૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૮૩. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદં. તત્થ આદિસ્સાતિ અપદિસિત્વા. વણ્ણમ્પિ ભણતીતિઆદીનિ પરતો આવિ ભવિસ્સન્તિ. છિન્નિકાતિ છિન્નઓત્તપ્પા. ધુત્તિકાતિ સઠા. અહિરિકાયોતિ નિલ્લજ્જા. ઉહસન્તીતિ સિતં કત્વા મન્દહસિતં હસન્તિ. ઉલ્લપન્તીતિ ‘‘અહો અય્યો’’તિઆદિના નયેન ઉચ્ચકરણિં નાનાવિધં પલોભનકથં કથેન્તિ. ઉજ્જગ્ઘન્તીતિ મહાહસિતં હસન્તિ. ઉપ્પણ્ડેન્તીતિ ‘‘પણ્ડકો અયં, નાયં પુરિસો’’તિઆદિના નયેન પરિહાસં કરોન્તિ.

૨૮૫. સારત્તોતિ દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગેન સારત્તો. અપેક્ખવા પટિબદ્ધચિત્તોતિ વુત્તનયમેવ, કેવલં ઇધ વાચસ્સાદરાગો યોજેતબ્બો. માતુગામં દુટ્ઠુલ્લાહિ વાચાહીતિ એત્થ અધિપ્પેતં માતુગામં દસ્સેન્તો ‘‘માતુગામો’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિઞ્ઞૂ પટિબલા સુભાસિતદુબ્ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આજાનિતુન્તિ યા પણ્ડિતા સાત્થકનિરત્થકકથં અસદ્ધમ્મસદ્ધમ્મપટિસંયુત્તકથઞ્ચ જાનિતું પટિબલા, અયં ઇધ અધિપ્પેતા. યા પન મહલ્લિકાપિ બાલા એલમૂગા અયં ઇધ અનધિપ્પેતાતિ દસ્સેતિ.

ઓભાસેય્યાતિ અવભાસેય્ય નાનાપ્પકારકં અસદ્ધમ્મવચનં વદેય્ય. યસ્મા પનેવં ઓભાસન્તસ્સ યો સો ઓભાસો નામ, સો અત્થતો અજ્ઝાચારો હોતિ રાગવસેન અભિભવિત્વા સઞ્ઞમવેલં આચારો, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઓભાસેય્યાતિ અજ્ઝાચારો વુચ્ચતી’’તિ આહ. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથા યુવા યુવતિન્તિ અત્થો.

દ્વે મગ્ગે આદિસ્સાતિઆદિ યેનાકારેન ઓભાસતો સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ દ્વે મગ્ગેતિ વચ્ચમગ્ગઞ્ચ પસ્સાવમગ્ગઞ્ચ. સેસં ઉદ્દેસે તાવ પાકટમેવ. નિદ્દેસે પન થોમેતીતિ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, ન તાવ સીસં એતિ. ‘‘તવ વચ્ચમગ્ગો ચ પસ્સાવમગ્ગો ચ ઈદિસો તેન નામ ઈદિસેન ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, સીસં એતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. વણ્ણેતિ પસંસતીતિ ઇમાનિ પન થોમનપદસ્સેવ વેવચનાનિ.

ખુંસેતીતિ વાચાપતોદેન ઘટ્ટેતિ. વમ્ભેતીતિ અપસાદેતિ. ગરહતીતિ દોસં દેતિ. પરતો પન પાળિયા આગતેહિ ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીહિ એકાદસહિ પદેહિ અઘટિતે સીસં ન એતિ, ઘટિતેપિ તેસુ સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસીતિ ઇમેહિ તીહિ ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

દેહિ મેતિ યાચનાયપિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘મેથુનં ધમ્મં દેહી’’તિ એવં મેથુનધમ્મેન ઘટિતે એવ સઙ્ઘાદિસેસો.

કદા તે માતા પસીદિસ્સતીતિઆદીસુ આયાચનવચનેસુપિ એત્તકેનેવ સીસં ન એતિ, ‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ વા ‘‘તવ માતરિ પસન્નાય મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ વા આદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો.

કથં ત્વં સામિકસ્સ દેસીતિઆદીસુ પુચ્છાવચનેસુપિ મેથુનધમ્મન્તિ વુત્તેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો, ન ઇતરથા. એવં કિર ત્વં સામિકસ્સ દેસીતિ પટિપુચ્છાવચનેસુપિ એસેવ નયો.

આચિક્ખનાય પુટ્ઠો ભણતીતિ ‘‘કથં દદમાના સામિકસ્સ પિયા હોતી’’તિ એવં પુટ્ઠો આચિક્ખતિ. એત્થ ચ ‘‘એવં દેહિ એવં દદમાના’’તિ વુત્તેપિ સીસં ન એતિ. ‘‘મેથુનધમ્મં એવં દેહિ એવં ઉપનેહિ એવં મેથુનધમ્મં દદમાના ઉપનયમાના પિયા હોતી’’તિઆદિના પન નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. અનુસાસનીવચનેસુપિ એસેવ નયો.

અક્કોસનિદ્દેસે – અનિમિત્તાસીતિ નિમિત્તરહિતાસિ, કુઞ્ચિકપણાલિમત્તમેવ તવ દકસોતન્તિ વુત્તં હોતિ.

નિમિત્તમત્તાસીતિ તવ ઇત્થિનિમિત્તં અપરિપુણ્ણં સઞ્ઞામત્તમેવાતિ વુત્તં હોતિ. અલોહિતાતિ સુક્ખસોતા. ધુવલોહિતાતિ નિચ્ચલોહિતા કિલિન્નદકસોતા. ધુવચોળાતિ નિચ્ચપક્ખિત્તાણિચોળા, સદા આણિચોળકં સેવસીતિ વુત્તં હોતિ. પગ્ઘરન્તીતિ સવન્તી; સદા તે મુત્તં સવતીતિ વુત્તં હોતિ. સિખરણીતિ બહિનિક્ખન્તઆણિમંસા. ઇત્થિપણ્ડકાતિ અનિમિત્તાવ વુચ્ચતિ. વેપુરિસિકાતિ સમસ્સુદાઠિકા પુરિસરૂપા ઇત્થી. સમ્ભિન્નાતિ સમ્ભિન્નવચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગા. ઉભતોબ્યઞ્જનાતિ ઇત્થિનિમિત્તેન ચ પુરિસનિમિત્તેન ચાતિ ઉભોહિ બ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગતા.

ઇમેસુ ચ પન એકાદસસુ પદેસુ સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસીતિ ઇમાનિયેવ તીણિ પદાનિ સુદ્ધાનિ સીસં એન્તિ. ઇતિ ઇમાનિ ચ તીણિ પુરિમાનિ ચ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમેથુનધમ્મપદાનિ તીણીતિ છ પદાનિ સુદ્ધાનિ આપત્તિકરાનિ. સેસાનિ અનિમિત્તાતિઆદીનિ ‘‘અનિમિત્તે મેથુનધમ્મં મે દેહી’’તિ વા ‘‘અનિમિત્તાસિ મેથુનધમ્મં મે દેહી’’તિ વા આદિના નયેન મેથુનધમ્મેન ઘટિતાનેવ આપત્તિકરાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૨૮૬. ઇદાનિ ય્વાયં ઓતિણ્ણો વિપરિણતેન ચિત્તેન ઓભાસતિ, તસ્સ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગે આદિસ્સ એતેસં વણ્ણભણનાદીનં વસેન વિત્થારતો આપત્તિભેદં દસ્સેન્તો ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી’’તિઆદિમાહ. તેસં અત્થો કાયસંસગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અયં પન વિસેસો – અધક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય અધો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. ઉબ્ભક્ખકન્તિ અક્ખકતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં. અધો જાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલતો પટ્ઠાય અધો. અક્ખકં પન જાણુમણ્ડલઞ્ચ એત્થેવ દુક્કટક્ખેત્તે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગે વિય. ન હિ બુદ્ધા ગરુકાપત્તિં સાવસેસં પઞ્ઞપેન્તીતિ. કાયપ્પટિબદ્ધન્તિ વત્થં વા પુપ્ફં વા આભરણં વા.

૨૮૭. અત્થપુરેક્ખારસ્સાતિ અનિમિત્તાતિઆદીનં પદાનં અત્થં કથેન્તસ્સ, અટ્ઠકથં વા સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સ.

ધમ્મપુરેક્ખારસ્સાતિ પાળિં વાચેન્તસ્સ વા સજ્ઝાયન્તસ્સ વા. એવં અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ પુરક્ખત્વા ભણન્તસ્સ અત્થપુરેક્ખારસ્સ ચ ધમ્મપુરેક્ખારસ્સ ચ અનાપત્તિ.

અનુસાસનિપુરેક્ખારસ્સાતિ ‘‘ઇદાનિપિ અનિમિત્તાસિ ઉભત્તોબ્યઞ્જનાસિ અપ્પમાદં ઇદાનિ કરેય્યાસિ, યથા આયતિમ્પિ એવરૂપા ન હોહિસી’’તિ એવં અનુસિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા ભણન્તસ્સ અનુસાસનિપુરેક્ખારસ્સ અનાપત્તિ. યો પન ભિક્ખુનીનં પાળિં વાચેન્તો પકતિવાચનામગ્ગં પહાય હસન્તો હસન્તો ‘‘સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસી’’તિ પુનપ્પુનં ભણતિ, તસ્સ આપત્તિયેવ. ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તિ. ઇધ આદિકમ્મિકો ઉદાયિત્થેરો, તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં તિસમુટ્ઠાનં કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ.

૨૮૮. વિનીતવત્થૂસુ લોહિતવત્થુસ્મિં સો ભિક્ખુ ઇત્થિયા લોહિતકં નિમિત્તં સન્ધાયાહ – ઇતરા ન અઞ્ઞાસિ, તસ્મા દુક્કટં.

કક્કસલોમન્તિ રસ્સલોમેહિ બહુલોમં. આકિણ્ણલોમન્તિ જટિતલોમં. ખરલોમન્તિ થદ્ધલોમં. દીઘલોમન્તિ અરસ્સલોમં. સબ્બં ઇત્થિનિમિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં.

૨૮૯. વાપિતં ખો તેતિ અસદ્ધમ્મં સન્ધાયાહ, સા અસલ્લક્ખેત્વા નો ચ ખો પટિવુત્તન્તિ આહ. પટિવુત્તં નામ ઉદકવપ્પે બીજેહિ અપ્પતિટ્ઠિતોકાસે પાણકેહિ વિનાસિતબીજે વા ઓકાસે પુન બીજં પતિટ્ઠાપેત્વા ઉદકેન આસિત્તં, થલવપ્પે વિસમપતિતાનં વા બીજાનં સમકરણત્થાય પુન અટ્ઠદન્તકેન સમીકતં, તેસુ અઞ્ઞતરં સન્ધાય એસા આહ.

મગ્ગવત્થુસ્મિં મગ્ગો સંસીદતીતિ અઙ્ગજાતમગ્ગં સન્ધાયાહ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.