ‘‘દુટ્ઠો દોસો’’તિ એકસ્સેવેતં પુગ્ગલસ્સ આકારનાનત્તેન નિદસ્સનં, તેન વુત્તં ‘‘દુટ્ઠો દોસોતિ દૂસિતો ચેવ દૂસકો ચા’’તિ તત્થ સદ્દલક્ખણં પરિયેસિતબ્બં. યસ્મા પન સો ‘‘દુટ્ઠો દોસો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતો પટિઘસમઙ્ગીપુગ્ગલો કુપિતાદિભાવે ઠિતોવ હોતિ, તેનસ્સ પદભાજને ‘‘કુપિતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કુપિતોતિ કુપ્પભાવં પકતિતો ચવનભાવં પત્તો. અનત્તમનોતિ ન સકમનો અત્તનો વસે અટ્ઠિતચિત્તો; અપિચ પીતિસુખેહિ ન અત્તમનો ન અત્તચિત્તોતિ અનત્તમનો. અનભિરદ્ધોતિ ન સુખિતો ન વા પસાદિતોતિ અનભિરદ્ધો. પટિઘેન આહતં ચિત્તમસ્સાતિ આહતચિત્તો. ચિત્તથદ્ધભાવચિત્તકચવરસઙ્ખાતં પટિઘખીલં જાતમસ્સાતિ ખિલજાતો. અપ્પતીતોતિ નપ્પતીતો પીતિસુખાદીહિ વજ્જિતો, ન અભિસટોતિ અત્થો. પદભાજને પન યેસં ધમ્માનં વસેન અપ્પતીતો હોતિ, તે દસ્સેતું ‘‘તેન ચ કોપેના’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ તેન ચ કોપેનાતિ યેન દુટ્ઠોતિ ચ કુપિતોતિ ચ વુત્તો ઉભયમ્પિ હેતં પકતિભાવં જહાપનતો એકાકારં હોતિ. તેન ચ દોસેનાતિ યેન ‘‘દોસો’’તિ વુત્તો. ઇમેહિ દ્વીહિ સઙ્ખારક્ખન્ધમેવ દસ્સેતિ.

તાય ચ અનત્તમનતાયાતિ યાય ‘‘અનત્તમનો’’તિ વુત્તો. તાય ચ અનભિરદ્ધિયાતિ યાય ‘‘અનભિરદ્ધો’’તિ વુત્તો. ઇમેહિ દ્વીહિ વેદનાક્ખન્ધં દસ્સેતિ.

અમૂલકેન પારાજિકેનાતિ એત્થ નાસ્સ મૂલન્તિ અમૂલકં, તં પનસ્સ અમૂલકત્તં યસ્મા ચોદકવસેન અધિપ્પેતં, ન ચુદિતકવસેન. તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું પદભાજને ‘‘અમૂલકં નામ અદિટ્ઠં અસુતં અપરિસઙ્કિત’’ન્તિ આહ. તેન ઇમં દીપેતિ ‘‘યં પારાજિકં ચોદકેન ચુદિતકમ્હિ પુગ્ગલે નેવ દિટ્ઠં ન સુતં ન પરિસઙ્કિતં ઇદં એતેસં દસ્સનસવનપરિસઙ્કાસઙ્ખાતાનં મૂલાનં અભાવતો અમૂલકં નામ, તં પન સો આપન્નો વા હોતુ અનાપન્નો વા એતં ઇધ અપ્પમાણન્તિ.

તત્થ અદિટ્ઠં નામ અત્તનો પસાદચક્ખુના વા દિબ્બચક્ખુના વા અદિટ્ઠં. અસુતં નામ તથેવ કેનચિ વુચ્ચમાનં ન સુતં. અપરિસઙ્કિતં નામ ચિત્તેન અપરિસઙ્કિતં.

‘‘દિટ્ઠં’’ નામ અત્તના વા પરેન વા પસાદચક્ખુના વા દિબ્બચક્ખુના વા દિટ્ઠં. ‘‘સુતં’’ નામ તથેવ સુતં. ‘‘પરિસઙ્કિત’’મ્પિ અત્તના વા પરેન વા પરિસઙ્કિતં. તત્થ અત્તના દિટ્ઠં દિટ્ઠમેવ, પરેહિ દિટ્ઠં અત્તના સુતં, પરેહિ સુતં, પરેહિ પરિસઙ્કિતન્તિ ઇદં પન સબ્બમ્પિ અત્તના સુતટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ.

પરિસઙ્કિતં પન તિવિધં – દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં, સુતપરિસઙ્કિતં, મુતપરિસઙ્કિતન્તિ. તત્થ દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ એકો ભિક્ખુ ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મેન ગામસમીપે એકં ગુમ્બં પવિટ્ઠો, અઞ્ઞતરાપિ ઇત્થી કેનચિદેવ કરણીયેન તં ગુમ્બં પવિસિત્વા નિવત્તા, નાપિ ભિક્ખુ ઇત્થિં અદ્દસ; ન ઇત્થી ભિક્ખું, અદિસ્વાવ ઉભોપિ યથારુચિં પક્કન્તા, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ઉભિન્નં તતો નિક્ખમનં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘અદ્ધા ઇમેસં કતં વા કરિસ્સન્તિ વા’’તિ પરિસઙ્કતિ, ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ.

સુતપરિસઙ્કિતં નામ ઇધેકચ્ચો અન્ધકારે વા પટિચ્છન્ને વા ઓકાસે માતુગામેન સદ્ધિં ભિક્ખુનો તાદિસં પટિસન્થારવચનં સુણાતિ, સમીપે અઞ્ઞં વિજ્જમાનમ્પિ ‘‘અત્થિ નત્થી’’તિ ન જાનાતિ, સો ‘‘અદ્ધા ઇમેસં કતં વા કરિસ્સન્તિ વા’’તિ પરિસઙ્કતિ, ઇદં સુતપરિસઙ્કિતં નામ.

મુતપરિસઙ્કિતં નામ સમ્બહુલા ધુત્તા રત્તિભાગે પુપ્ફગન્ધમંસસુરાદીનિ ગહેત્વા ઇત્થીહિ સદ્ધિં એકં પચ્ચન્તવિહારં ગન્ત્વા મણ્ડપે વા ભોજનસાલાદીસુ વા યથાસુખં કીળિત્વા પુપ્ફાદીનિ વિકિરિત્વા ગતા, પુનદિવસે ભિક્ખૂ તં વિપ્પકારં દિસ્વા ‘‘કસ્સિદં કમ્મ’’ન્તિ વિચિનન્તિ. તત્ર ચ કેનચિ ભિક્ખુના પગેવ વુટ્ઠહિત્વા વત્તસીસેન મણ્ડપં વા ભોજનસાલં વા પટિજગ્ગન્તેન પુપ્ફાદીનિ આમટ્ઠાનિ હોન્તિ, કેનચિ ઉપટ્ઠાકકુલતો આભતેહિ પુપ્ફાદીહિ પૂજા કતા હોતિ, કેનચિ ભેસજ્જત્થં અરિટ્ઠં પીતં હોતિ, અથ તે ‘‘કસ્સિદં કમ્મ’’ન્તિ વિચિનન્તા ભિક્ખૂ તેસં હત્થગન્ધઞ્ચ મુખગન્ધઞ્ચ ઘાયિત્વા તે ભિક્ખૂ પરિસઙ્કન્તિ, ઇદં મુતપરિસઙ્કિતં નામ.

તત્થ દિટ્ઠં અત્થિ સમૂલકં, અત્થિ અમૂલકં; દિટ્ઠમેવ અત્થિ સઞ્ઞાસમૂલકં, અત્થિ સઞ્ઞાઅમૂલકં. એસ નયો સુતેપિ. પરિસઙ્કિતે પન દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં અત્થિ સમૂલકં, અત્થિ અમૂલકં; દિટ્ઠપરિસઙ્કિતમેવ અત્થિ સઞ્ઞાસમૂલકં, અત્થિ સઞ્ઞાઅમૂલકં. એસ નયો સુતમુતપરિસઙ્કિતેસુ. તત્થ દિટ્ઠં સમૂલકં નામ પારાજિકં આપજ્જન્તં દિસ્વાવ ‘‘દિટ્ઠો મયા’’તિ વદતિ, અમૂલકં નામ પટિચ્છન્નોકાસતો નિક્ખમન્તં દિસ્વા વીતિક્કમં અદિસ્વા ‘‘દિટ્ઠો મયા’’તિ વદતિ. દિટ્ઠમેવ સઞ્ઞાસમૂલકં નામ દિસ્વાવ દિટ્ઠસઞ્ઞી હુત્વા ચોદેતિ, સઞ્ઞાઅમૂલકં નામ પુબ્બે પારાજિકવીતિક્કમં દિસ્વા પચ્છા અદિટ્ઠસઞ્ઞી જાતો, સો સઞ્ઞાય અમૂલકં કત્વા ‘‘દિટ્ઠો મયા’’તિ ચોદેતિ. એતેન નયેન સુતમુતપરિસઙ્કિતાનિપિ વિત્થારતો વેદિતબ્બાનિ. એત્થ ચ સબ્બપ્પકારેણાપિ સમૂલકેન વા સઞ્ઞાસમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સ અનાપત્તિ, અમૂલકેન વા પન સઞ્ઞાઅમૂલકેન વા ચોદેન્તસ્સેવ આપત્તિ.

અનુદ્ધંસેય્યાતિ ધંસેય્ય પધંસેય્ય અભિભવેય્ય અજ્ઝોત્થરેય્ય. તં પન અનુદ્ધંસનં યસ્મા અત્તના ચોદેન્તોપિ પરેન ચોદાપેન્તોપિ કરોતિયેવ, તસ્માસ્સ પદભાજને ‘‘ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વા’’તિ વુત્તં.

તત્થ ચોદેતીતિ ‘‘પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસી’’તિઆદીહિ વચનેહિ સયં ચોદેતિ, તસ્સ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો. ચોદાપેતીતિ અત્તના સમીપે ઠત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખુ આણાપેતિ, સો તસ્સ વચનેન તં ચોદેતિ, ચોદાપકસ્સેવ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો. અથ સોપિ ‘‘મયા દિટ્ઠં સુતં અત્થી’’તિ ચોદેતિ, દ્વિન્નમ્પિ જનાનં વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો.

ચોદનાપ્પભેદકોસલ્લત્થં પનેત્થ એકવત્થુએકચોદકાદિચતુક્કં તાવ વેદિતબ્બં. તત્થ એકો ભિક્ખુ એકં ભિક્ખું એકેન વત્થુના ચોદેતિ, ઇમિસ્સા ચોદનાય એકં વત્થુ એકો ચોદકો. સમ્બહુલા એકં એકવત્થુના ચોદેન્તિ, પઞ્ચસતા મેત્તિયભૂમજકપ્પમુખા છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં દબ્બં મલ્લપુત્તમિવ, ઇમિસ્સા ચોદનાય એકં વત્થુ નાનાચોદકા. એકો ભિક્ખુ એકં ભિક્ખું સમ્બહુલેહિ વત્થૂહિ ચોદેતિ, ઇમિસ્સા ચોદનાય નાનાવત્થૂનિ એકો ચોદકો. સમ્બહુલા સમ્બહુલે સમ્બહુલેહિ વત્થૂહિ ચોદેન્તિ, ઇમિસ્સા ચોદનાય નાનાવત્થૂનિ નાનાચોદકા.

ચોદેતું પન કો લભતિ, કો ન લભતીતિ? દુબ્બલચોદકવચનં તાવ ગહેત્વા કોચિ ન લભતિ. દુબ્બલચોદકો નામ સમ્બહુલેસુ કથાસલ્લાપેન નિસિન્નેસુ એકો એકં આરબ્ભ અનોદિસ્સકં કત્વા પારાજિકવત્થું કથેતિ, અઞ્ઞો તં સુત્વા ઇતરસ્સ ગન્ત્વા આરોચેતિ. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ત્વં કિર મં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વદસી’’તિ વદતિ. સો ‘‘નાહં એવરૂપં જાનામિ, કથાપવત્તિયં પન મયા અનોદિસ્સકં કત્વા વુત્તમત્થિ, સચે અહં તવ ઇમં દુક્ખુપ્પત્તિં જાનેય્યં, એત્તકમ્પિ ન કથેય્ય’’ન્તિ અયં દુબ્બલચોદકો. તસ્સેતં કથાસલ્લાપં ગહેત્વા તં ભિક્ખું કોચિ ચોદેતું ન લભતિ. એતં પન અગ્ગહેત્વા સીલસમ્પન્નો ભિક્ખુ ભિક્ખું વા ભિક્ખુનિં વા સીલસમ્પન્ના ચ ભિક્ખુની ભિક્ખુનીમેવ ચોદેતું લભતીતિ મહાપદુમત્થેરો આહ. મહાસુમત્થેરો પન ‘‘પઞ્ચપિ સહધમ્મિકા લભન્તી’’તિ આહ. ગોદત્તત્થેરો પન ‘‘ન કોચિ ન લભતી’’તિ વત્વા ‘‘ભિક્ખુસ્સ સુત્વા ચોદેતિ, ભિક્ખુનિયા સુત્વા ચોદેતિ…પે… તિત્થિયસાવકાનં સુત્વા ચોદેતી’’તિ ઇદં સુત્તમાહરિ. તિણ્ણમ્પિ થેરાનં વાદે ચુદિતકસ્સેવ પટિઞ્ઞાય કારેતબ્બો.

અયં પન ચોદના નામ દૂતં વા પણ્ણં વા સાસનં વા પેસેત્વા ચોદેન્તસ્સ સીસં ન એતિ, પુગ્ગલસ્સ પન સમીપે ઠત્વાવ હત્થમુદ્દાય વા વચીભેદેન વા ચોદેન્તસ્સેવ સીસં એતિ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનમેવ હિ હત્થમુદ્દાય સીસં ન એતિ, ઇદં પન અનુદ્ધંસનં અભૂતારોચનઞ્ચ એતિયેવ. યો પન દ્વિન્નં ઠિતટ્ઠાને એકં નિયમેત્વા ચોદેતિ, સો ચે જાનાતિ, સીસં એતિ. ઇતરો જાનાતિ, સીસં ન એતિ. દ્વેપિ નિયમેત્વા ચોદેતિ, એકો વા જાનાતુ દ્વે વા, સીસં એતિયેવ. એસવ નયો સમ્બહુલેસુ. તઙ્ખણેયેવ ચ જાનનં નામ દુક્કરં, સમયેન આવજ્જિત્વા ઞાતે પન ઞાતમેવ હોતિ. પચ્છા ચે જાનાતિ, સીસં ન એતિ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અભૂતારોચનં દુટ્ઠુલ્લવાચા-અત્તકામ-દુટ્ઠદોસભૂતારોચનસિક્ખાપદાનીતિ સબ્બાનેવ હિ ઇમાનિ એકપરિચ્છેદાનિ.

એવં કાયવાચાવસેન ચાયં દુવિધાપિ ચોદના. પુન દિટ્ઠચોદના, સુતચોદના, પરિસઙ્કિતચોદનાતિ તિવિધા હોતિ. અપરાપિ ચતુબ્બિધા હોતિ – સીલવિપત્તિચોદના, આચારવિપત્તિચોદના, દિટ્ઠિવિપત્તિચોદના, આજીવવિપત્તિચોદનાતિ. તત્થ ગરુકાનં દ્વિન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં વસેન સીલવિપત્તિચોદના વેદિતબ્બા. અવસેસાનં વસેન આચારવિપત્તિચોદના, મિચ્છાદિટ્ઠિઅન્તગ્ગાહિકદિટ્ઠિવસેન દિટ્ઠિવિપત્તિચોદના, આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાનં વસેન આજીવવિપત્તિચોદના વેદિતબ્બા.

અપરાપિ ચતુબ્બિધા હોતિ – વત્થુસન્દસ્સના, આપત્તિસન્દસ્સના, સંવાસપટિક્ખેપો, સામીચિપટિક્ખેપોતિ. તત્થ વત્થુસન્દસ્સના નામ ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્થ, અદિન્નં આદિયિત્થ, મનુસ્સં ઘાતયિત્થ, અભૂતં આરોચયિત્થા’’તિ એવં પવત્તા. આપત્તિસન્દસ્સના નામ ‘‘ત્વં મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિં આપન્નો’’તિ એવમાદિનયપ્પવત્તા. સંવાસપટિક્ખેપો નામ ‘‘નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા સઙ્ઘકમ્મં વા’’તિ એવં પવત્તા; એત્તાવતા પન સીસં ન એતિ, ‘‘અસ્સમણોસિ અસક્યપુત્તિયોસી’’તિઆદિવચનેહિ સદ્ધિં ઘટિતેયેવ સીસં એતિ. સામીચિપટિક્ખેપો નામ અભિવાદન-પચ્ચુટ્ઠાન-અઞ્જલિકમ્મ-બીજનાદિકમ્માનં અકરણં. તં પટિપાટિયા વન્દનાદીનિ કરોતો એકસ્સ અકત્વા સેસાનં કરણકાલે વેદિતબ્બં. એત્તાવતા ચ ચોદના નામ હોતિ, આપત્તિ પન સીસં ન એતિ. ‘‘કસ્મા મમ વન્દનાદીનિ ન કરોસી’’તિ પુચ્છિતે પન ‘‘અસ્સમણોસિ અસક્યપુત્તિયોસી’’તિઆદિવચનેહિ સદ્ધિં ઘટિતેયેવ સીસં એતિ. યાગુભત્તાદિના પન યં ઇચ્છતિ તં આપુચ્છતિ, ન તાવતા ચોદના હોતિ.

અપરાપિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે ‘‘એકં, ભિક્ખવે, અધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં એકં ધમ્મિક’’ન્તિ આદિં ‘‘કત્વા યાવ દસ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ દસ ધમ્મિકાની’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૭) એવં અધમ્મિકા પઞ્ચપઞ્ઞાસ ધમ્મિકા પઞ્ચપઞ્ઞાસાતિ દસુત્તરસતં ચોદના વુત્તા. તા દિટ્ઠેન ચોદેન્તસ્સ દસુત્તરસતં, સુતેન ચોદેન્તસ્સ દસુત્તરસતં, પરિસઙ્કિતેન ચોદેન્તસ્સ દસુત્તરસતન્તિ તિંસાનિ તીણિ સતાનિ હોન્તિ. તાનિ કાયેન ચોદેન્તસ્સ, વાચાય ચોદેન્તસ્સ, કાયવાચાહિ ચોદેન્તસ્સાતિ તિગુણાનિ કતાનિ નવુતાનિ નવ સતાનિ હોન્તિ. તાનિ અત્તના ચોદેન્તસ્સાપિ પરેન ચોદાપેન્તસ્સાપિ તત્તકાનેવાતિ વીસતિઊનાનિ દ્વે સહસ્સાનિ હોન્તિ, પુન દિટ્ઠાદિભેદે સમૂલકામૂલકવસેન અનેકસહસ્સા ચોદના હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા અટ્ઠકથાય ‘‘અત્તાદાનં આદાતુકામેન ઉપાલિ ભિક્ખુના પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં અત્તાદાનં આદાતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૯૮) ચ ‘‘ચોદકેન ઉપાલિ ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ (ચૂળવ. ૩૯૯) ચ એવં ઉપાલિપઞ્ચકાદીસુ વુત્તાનિ બહૂનિ સુત્તાનિ આહરિત્વા અત્તાદાનલક્ખણઞ્ચ ચોદકવત્તઞ્ચ ચુદિતકવત્તઞ્ચ સઙ્ઘેન કાતબ્બકિચ્ચઞ્ચ અનુવિજ્જકવત્તઞ્ચ સબ્બં વિત્થારેન કથિતં, તં મયં યથાઆગતટ્ઠાનેયેવ વણ્ણયિસ્સામ.

વુત્તપ્પભેદાસુ પન ઇમાસુ ચોદનાસુ યાય કાયચિ ચોદનાય વસેન સઙ્ઘમજ્ઝે ઓસટે વત્થુસ્મિં ચુદિતકચોદકા વત્તબ્બા ‘‘તુમ્હે અમ્હાકં વિનિચ્છયેન તુટ્ઠા ભવિસ્સથા’’તિ. સચે ‘‘ભવિસ્સામા’’તિ વદન્તિ, સઙ્ઘેન તં અધિકરણં સમ્પટિચ્છિતબ્બં. અથ પન ‘‘વિનિચ્છિનથ તાવ, ભન્તે, સચે અમ્હાકં ખમિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામા’’તિ વદન્તિ. ‘‘ચેતિયં તાવ વન્દથા’’તિઆદીનિ વત્વા દીઘસુત્તં કત્વા વિસ્સજ્જિતબ્બં. તે ચે ચિરરત્તં કિલન્તા પક્કન્તપરિસા ઉપચ્છિન્નપક્ખા હુત્વા પુન યાચન્તિ, યાવતતિયં પટિક્ખિપિત્વા યદા નિમ્મદા હોન્તિ તદા નેસં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતબ્બં. વિનિચ્છિનન્તેહિ ચ સચે અલજ્જુસ્સન્ના હોતિ, પરિસા ઉબ્બાહિકાય તં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતબ્બં. સચે બાલુસ્સન્ના હોતિ પરિસા ‘‘તુમ્હાકં સભાગે વિનયધરે પરિયેસથા’’તિ વિનયધરે પરિયેસાપેત્વા યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન તં અધિકરણં વૂપસમતિ, તથા તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં.

તત્થ ચ ‘‘ધમ્મો’’તિ ભૂતં વત્થુ. ‘‘વિનયો’’તિ ચોદના સારણા ચ. ‘‘સત્થુસાસન’’ન્તિ ઞત્તિસમ્પદા ચ અનુસાવનસમ્પદા ચ. તસ્મા ચોદકેન વત્થુસ્મિં આરોચિતે ચુદિતકો પુચ્છિતબ્બો ‘‘સન્તમેતં, નો’’તિ. એવં વત્થું ઉપપરિક્ખિત્વા ભૂતેન વત્થુના ચોદેત્વા સારેત્વા ચ ઞત્તિસમ્પદાય અનુસાવનસમ્પદાય ચ તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં. તત્ર ચે અલજ્જી લજ્જિં ચોદેતિ, સો ચ અલજ્જી બાલો હોતિ અબ્યત્તો નાસ્સ નયો દાતબ્બો. એવં પન વત્તબ્બો – ‘‘કિમ્હિ નં ચોદેસી’’તિ? અદ્ધા સો વક્ખતિ – ‘‘કિમિદં, ભન્તે, કિમ્હિ નં નામા’’તિ. ત્વં કિમ્હિ નમ્પિ ન જાનાસિ, ન યુત્તં તયા એવરૂપેન બાલેન પરં ચોદેતુન્તિ ઉય્યોજેતબ્બો નાસ્સ અનુયોગો દાતબ્બો. સચે પન સો અલજ્જી પણ્ડિતો હોતિ બ્યત્તો દિટ્ઠેન વા સુતેન વા અજ્ઝોત્થરિત્વા સમ્પાદેતું સક્કોતિ એતસ્સ અનુયોગં દત્વા લજ્જિસ્સેવ પટિઞ્ઞાય કમ્મં કાતબ્બં.

સચે લજ્જી અલજ્જિં ચોદેતિ, સો ચ લજ્જી બાલો હોતિ અબ્યત્તો, ન સક્કોતિ અનુયોગં દાતું. તસ્સ નયો દાતબ્બો – ‘‘કિમ્હિ નં ચોદેસિ સીલવિપત્તિયા વા આચારવિપત્તિઆદીસુ વા એકિસ્સા’’તિ. કસ્મા પન ઇમસ્સેવ એવં નયો દાતબ્બો, ન ઇતરસ્સ? નનુ ન યુત્તં વિનયધરાનં અગતિગમનન્તિ? ન યુત્તમેવ. ઇદં પન અગતિગમનં ન હોતિ, ધમ્માનુગ્ગહો નામ એસો અલજ્જિનિગ્ગહત્થાય હિ લજ્જિપગ્ગહત્થાય ચ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. તત્ર અલજ્જી નયં લભિત્વા અજ્ઝોત્થરન્તો એહીતિ, લજ્જી પન નયં લભિત્વા દિટ્ઠે દિટ્ઠસન્તાનેન, સુતે સુતસન્તાનેન પતિટ્ઠાય કથેસ્સતિ, તસ્મા તસ્સ ધમ્માનુગ્ગહો વટ્ટતિ. સચે પન સો લજ્જી પણ્ડિતો હોતિ બ્યત્તો, પતિટ્ઠાય કથેતિ, અલજ્જી ચ ‘‘એતમ્પિ નત્થિ, એતમ્પિ નત્થી’’તિ પટિઞ્ઞં ન દેતિ, અલજ્જિસ્સ પટિઞ્ઞાય એવ કાતબ્બં.

તદત્થદીપનત્થઞ્ચ ઇદં વત્થુ વેદિતબ્બં. તેપિટકચૂળાભયત્થેરો કિર લોહપાસાદસ્સ હેટ્ઠા ભિક્ખૂનં વિનયં કથેત્વા સાયન્હસમયે વુટ્ઠાતિ, તસ્સ વુટ્ઠાનસમયે દ્વે અત્તપચ્ચત્થિકા કથં પવત્તેસું. એકો ‘‘એતમ્પિ નત્થિ, એતમ્પિ નત્થી’’તિ પટિઞ્ઞં ન દેતિ. અથ અપ્પાવસેસે પઠમયામે થેરસ્સ તસ્મિં પુગ્ગલે ‘‘અયં પતિટ્ઠાય કથેતિ, અયં પન પટિઞ્ઞં ન દેતિ, બહૂનિ ચ વત્થૂનિ ઓસટાનિ અદ્ધા એતં કતં ભવિસ્સતી’’તિ અસુદ્ધલદ્ધિ ઉપ્પન્ના. તતો બીજનીદણ્ડકેન પાદકથલિકાય સઞ્ઞં દત્વા ‘‘અહં આવુસો વિનિચ્છિનિતું અનનુચ્છવિકો અઞ્ઞેન વિનિચ્છિનાપેહી’’તિ આહ. કસ્મા ભન્તેતિ? થેરો તમત્થં આરોચેસિ, ચુદિતકપુગ્ગલસ્સ કાયે ડાહો ઉટ્ઠિતો, તતો સો થેરં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, વિનિચ્છિનિતું અનુરૂપેન વિનયધરેન નામ તુમ્હાદિસેનેવ ભવિતું વટ્ટતિ. ચોદકેન ચ ઈદિસેનેવ ભવિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા સેતકાનિ નિવાસેત્વા ‘‘ચિરં કિલમિતત્થ મયા’’તિ ખમાપેત્વા પક્કામિ.

એવં લજ્જિના ચોદિયમાનો અલજ્જી બહૂસુપિ વત્થૂસુ ઉપ્પન્નેસુ પટિઞ્ઞં ન દેતિ, સો નેવ ‘‘સુદ્ધો’’તિ વત્તબ્બો ન ‘‘અસુદ્ધો’’તિ. જીવમતકો નામ આમકપૂતિકો નામ ચેસ.

સચે પનસ્સ અઞ્ઞમ્પિ તાદિસં વત્થું ઉપ્પજ્જતિ ન વિનિચ્છિનિતબ્બં. તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતિ. સચે પન અલજ્જીયેવ અલજ્જિં ચોદેતિ, સો વત્તબ્બો ‘‘આવુસો તવ વચનેનાયં કિં સક્કા વત્તુ’’ન્તિ ઇતરમ્પિ તથેવ વત્વા ઉભોપિ ‘‘એકસમ્ભોગપરિભોગા હુત્વા જીવથા’’તિ વત્વા ઉય્યોજેતબ્બા, સીલત્થાય તેસં વિનિચ્છયો ન કાતબ્બો. પત્તચીવરપરિવેણાદિઅત્થાય પન પતિરૂપં સક્ખિં લભિત્વા કાતબ્બો.

અથ લજ્જી લજ્જિં ચોદેતિ, વિવાદો ચ નેસં કિસ્મિઞ્ચિદેવ અપ્પમત્તકો હોતિ, સઞ્ઞાપેત્વા ‘‘મા એવં કરોથા’’તિ અચ્ચયં દેસાપેત્વા ઉય્યોજેતબ્બા. અથ પનેત્થ ચુદિતકેન સહસા વિરદ્ધં હોતિ, આદિતો પટ્ઠાય અલજ્જી નામ નત્થિ. સો ચ પક્ખાનુરક્ખણત્થાય પટિઞ્ઞં ન દેતિ, ‘‘મયં સદ્દહામ, મયં સદ્દહામા’’તિ બહૂ ઉટ્ઠહન્તિ. સો તેસં પટિઞ્ઞાય એકવારં દ્વેવારં સુદ્ધો હોતુ. અથ પન વિરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય ઠાને ન તિટ્ઠતિ, વિનિચ્છયો ન દાતબ્બો.

એવં યાય કાયચિ ચોદનાય વસેન સઙ્ઘમજ્ઝે ઓસટે વત્થુસ્મિં ચુદિતકચોદકેસુ પટિપત્તિં ઞત્વા તસ્સાયેવ ચોદનાય સમ્પત્તિવિપત્તિજાનનત્થં આદિમજ્ઝપરિયોસાનાદીનં વસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સેય્યથિદં ચોદનાય કો આદિ, કિં મજ્ઝે, કિં પરિયોસાનં? ચોદનાય ‘‘અહં તં વત્તુકામો, કરોતુ મે આયસ્મા ઓકાસ’’ન્તિ એવં ઓકાસકમ્મં આદિ, ઓતિણ્ણેન વત્થુના ચોદેત્વા સારેત્વા વિનિચ્છયો મજ્ઝે, આપત્તિયં વા અનાપત્તિયં વા પતિટ્ઠાપનેન સમથો પરિયોસાનં.

ચોદનાય કતિ મૂલાનિ, કતિ વત્થૂનિ, કતિ ભૂમિયો? ચોદનાય દ્વે મૂલાનિ – સમૂલિકા વા અમૂલિકા વા; તીણિ વત્થૂનિ – દિટ્ઠં, સુતં, પરિસઙ્કિતં; પઞ્ચ ભૂમિયો – કાલેન વક્ખામિ નો અકાલેન, ભૂતેન વક્ખામિ નો અભૂતેન, સણ્હેન વક્ખામિ નો ફરુસેન, અત્થસંહિતેન વક્ખામિ નો અનત્થસંહિતેન, મેત્તચિત્તો વક્ખામિ નો દોસન્તરોતિ. ઇમાય ચ પન ચોદનાય ચોદકેન પુગ્ગલેન ‘‘પરિસુદ્ધકાયસમાચારો નુ ખોમ્હી’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૩૯૯) નયેન ઉપાલિપઞ્ચકે વુત્તેસુ પન્નરસસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાતબ્બં, ચુદિતકેન દ્વીસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાતબ્બં સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચાતિ.

અપ્પેવ નામ નં ઇમમ્હા બ્રહ્મચરિયા ચાવેય્યન્તિ અપિ એવ નામ નં પુગ્ગલં ઇમમ્હા સેટ્ઠચરિયા ચાવેય્યં, ‘‘સાધુ વતસ્સ સચાહં ઇમં પુગ્ગલં ઇમમ્હા બ્રહ્મચરિયા ચાવેય્ય’’ન્તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અનુદ્ધંસેય્યાતિ વુત્તંહોતિ. પદભાજને પન ‘‘બ્રહ્મચરિયા ચાવેય્ય’’ન્તિ ઇમસ્સેવ પરિયાયમત્થં દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખુભાવા ચાવેય્ય’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

ખણાદીનિ સમયવેવચનાનિ. તં ખણં તં લયં તં મુહુત્તં વીતિવત્તેતિ તસ્મિં ખણે તસ્મિં લયે તસ્મિં મુહુત્તે વીતિવત્તે. ભુમ્મપ્પત્તિયા હિ ઇદં ઉપયોગવચનં.

સમનુગ્ગાહિયમાનનિદ્દેસે યેન વત્થુના અનુદ્ધંસિતો હોતીતિ ચતૂસુ પારાજિકવત્થૂસુ યેન વત્થુના ચોદકેન ચુદિતકો અનુદ્ધંસિતો અભિભૂતો અજ્ઝોત્થટો હોતિ. તસ્મિં વત્થુસ્મિં સમનુગ્ગાહિયમાનોતિ તસ્મિં ચોદકેન વુત્તવત્થુસ્મિં સો ચોદકો અનુવિજ્જકેન ‘‘કિં તે દિટ્ઠં, કિન્તિ તે દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના નયેન અનુવિજ્જિયમાનો વીમંસિયમાનો ઉપપરિક્ખિયમાનો.

અસમનુગ્ગાહિયમાનનિદ્દેસે ન કેનચિ વુચ્ચમાનોતિ અનુવિજ્જકેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ, અથ વા દિટ્ઠાદીસુ વત્થૂસુ કેનચિ અવુચ્ચમાનો. એતેસઞ્ચ દ્વિન્નં માતિકાપદાનં પરતો ‘‘ભિક્ખુ ચ દોસં પતિટ્ઠાતી’’તિઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ‘‘એવં સમનુગ્ગાહિયમાનો વા અસમનુગ્ગાહિયમાનો વા ભિક્ખુ ચ દોસં પતિટ્ઠાતિ પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ પટિજાનાતિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ. ઇદઞ્ચ અમૂલકભાવસ્સ પાકટકાલદસ્સનત્થમેવ વુત્તં. આપત્તિં પન અનુદ્ધંસિતક્ખણેયેવ આપજ્જતિ.

ઇદાનિ ‘‘અમૂલકઞ્ચેવ તં અધિકરણં હોતી’’તિ એત્થ યસ્મા અમૂલકલક્ખણં પુબ્બે વુત્તં, તસ્મા તં અવત્વા અપુબ્બમેવ દસ્સેતું ‘‘અધિકરણં નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા અધિકરણં અધિકરણટ્ઠેન એકમ્પિ વત્થુવસેન નાના હોતિ, તેનસ્સ તં નાનત્તં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારિ અધિકરણાનિ વિવાદાધિકરણ’’ન્તિઆદિમાહ. કો પન સો અધિકરણટ્ઠો, યેનેતં એકં હોતીતિ? સમથેહિ અધિકરણીયતા. તસ્મા યં અધિકિચ્ચ આરબ્ભ પટિચ્ચ સન્ધાય સમથા વત્તન્તિ, તં ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ વેદિતબ્બં.

અટ્ઠકથાસુ પન વુત્તં – ‘‘અધિકરણન્તિ કેચિ ગાહં વદન્તિ, કેચિ ચેતનં, કેચિ અક્ખન્તિં કેચિ વોહારં, કેચિ પણ્ણત્તિ’’ન્તિ. પુન એવં વિચારિતં ‘‘યદિ ગાહો અધિકરણં નામ, એકો અત્તાદાનં ગહેત્વા સભાગેન ભિક્ખુના સદ્ધિં મન્તયમાનો તત્થ આદીનવં દિસ્વા પુન ચજતિ, તસ્સ તં અધિકરણં સમથપ્પત્તં ભવિસ્સતિ. યદિ ચેતના અધિકરણં, ‘‘ઇદં અત્તાદાનં ગણ્હામી’’તિ ઉપ્પન્ના ચેતના નિરુજ્ઝતિ. યદિ અક્ખન્તિ અધિકરણં, અક્ખન્તિયા અત્તાદાનં ગહેત્વાપિ અપરભાગે વિનિચ્છયં અલભમાનો વા ખમાપિતો વા ચજતિ. યદિ વોહારો અધિકરણં, કથેન્તો આહિણ્ડિત્વા અપરભાગે તુણ્હી હોતિ નિરવો, એવમસ્સ તં અધિકરણં સમથપ્પત્તં ભવિસ્સતિ, તસ્મા પણ્ણત્તિ અધિકરણન્તિ.

તં પનેતં ‘‘મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિ મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિયા તબ્ભાગિયા…પે… એવં આપત્તાધિકરણં આપત્તાધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયન્તિ ચ વિવાદાધિકરણં સિયા કુસલં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ ચ એવમાદીહિ વિરુજ્ઝતિ. ન હિ તે પણ્ણત્તિયા કુસલાદિભાવં ઇચ્છન્તિ, ન ચ ‘‘અમૂલકેન પારાજિકેન ધમ્મેના’’તિ એત્થ આગતો પારાજિકધમ્મો પણ્ણત્તિ નામ હોતિ. કસ્મા? અચ્ચન્તઅકુસલત્તા. વુત્તમ્પિ હેતં – ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ (પરિ. ૩૦૩).

યઞ્ચેતં ‘‘અમૂલકેન પારાજિકેના’’તિ એત્થ અમૂલકં પારાજિકં નિદ્દિટ્ઠં, તસ્સેવાયં ‘‘અમૂલકઞ્ચેવ તં અધિકરણં હોતી’’તિ પટિનિદ્દેસો, ન પણ્ણત્તિયા ન હિ અઞ્ઞં નિદ્દિસિત્વા અઞ્ઞં પટિનિદ્દિસતિ. યસ્મા પન યાય પણ્ણત્તિયા યેન અભિલાપેન ચોદકેન સો પુગ્ગલો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોતિ પઞ્ઞત્તો, પારાજિકસઙ્ખાતસ્સ અધિકરણસ્સ અમૂલકત્તા સાપિ પઞ્ઞત્તિ અમૂલિકા હોતિ, અધિકરણે પવત્તત્તા ચ અધિકરણં. તસ્મા ઇમિના પરિયાયેન પણ્ણત્તિ ‘‘અધિકરણ’’ન્તિ યુજ્જેય્ય, યસ્મા વા યં અમૂલકં નામ અધિકરણં તં સભાવતો નત્થિ, પઞ્ઞત્તિમત્તમેવ અત્થિ. તસ્માપિ પણ્ણત્તિ અધિકરણન્તિ યુજ્જેય્ય. તઞ્ચ ખો ઇધેવ ન સબ્બત્થ. ન હિ વિવાદાદીનં પણ્ણત્તિ અધિકરણં. અધિકરણટ્ઠો પન તેસં પુબ્બે વુત્તસમથેહિ અધિકરણીયતા. ઇતિ ઇમિના અધિકરણટ્ઠેન ઇધેકચ્ચો વિવાદો વિવાદો ચેવ અધિકરણઞ્ચાતિ વિવાદાધિકરણં. એસ નયો સેસેસુ.

તત્થ ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ વિવદન્તિ ધમ્મોતિ વા અધમ્મોતિ વા’’તિ એવં અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નો વિવાદો વિવાદાધિકરણં. ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ ભિક્ખું અનુવદન્તિ સીલવિપત્તિયા વા’’તિ એવં ચતસ્સો વિપત્તિયો નિસ્સાય ઉપ્પન્નો અનુવાદો અનુવાદાધિકરણં. ‘‘પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તાધિકરણં, સત્તપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તાધિકરણ’’ન્તિ એવં આપત્તિયેવ આપત્તાધિકરણં. ‘‘યા સઙ્ઘસ્સ કિચ્ચયતા કરણીયતા અપલોકનકમ્મં ઞત્તિકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૧૫) એવં ચતુબ્બિધં સઙ્ઘકિચ્ચં કિચ્ચાધિકરણન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇમસ્મિં પનત્થે પારાજિકાપત્તિસઙ્ખાતં આપત્તાધિકરણમેવ અધિપ્પેતં. સેસાનિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તાનિ, એત્તકા હિ અધિકરણસદ્દસ્સ અત્થા. તેસુ પારાજિકમેવ ઇધ અધિપ્પેતં. તં દિટ્ઠાદીહિ મૂલેહિ અમૂલકઞ્ચેવ અધિકરણં હોતિ. અયઞ્ચ ભિક્ખુ દોસં પતિટ્ઠાતિ, પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ ‘‘તુચ્છકં મયા ભણિત’’ન્તિઆદીનિ વદન્તો પટિજાનાતિ. તસ્સ ભિક્ખુનો અનુદ્ધંસિતક્ખણેયેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ અયં તાવસ્સ સપદાનુક્કમનિદ્દેસસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અત્થો.

૩૮૭. ઇદાનિ યાનિ તાનિ સઙ્ખેપતો દિટ્ઠાદીનિ ચોદનાવત્થૂનિ વુત્તાનિ, તેસં વસેન વિત્થારતો આપત્તિં રોપેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અદિટ્ઠસ્સ હોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અદિટ્ઠસ્સ હોતીતિ અદિટ્ઠો અસ્સ હોતિ. એતેન ચોદકેન અદિટ્ઠો હોતિ, સો પુગ્ગલો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તોતિ અત્થો. એસ નયો અસુતસ્સ હોતીતિઆદીસુપિ.

દિટ્ઠો મયાતિ દિટ્ઠોસિ મયાતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો સુતો મયાતિઆદીસુપિ. સેસં અદિટ્ઠમૂલકે ઉત્તાનત્થમેવ. દિટ્ઠમૂલકે પન તઞ્ચે ચોદેતિ ‘‘સુતો મયા’’તિ એવં વુત્તાનં સુત્તાદીનં આભાવેન અમૂલકત્તં વેદિતબ્બં.

સબ્બસ્મિંયેવ ચ ઇમસ્મિં ચોદકવારે યથા ઇધાગતેસુ ‘‘પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસિ, અસ્સમણોસિ, અસક્યપુત્તિયોસી’’તિ ઇમેસુ વચનેસુ એકેકસ્સ વસેન વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ, એવં અઞ્ઞત્ર આગતેસુ ‘‘દુસ્સીલો, પાપધમ્મો, અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારો, પટિચ્છન્નકમ્મન્તો, અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો, અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો, અન્તોપૂતિ, અવસ્સુતો, કસમ્બુજાતો’’તિ ઇમેસુપિ વચનેસુ એકેકસ્સ વસેન વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો હોતિયેવ.

‘‘નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા સઙ્ઘકમ્મં વા’’તિ ઇમાનિ પન સુદ્ધાનિ સીસં ન એન્તિ, ‘‘દુસ્સીલોસિ નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા’’તિ એવં દુસ્સીલાદિપદેસુ પન ‘‘પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’’તિઆદિપદેસુ વા યેન કેનચિ સદ્ધિં ઘટિતાનેવ સીસં એન્તિ, સઙ્ઘાદિસેસકરાનિ હોન્તિ.

મહાપદુમત્થેરો પનાહ – ‘‘ન કેવલં ઇધ પાળિયં અનાગતાનિ ‘દુસ્સીલો પાપધમ્મો’તિઆદિપદાનેવ સીસં એન્તિ, ‘કોણ્ઠોસિ મહાસામણેરોસિ, મહાઉપાસકોસિ, જેટ્ઠબ્બતિકોસિ, નિગણ્ઠોસિ, આજીવકોસિ, તાપસોસિ, પરિબ્બાજકોસિ, પણ્ડકોસિ, થેય્યસંવાસકોસિ, તિત્થિયપક્કન્તકોસિ, તિરચ્છાનગતોસિ, માતુઘાતકોસિ, પિતુઘાતકોસિ, અરહન્તઘાતકોસિ, સઙ્ઘભેદકોસિ, લોહિતુપ્પાદકોસિ, ભિક્ખુનીદૂસકોસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકઓસી’તિ ઇમાનિપિ સીસં એન્તિયેવા’’તિ. મહાપદુમત્થેરોયેવ ચ ‘‘દિટ્ઠે વેમતિકોતિઆદીસુ યદગ્ગેન વેમતિકો તદગ્ગેન નો કપ્પેતિ, યદગ્ગેન નો કપ્પેતિ તદગ્ગેન નસ્સરતિ, યદગ્ગેન નસ્સરતિ તદગ્ગેન પમુટ્ઠો હોતી’’તિ વદતિ.

મહાસુમત્થેરો પન એકેકં દ્વિધા ભિન્દિત્વા ચતુન્નમ્પિ પાટેક્કં નયં દસ્સેતિ. કથં? દિટ્ઠે વેમતિકોતિ અયં તાવ દસ્સને વા વેમતિકો હોતિ પુગ્ગલે વા, તત્થ ‘‘દિટ્ઠો નુખો મયા ન દિટ્ઠો’’તિ એવં દસ્સને વેમતિકો હોતિ. ‘‘અયં નુખો મયા દિટ્ઠો અઞ્ઞો’’તિ એવં પુગ્ગલે વેમતિકો હોતિ. એવં દસ્સનં વા નો કપ્પેતિ પુગ્ગલં વા, દસ્સનં વા નસ્સરતિ પુગ્ગલં વા, દસ્સનં વા પમુટ્ઠો હોતિ પુગ્ગલં વા. એત્થ ચ વેમતિકોતિ વિમતિજાતો. નો કપ્પેતીતિ ન સદ્દહતિ. નસ્સરતીતિ અસારિયમાનો નસ્સરતિ. યદા પન તં ‘‘અસુકસ્મિં નામ ભન્તે ઠાને અસુકસ્મિં નામ કાલે’’તિ સારેન્તિ તદા સરતિ. પમુટ્ઠોતિ યો તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ સારિયમાનોપિ નસ્સરતિયેવાતિ. એતેનેવુપાયેન ચોદાપકવારોપિ વેદિતબ્બો, કેવલઞ્હિ તત્થ ‘‘મયા’’તિ પરિહીનં, સેસં ચોદકવારસદિસમેવ.

૩૮૯. તતો પરં આપત્તિભેદં અનાપત્તિભેદઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અસુદ્ધે સુદ્ધદિટ્ઠી’’તિઆદિકં ચતુક્કં ઠપેત્વા એકમેકં પદં ચતૂહિ ચતૂહિ ભેદેહિ નિદ્દિટ્ઠં, તં સબ્બં પાળિનયેનેવ સક્કા જાનિતું. કેવલં હેત્થાધિપ્પાયભેદો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ અધિપ્પાયો નામ – ચાવનાધિપ્પાયો, અક્કોસાધિપ્પાયો, કમ્માધિપ્પાયો, વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો, ઉપોસથપવારણટ્ઠપનાધિપ્પાયો, અનુવિજ્જનાધિપ્પાયો, ધમ્મકથાધિપ્પાયોતિ અનેકવિધો. તત્થ પુરિમેસુ ચતૂસુ અધિપ્પાયેસુ ઓકાસં અકારાપેન્તસ્સ દુક્કટં. ઓકાસં કારાપેત્વાપિ ચ સમ્મુખા અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો. અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેન્તસ્સ પાચિત્તિયં. આચારવિપત્તિયા અનુદ્ધંસેન્તસ્સ દુક્કટં. અક્કોસાધિપ્પાયેન વદન્તસ્સ પાચિત્તિયં. અસમ્મુખા પન સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટં. અસમ્મુખા એવ સત્તવિધમ્પિ કમ્મં કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ.

કુરુન્દિયં પન ‘‘વુટ્ઠાનાધિપ્પાયેન ‘ત્વં ઇમં નામ આપત્તિં આપન્નો તં પટિકરોહી’તિ વદન્તસ્સ ઓકાસકિચ્ચં નત્થી’’તિ વુત્તં. સબ્બત્થેવ પન ‘‘ઉપોસથપવારણં ઠપેન્તસ્સ ઓકાસકમ્મં નત્થી’’તિ વુત્તં. ઠપનક્ખેત્તં પન જાનિતબ્બં. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો અજ્જુપોસથો પન્નરસો યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્ય’’તિ એતસ્મિઞ્હિ રે-કારે અનતિક્કન્તેયેવ ઠપેતું લબ્ભતિ. તતો પરં પન ય્ય-કારે પત્તે ન લબ્ભતિ. એસ નયો પવારણાય. અનુવિજ્જકસ્સાપિ ઓસટે વત્થુસ્મિં ‘‘અત્થેતં તવા’’તિ અનુવિજ્જનાધિપ્પાયેન વદન્તસ્સ ઓકાસકમ્મં નત્થિ.

ધમ્મકથિકસ્સાપિ ધમ્માસને નિસીદિત્વા ‘‘યો ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોતિ, અયં ભિક્ખુ અસ્સમણો’’તિઆદિના નયેન અનોદિસ્સ ધમ્મં કથેન્તસ્સ ઓકાસકમ્મં નત્થિ. સચે પન ઓદિસ્સ નિયમેત્વા ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ અસ્સમણો અનુપાસકો’’તિ કથેતિ, ધમ્માસનતો ઓરોહિત્વા આપત્તિં દેસેત્વા ગન્તબ્બં. યં પન તત્થ તત્થ ‘‘અનોકાસં કારાપેત્વા’’તિ વુત્તં તસ્સ ઓકાસં અકારાપેત્વાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો, ન હિ કોચિ અનોકાસો નામ અત્થિ, યમોકાસં કારાપેત્વા આપત્તિં આપજ્જતિ, ઓકાસં પન અકારાપેત્વા આપજ્જતીતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીસુ તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો, વાચાચિત્તતો, કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.