૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૬. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ સઞ્ચરિત્તં. તત્થ પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા ગતિમન્તા. બ્યત્તાતિ વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતા, ઉપાયેન સમન્નાગતા ઉપાયઞ્ઞૂ વિસારદા. મેધાવિનીતિ મેધાય સમન્નાગતા, દિટ્ઠં દિટ્ઠં કરોતિ. દક્ખાતિ છેકા. અનલસાતિ ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પન્ના. છન્નાતિ અનુચ્છવિકા.

કિસ્મિં વિયાતિ કિચ્છં વિય કિલેસો વિય, હિરિ વિય અમ્હાકં હોતીતિ અધિપ્પાયો. કુમારિકાય વત્તુન્તિ ‘‘ઇમં તુમ્હે ગણ્હથા’’તિ કુમારિકાય કારણા વત્તું.

આવાહાદીસુ આવાહોતિ દારકસ્સ પરકુલતો દારિકાય આહરણં. વિવાહોતિ અત્તનો દારિકાય પરકુલપેસનં. વારેય્યન્તિ ‘‘દેથ નો દારકસ્સ દારિક’’ન્તિ યાચનં, દિવસનક્ખત્તમુહુત્તપરિચ્છેદકરણં વા.

૨૯૭. પુરાણગણકિયાતિ એકસ્સ ગણકસ્સ ભરિયાય, સા તસ્મિં જીવમાને ગણકીતિ પઞ્ઞાયિત્થ, મતે પન પુરાણગણકીતિ સઙ્ખં ગતા. તિરોગામોતિ બહિગામો, અઞ્ઞો ગામોતિ અધિપ્પાયો. મનુસ્સાતિ ઉદાયિસ્સ ઇમં સઞ્ચરિત્તકમ્મે યુત્તપયુત્તભાવં જાનનકમનુસ્સા.

સુણિસભોગેનાતિ યેન ભોગેન સુણિસા ભુઞ્જિતબ્બા હોતિ રન્ધાપનપચાપનપઅવેસનાદિના, તેન ભુઞ્જિંસુ. તતો અપરેન દાસિભોગેનાતિ માસાતિક્કમે યેન ભોગેન દાસી ભુઞ્જિતબ્બા હોતિ ખેત્તકમ્મકચવરછડ્ડનઉદકાહરણાદિના, તેન ભુઞ્જિંસુ. દુગ્ગતાતિ દલિદ્દા, યત્થ વા ગતા દુગ્ગતા હોતિ તાદિસં કુલં ગતા. માય્યો ઇમં કુમારિકન્તિ મા અય્યો ઇમં કુમારિકં. આહારૂપહારોતિ આહારો ચ ઉપહારો ચ ગહણઞ્ચ દાનઞ્ચ, ન અમ્હેહિ કિઞ્ચિ આહટં ન ઉપાહટં તયા સદ્ધિં કયવિક્કયો વોહારો અમ્હાકં નત્થીતિ દીપેન્તિ. સમણેન ભવિતબ્બં અબ્યાવટેન, સમણો અસ્સ સુસમણોતિ સમણેન નામ ઈદિસેસુ કમ્મેસુ અબ્યાવટેન અબ્યાપારેન ભવિતબ્બં, એવં ભવન્તો હિ સમણો સુસમણો અસ્સાતિ, એવં નં અપસાદેત્વા ‘‘ગચ્છ ત્વં ન મયં તં જાનામા’’તિ આહંસુ.

૨૯૮. સજ્જિતોતિ સબ્બૂપકરણસમ્પન્નો મણ્ડિતપસાધિતો વા.

૩૦૦. ધુત્તાતિ ઇત્થિધુત્તા. પરિચારેન્તાતિ મનાપિયેસુ રૂપાદીસુ ઇતો ચિતો ચ સમન્તા ઇન્દ્રિયાનિ ચારેન્તા, કીળન્તા અભિરમન્તાતિ વુત્તં હોતિ. અબ્ભુતમકંસૂતિ યદિ કરિસ્સતિ ત્વં એત્તકં જિતો, યદિ ન કરિસ્સતિ અહં એત્તકન્તિ પણમકંસુ. ભિક્ખૂનં પન અબ્ભુતં કાતું ન વટ્ટતિ. યો કરોતિ પરાજિતેન દાતબ્બન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં.

કથઞ્હિ નામ અય્યો ઉદાયી તઙ્ખણિકન્તિ એત્થ તઙ્ખણોતિ અચિરકાલો વુચ્ચતિ. તઙ્ખણિકન્તિ અચિરકાલાધિકારિકં.

૩૦૧. સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જેય્યાતિ સઞ્ચરણભાવં સમાપજ્જેય્ય. યસ્મા પન તં સમાપજ્જન્તેન કેનચિ પેસિતેન કત્થચિ ગન્તબ્બં હોતિ, પરતો ચ ‘‘ઇત્થિયા વા પુરિસમતિ’’ન્તિ આદિવચનતો ઇધ ઇત્થિપુરિસા અધિપ્પેતા, તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું ‘‘ઇત્થિયા વા પહિતો પુરિસસ્સ સન્તિકે ગચ્છતિ, પુરિસેન વા પહિતો ઇત્થિયા સન્તિકે ગચ્છતી’’તિ એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તં. ઇત્થિયા વા પુરિસમતિં પુરિસસ્સ વા ઇત્થિમતિન્તિ એત્થ આરોચેય્યાતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો, તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘પુરિસસ્સ મતિં ઇત્થિયા આરોચેતિ, ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેતી’’તિ વુત્તં.

ઇદાનિ યદત્થં તં તેસં મતિં અધિપ્પાયં અજ્ઝાસયં છન્દં રુચિં આરોચેતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘જાયત્તને વા જારત્તને વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ જાયત્તનેતિ જાયાભાવે. જારત્તનેતિ જારભાવે. પુરિસસ્સ હિ મતિં ઇત્થિયા આરોચેન્તો જાયત્તને આરોચેતિ, ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેન્તો જારત્તને આરોચેતિ; અપિચ પુરિસસ્સેવ મતિં ઇત્થિયા આરોચેન્તો જાયત્તને વા આરોચેતિ નિબદ્ધભરિયાભાવે, જારત્તને વા મિચ્છાચારભાવે. યસ્મા પનેતં આરોચેન્તેન ‘‘ત્વં કિરસ્સ જાયા ભવિસ્સસી’’તિઆદિ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા તં વત્તબ્બતાકારં દસ્સેતું ‘‘જાયત્તને વાતિ જાયા ભવિસ્સસિ, જારત્તને વાતિ જારી ભવિસ્સસી’’તિ અસ્સ પદભાજનં વુત્તં. એતેનેવ ચ ઉપાયેન ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચનેપિ પતિ ભવિસ્સસિ, સામિકો ભવિસ્સસિ, જારો ભવિસ્સસીતિ વત્તબ્બતાકારો વેદિતબ્બો.

અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપીતિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યા અયં તઙ્ખણે મુહુત્તમત્તે પટિસંવસિતબ્બતો તઙ્ખણિકાતિ વુચ્ચતિ, મુહુત્તિકાતિ અત્થો. તસ્સાપિ ‘‘મુહુત્તિકા ભવિસ્સસી’’તિ એવં પુરિસમતિં આરોચેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો. એતેનેવુપાયેન ‘‘મુહુત્તિકો ભવિસ્સસી’’તિ એવં પુરિસસ્સ ઇત્થિમતિં આરોચેન્તોપિ સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

૩૦૩. ઇદાનિ ‘‘ઇત્થિયા વા પુરિસમતિ’’ન્તિ એત્થ અધિપ્પેતા ઇત્થિયો પભેદતો દસ્સેત્વા તાસુ સઞ્ચરિત્તવસેન આપત્તિભેદં દસ્સેતું ‘‘દસ ઇત્થિયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ માતુરક્ખિતાતિ માતરા રક્ખિતા. યથા પુરિસેન સંવાસં ન કપ્પેતિ, એવં માતરા રક્ખિતા, તેનસ્સ પદભાજનેપિ વુત્તં – ‘‘માતા રક્ખતિ ગોપેતિ ઇસ્સરિયં કારેતિ વસં વત્તેતી’’તિ. તત્થ રક્ખતીતિ કત્થચિ ગન્તું ન દેતિ. ગોપેતીતિ યથા અઞ્ઞે ન પસ્સન્તિ, એવં ગુત્તટ્ઠાને ઠપેતિ. ઇસ્સરિયં કારેતીતિ સેરિવિહારમસ્સા નિસેધેન્તી અભિભવિત્વા પવત્તતિ. વસં વત્તેતીતિ ‘‘ઇદં કરોહિ, ઇદં મા અકાસી’’તિ એવં અત્તનો વસં તસ્સા ઉપરિ વત્તેતિ. એતેનુપાયેન પિતુરક્ખિતાદયોપિ ઞાતબ્બા. ગોત્તં વા ધમ્મો વા ન રક્ખતિ, સગોત્તેહિ પન સહધમ્મિકેહિ ચ એકં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતેહિ એકગણપરિયાપન્નેહિ ચ રક્ખિતા ‘‘ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા તેસં પદાનં ‘‘સગોત્તા રક્ખન્તી’’તિઆદિના નયેન પદભાજનં વુત્તં.

સહ આરક્ખેનાતિ સારક્ખા. સહ પરિદણ્ડેનાતિ સપરિદણ્ડા. તાસં નિદ્દેસા પાકટાવ. ઇમાસુ દસસુ પચ્છિમાનં દ્વિન્નમેવ પુરિસન્તરં ગચ્છન્તીનં મિચ્છાચારો હોતિ, ન ઇતરાસં.

ધનક્કીતાદીસુ અપ્પેન વા બહુના વા ધનેન કીતા ધનક્કીતા. યસ્મા પન સા ન કીતમત્તા એવ સંવાસત્થાય પન કીતત્તા ભરિયા, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ધનેન કિણિત્વા વાસેતીતિ વુત્તં.

છન્દેન અત્તનો રુચિયા વસતીતિ છન્દવાસિની. યસ્મા પન સા ન અત્તનો છન્દમત્તેનેવ ભરિયા હોતિ પુરિસેન પન સમ્પટિચ્છિતત્તા, તસ્માસ્સ નિદ્દેસે ‘‘પિયો પિયં વાસેતી’’તિ વુત્તં.

ભોગેન વસતીતિ ભોગવાસિની. ઉદુક્ખલમુસલાદિઘરૂપકરણં લભિત્વા ભરિયાભાવં ગચ્છન્તિયા જનપદિત્થિયા એતં અધિવચનં.

પટેન વસતીતિ પટવાસિની. નિવાસનમત્તમ્પિ પાવુરણમત્તમ્પિ લભિત્વા ભરિયાભાવં ઉપગચ્છન્તિયા દલિદ્દિત્થિયા એતં અધિવચનં.

ઓદપત્તકિનીતિ ઉભિન્નં એકિસ્સા ઉદકપાતિયા હત્થે ઓતારેત્વા ‘‘ઇદં ઉદકં વિય સંસટ્ઠા અભેજ્જા હોથા’’તિ વત્વા પરિગ્ગહિતાય વોહારનામમેતં, નિદ્દેસેપિસ્સ ‘‘તાય સહ ઉદકપત્તં આમસિત્વા તં વાસેતી’’તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

ઓભટં ઓરોપિતં ચુમ્બટમસ્સાતિ ઓભટચુમ્બટા, કટ્ઠહારિકાદીનં અઞ્ઞતરા, યસ્સા સીસતો ચુમ્બટં ઓરોપેત્વા ઘરે વાસેતિ, તસ્સા એતં અધિવચનં.

દાસી ચાતિ અત્તનોયેવ દાસી ચ હોતિ ભરિયા ચ.

કમ્મકારી નામ ગેહે ભતિયા કમ્મં કરોતિ, તાય સદ્ધિં કોચિ ઘરાવાસં કપ્પેતિ અત્તનો ભરિયાય અનત્થિકો હુત્વા. અયં વુચ્ચતિ ‘‘કમ્મકારી ચ ભરિયા ચા’’તિ.

ધજેન આહટા ધજાહટા, ઉસ્સિતદ્ધજાય સેનાય ગન્ત્વા પરવિસયં વિલુમ્પિત્વા આનીતાતિ વુત્તં હોતિ, તં કોચિ ભરિયં કરોતિ, અયં ધજાહટા નામ. મુહુત્તિકા વુત્તનયાએવ, એતાસં દસન્નમ્પિ પુરિસન્તરગમને મિચ્છાચારો હોતિ. પુરિસાનં પન વીસતિયાપિ એતાસુ મિચ્છાચારો હોતિ, ભિક્ખુનો ચ સઞ્ચરિત્તં હોતીતિ.

૩૦૫. ઇદાનિ પુરિસો ભિક્ખું પહિણતીતિઆદીસુ પટિગ્ગણ્હાતીતિ સો ભિક્ખુ તસ્સ પુરિસસ્સ ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં માતુરક્ખિતં બ્રૂહિ, હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા’’તિ એવં વુત્તવચનં ‘‘સાધુ ઉપાસકા’’તિ વા ‘‘હોતૂ’’તિ વા ‘‘આરોચેસ્સામી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન વચીભેદં કત્વા વા સીસકમ્પનાદીહિ વા સમ્પટિચ્છતિ. વીમંસતીતિ એવં પટિગ્ગણ્હિત્વા તસ્સા ઇત્થિયા સન્તિકં ગન્ત્વા તં સાસનં આરોચેતિ. પચ્ચાહરતીતિ તેન આરોચિતે સા ઇત્થી ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતુ વા પટિક્ખિપતુ વા લજ્જાય વા તુણ્હી હોતુ, પુન આગન્ત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ તં પવત્તિં આરોચેતિ.

એત્તાવતા ઇમાય પટિગ્ગહણારોચનપચ્ચાહરણસઙ્ખાતાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ. સા પન તસ્સ ભરિયા હોતુ વા મા વા, અકારણમેતં. સચે પન સો માતુરક્ખિતાય સન્તિકં પેસિતો તં અદિસ્વા તસ્સા માતુયા તં સાસનં આરોચેતિ, બહિદ્ધા વિમટ્ઠં નામ હોતિ, તસ્મા વિસઙ્કેતન્તિ મહાપદુમત્થેરો આહ. મહાસુમત્થેરો પન માતા વા હોતુ પિતા વા અન્તમસો ગેહદાસીપિ અઞ્ઞો વાપિ યો કોચિ તં કિરિયં સમ્પાદેસ્સતિ, તસ્સ વુત્તેપિ વિમટ્ઠં નામ ન હોતિ, તિવઙ્ગસમ્પત્તિકાલે આપત્તિયેવ.

નનુ યથા ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ વત્તુકામો વિરજ્ઝિત્વા ‘‘ધમ્મં પચ્ચક્ખામી’’તિ વદેય્ય પચ્ચક્ખાતાવસ્સ સિક્ખા. યથા વા ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જામી’’તિ વત્તુકામો વિરજ્ઝિત્વા ‘‘દુતિયં ઝાનં સમાપજ્જામી’’તિ વદેય્ય આપન્નોવસ્સ પારાજિકં. એવંસમ્પદમિદન્તિ આહ. તં પનેતં ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ, અન્તેવાસિં વીમંસાપેત્વા અત્તના પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ ઇમિના સમેતિ, તસ્મા સુભાસિતં.

યથા ચ ‘‘માતુરક્ખિતં બ્રૂહી’’તિ વુત્તસ્સ ગન્ત્વા તસ્સા આરોચેતું સમત્થાનં માતાદીનમ્પિ વદતો વિસઙ્કેતો નત્થિ, એવમેવ ‘‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા છન્દવાસિની’’તિ એવં પાળિયં વુત્તેસુ છન્દવાસિનિઆદીસુ વચનેસુ અઞ્ઞતરવસેન વા અવુત્તેસુપિ ‘‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા જાયા પજાપતિ પુત્તમાતા ઘરણી ઘરસામિની ભત્તરન્ધિકા સુસ્સૂસિકા પરિચારિકા’’તિએવમાદીસુ સંવાસપરિદીપકેસુ વચનેસુ અઞ્ઞતરવસેન વા વદન્તસ્સાપિ વિસઙ્કેતો નત્થિ તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા આપત્તિયેવ. ‘‘માતુરક્ખિતં બ્રૂહી’’તિ પેસિતસ્સ પન ગન્ત્વા અઞ્ઞાસુ પિતુરક્ખિતાદીસુ અઞ્ઞતરં વદન્તસ્સ વિસઙ્કેતં. એસ નયો ‘‘પિતુરક્ખિતં બ્રૂહી’’તિઆદીસુપિ.

કેવલઞ્હેત્થ એકમૂલકદુમૂલકાદિવસેન ‘‘પુરિસસ્સ માતા ભિક્ખું પહિણતિ, માતુરક્ખિતાય માતા ભિક્ખું પહિણતી’’તિ એવમાદીનં મૂલટ્ઠાનઞ્ચ વસેન પેય્યાલભેદોયેવ વિસેસો. સોપિ પુબ્બે વુત્તનયત્તા પાળિઅનુસારેનેવ સક્કા જાનિતુન્તિ નાસ્સ વિભાગં દસ્સેતું આદરં કરિમ્હ.

૩૩૮. પટિગ્ગણ્હાતીતિઆદીસુ પન દ્વીસુ ચતુક્કેસુ પઠમચતુક્કે આદિપદેન તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો, મજ્ઝે દ્વીહિ દુવઙ્ગસમ્પત્તિયા થુલ્લચ્ચયં, અન્તે એકેન એકઙ્ગસમ્પત્તિયા દુક્કટં. દુતિયચતુક્કે આદિપદેન દુવઙ્ગસમ્પત્તિયા થુલ્લચ્ચયં, મજ્ઝે દ્વીહિ એકઙ્ગસમ્પત્તિયા દુક્કટં, અન્તે એકેન અઙ્ગાભાવતો અનાપત્તિ. તત્થ પટિગ્ગણ્હાતીતિ આણાપકસ્સ સાસનં પટિગ્ગણ્હાતિ. વીમંસતીતિ પહિતટ્ઠાનં ગન્ત્વા તં આરોચેતિ. પચ્ચાહરતીતિ પુન આગન્ત્વા મૂલટ્ઠસ્સ આરોચેતિ.

ન પચ્ચાહરતીતિ આરોચેત્વા એત્તોવ પક્કમતિ. પટિગ્ગણ્હાતિ ન વીમંસતીતિ પુરિસેન ‘‘ઇત્થન્નામં ગન્ત્વા બ્રૂહી’’તિ વુચ્ચમાનો ‘‘સાધૂ’’તિ તસ્સ સાસનં પટિગ્ગણ્હિત્વા તં પમુસ્સિત્વા વા અપ્પમુસ્સિત્વા વા અઞ્ઞેન કરણીયેન તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા કિઞ્ચિદેવ કથં કથેન્તો નિસીદતિ, એત્તાવતા ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ ન વીમંસતિ નામા’’તિ વુચ્ચતિ. અથ નં સા ઇત્થી સયમેવ વદતિ ‘‘તુમ્હાકં કિર ઉપટ્ઠાકો મં ગેહે કાતુકામો’’તિ એવં વત્વા ચ ‘‘અહં તસ્સ ભરિયા ભવિસ્સામી’’તિ વા ‘‘ન ભવિસ્સામી’’તિ વા વદતિ. સો તસ્સા વચનં અનભિનન્દિત્વા અપ્પટિક્કોસિત્વા તુણ્હીભૂતોવ ઉટ્ઠાયાસના તસ્સ પુરિસસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા તં પવત્તિં આરોચેતિ, એત્તાવતા ‘‘ન વીમંસતિ પચ્ચાહરતિ નામા’’તિ વુચ્ચતિ. ન વીમંસતિ ન પચ્ચાહરતીતિ કેવલં સાસનારોચનકાલે પટિગ્ગણ્હાતિયેવ, ઇતરં પન દ્વયં ન કરોતિ.

ન પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ પચ્ચાહરતીતિ કોચિ પુરિસો ભિક્ખુસ્સ ઠિતટ્ઠાને વા નિસિન્નટ્ઠાને વા તથારૂપિં કથં કથેતિ, ભિક્ખુ તેન અપ્પહિતોપિ પહિતો વિય હુત્વા ઇત્થિયા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા’’તિઆદિના નયેન વીમંસિત્વા તસ્સા રુચિં વા અરુચિં વા પુન આગન્ત્વા ઇમસ્સ આરોચેતિ. તેનેવ નયેન વીમંસિત્વા અપચ્ચાહરન્તો ‘‘ન પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ ન પચ્ચાહરતી’’તિ વુચ્ચતિ. તેનેવ નયેન ગતો અવીમંસિત્વા તાય સમુટ્ઠાપિતં કથં સુત્વા પઠમચતુક્કસ્સ તતિયપદે વુત્તનયેન આગન્ત્વા ઇમસ્સ આરોચેન્તો ‘‘ન પટિગ્ગણ્હાતિ ન વીમંસતિ પચ્ચાહરતી’’તિ વુચ્ચતિ. ચતુત્થપદં પાકટમેવ.

સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આણાપેતીતિઆદિનયા પાકટાયેવ. યથા પન સમ્બહુલાપિ એકવત્થુમ્હિ આપજ્જન્તિ, એવં એકસ્સપિ સમ્બહુલવત્થૂસુ સમ્બહુલા આપત્તિયો વેદિતબ્બા. કથં? પુરિસો ભિક્ખું આણાપેતિ ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, અસુકસ્મિં નામ પાસાદે સટ્ઠિમત્તા વા સત્તતિમત્તા વા ઇત્થિયો ઠિતા તા વદેહિ, હોથ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયાયો’’તિ. સો સમ્પટિચ્છિત્વા તત્થ ગન્ત્વા આરોચેત્વા પુન તં સાસનં પચ્ચાહરતિ. યત્તકા ઇત્થિયો તત્તકા આપત્તિયો આપજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારેપિ –

‘‘પદવીતિહારમત્તેન, વાચાય ભણિતેન ચ;

સબ્બાનિ ગરુકાનિ સપ્પટિકમ્માનિ;

ચતુસટ્ઠિ આપત્તિયો આપજ્જેય્ય એકતો;

પઞ્હામેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૦);

ઇમં કિર અત્થવસં પટિચ્ચ અયં પઞ્હો વુત્તો. વચનસિલિટ્ઠતાય ચેત્થ ‘‘ચતુસટ્ઠિ આપત્તિયો’’તિ વુત્તં. એવં કરોન્તો પન સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ આપજ્જતીતિ. યથા ચ એકેન પેસિતસ્સ એકસ્સ સમ્બહુલાસુ ઇત્થીસુ સમ્બહુલા આપત્તિયો, એવં એકો પુરિસો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ એકિસ્સા સન્તિકં પેસેતિ, સબ્બેસં સઙ્ઘાદિસેસો. એકો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ સમ્બહુલાનં ઇત્થીનં સન્તિકં પેસેતિ, ઇત્થિગણનાય સઙ્ઘાદિસેસા. સમ્બહુલા પુરિસા એકં ભિક્ખું એકિસ્સા સન્તિકં પેસેન્તિ, પુરિસગણનાય સઙ્ઘાદિસેસા. સમ્બહુલા એકં સમ્બહુલાનં ઇત્થીનં સન્તિકં પેસેન્તિ, વત્થુગણનાય સઙ્ઘાદિસેસા. સમ્બહુલા સમ્બહુલે એકિસ્સા સન્તિકં પેસેન્તિ, વત્થુગણનાય સઙ્ઘાદિસેસા. સમ્બહુલા પુરિસા સમ્બહુલે ભિક્ખૂ સમ્બહુલાનં ઇત્થીનં સન્તિકં પેસેન્તિ, વત્થુગણનાય સઙ્ઘાદિસેસા. એસ નયો ‘‘એકા ઇત્થી એકં ભિક્ખુ’’ન્તિઆદીસુપિ. એત્થ ચ સભાગવિભાગતા નામ અપ્પમાણં, માતાપિતુનમ્પિ પઞ્ચસહધમ્મિકાનમ્પિ સઞ્ચરિત્તકમ્મં કરોન્તસ્સ આપત્તિયેવ.

પુરિસો ભિક્ખું આણાપેતિ ગચ્છ ભન્તેતિ ચતુક્કં અઙ્ગવસેન આપત્તિભેદ દસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્સ પચ્છિમપદે અન્તેવાસી વીમંસિત્વા બહિદ્ધા પચ્ચાહરતીતિ આગન્ત્વા આચરિયસ્સ અનારોચેત્વા એત્તોવ ગન્ત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ આરોચેતિ. આપત્તિ ઉભિન્નં થુલ્લચ્ચયસ્સાતિ આચરિયસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા ચ વીમંસાપિતત્તા ચ દ્વીહઙ્ગેહિ થુલ્લચ્ચયં, અન્તેવાસિકસ્સ વીમંસિતત્તા ચ પચ્ચાહટત્તા ચ દ્વીહઙ્ગેહિ થુલ્લચ્ચયં. સેસં પાકટમેવ.

૩૩૯. ગચ્છન્તો સમ્પાદેતીતિ પટિગ્ગણ્હાતિ ચેવ વીમંસતિ ચ. આગચ્છન્તો વિસંવાદેતીતિ ન પચ્ચાહરતિ. ગચ્છન્તો વિસંવાદેતીતિ ન પટિગ્ગણ્હાતિ. આગચ્છન્તો સમ્પાદેતીતિ વીમંસતિ ચેવ પચ્ચાહરતિ ચ. એવં ઉભયત્થ દ્વીહઙ્ગેહિ થુલ્લચ્ચયં. તતિયપદે આપત્તિ, ચતુત્થે અનાપત્તિ.

૩૪૦. અનાપત્તિ સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા ગિલાનસ્સ વા કરણીયેન ગચ્છતિ ઉમ્મત્તકસ્સ આદિકમ્મિકસ્સાતિ એત્થ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથાગારં વા કિઞ્ચિ વા વિપ્પકતં હોતિ. તત્થ કારુકાનં ભત્તવેતનત્થાય ઉપાસકો વા ઉપાસિકાય સન્તિકં ભિક્ખું પહિણેય્ય, ઉંપાસિકા વા ઉપાસકસ્સ, એવરૂપેન સઙ્ઘસ્સ કરણીયેન ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ. ચેતિયકમ્મે કયિરમાનેપિ એસેવ નયો. ગિલાનસ્સ ભેસજ્જત્થાયપિ ઉપાસકેન વા ઉપાસિકાય સન્તિકં ઉપાસિકાય વા ઉપાસકસ્સ સન્તિકં પહિતસ્સ ગચ્છતો અનાપત્તિ. ઉમ્મત્તકઆદિકમ્મિકા વુત્તનયા એવ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં છસમુટ્ઠાનં, સીસુક્ખિપનાદિના કાયવિકારેન સાસનં ગહેત્વા ગન્ત્વા હત્થમુદ્દાય વીમંસિત્વા પુન આગન્ત્વા હત્થમુદ્દાય એવ આરોચેન્તસ્સ કાયતો સમુટ્ઠાતિ. આસનસાલાય નિસિન્નસ્સ ‘‘ઇત્થન્નામા આગમિસ્સતિ, તસ્સા ચિત્તં જાનેય્યાથા’’તિ કેનચિ વુત્તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તં આગતં વત્વા તસ્સા ગતાય પુન તસ્મિં પુરિસે આગતે આરોચેન્તસ્સ વાચતો સમુટ્ઠાતિ. વાચાય ‘‘સાધૂ’’તિ સાસનં ગહેત્વા અઞ્ઞેન કરણીયેન તસ્સા ઘરં ગન્ત્વા અઞ્ઞત્થ વા ગમનકાલે તં દિસ્વા વચીભેદેનેવ વીમંસિત્વા પુન અઞ્ઞેનેવ કરણીયેન તતો અપક્કમ્મ કદાચિદેવ તં પુરિસં દિસ્વા આરોચેન્તસ્સાપિ વાચતોવ સમુટ્ઠાતિ. પણ્ણત્તિં અજાનન્તસ્સ પન ખીણાસવસ્સાપિ કાયવાચતો સમુટ્ઠાતિ. કથં? સચે હિસ્સ માતાપિતરો કુજ્ઝિત્વા અલંવચનીયા હોન્તિ, તઞ્ચ ભિક્ખું ઘરં ઉપગતં થેરપિતા વદતિ ‘‘માતા તે તાત મં મહલ્લકં છડ્ડેત્વા ઞાતિકુલં ગતા, ગચ્છ તં મં ઉપટ્ઠાતું પેસેહી’’તિ. સો ચે ગન્ત્વા તં વત્વા પુન પિતુનો તસ્સા આગમનં વા અનાગમનં વા આરોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. ઇમાનિ તીણિ અચિત્તકસમુટ્ઠાનાનિ.

પણ્ણત્તિં પન જાનિત્વા એતેહેવ તીહિ નયેહિ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતો કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. ઇમાનિ તીણિ પણ્ણત્તિજાનનચિત્તેન સચિત્તકસમુટ્ઠાનાનિ. કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, કુસલાદિવસેન ચેત્થ તીણિ ચિત્તાનિ, સુખાદિવસેન તિસ્સો વેદનાતિ.

૩૪૧. વિનીતવત્થૂસુ આદિતો વત્થુપઞ્ચકે પટિગ્ગહિતમત્તત્તા દુક્કટં.

કલહવત્થુસ્મિં સમ્મોદનીયં અકાસીતિ તં સઞ્ઞાપેત્વા પુન ગેહગમનીયં

અકાસિ. નાલંવચનીયાતિ ન પરિચ્ચત્તાતિ અત્થો. યા હિ યથા યથા યેસુ યેસુ જનપદેસુ પરિચ્ચત્તા પરિચ્ચત્તાવ હોતિ, ભરિયાભાવં અતિક્કમતિ, અયં ‘‘અલંવચનીયા’’તિ વુચ્ચતિ. એસા પન ન અલંવચનીયા કેનચિદેવ કારણેન કલહં કત્વા ગતા, તેનેવેત્થ ભગવા ‘‘અનાપત્તી’’તિ આહ. યસ્મા પન કાયસંસગ્ગે યક્ખિયા થુલ્લચ્ચયં વુત્તં, તસ્મા દુટ્ઠુલ્લાદીસુપિ યક્ખિપેતિયો થુલ્લચ્ચયવત્થુમેવાતિ વેદિતબ્બા. અટ્ઠકથાસુ પનેતં ન વિચારિતં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.