૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

યં પારાજિકકણ્ડસ્સ, સઙ્ગીતં સમનન્તરં;

તસ્સ તેરસકસ્સાયમપુબ્બપદવણ્ણના.

૨૩૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સેય્યસકો અનભિરતો બ્રહ્મચરિયં ચરતીતિ એત્થ આયસ્માતિ પિયવચનં. સેય્યસકોતિ તસ્સ ભિક્ખુનો નામં. અનભિરતોતિ વિક્ખિત્તચિત્તો કામરાગપરિળાહેન પરિડય્હમાનો ન પન ગિહિભાવં પત્થયમાનો. સો તેન કિસો હોતીતિ સો સેય્યસકો તેન અનભિરતભાવેન કિસો હોતિ.

અદ્દસા ખો આયસ્મા ઉદાયીતિ એત્થ ઉદાયીતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં, અયઞ્હિ સેય્યસકસ્સ ઉપજ્ઝાયો લાળુદાયી નામ ભન્તમિગસપ્પટિભાગો નિદ્દારામતાદિમનુયુત્તાનં અઞ્ઞતરો લોલભિક્ખુ. કચ્ચિ નો ત્વન્તિ કચ્ચિ નુ ત્વં. યાવદત્થં ભુઞ્જાતિઆદીસુ યાવતા અત્થોતિ યાવદત્થં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવતા તે ભોજનેન અત્થો યત્તકં ત્વં ઇચ્છસિ તત્તકં ભુઞ્જ, યત્તકં કાલં રત્તિં વા દિવા વા સુપિતું ઇચ્છસિ તત્તકં સુપ, મત્તિકાદીહિ કાયં ઉબ્બટ્ટેત્વા ચુણ્ણાદીહિ ઘંસિત્વા યત્તકં ન્હાનં ઇચ્છસિ તત્તકં ન્હાય, ઉદ્દેસેન વા પરિપુચ્છાય વા વત્તપટિપત્તિયા વા કમ્મટ્ઠાનેન વા અત્થો નત્થીતિ. યદા તે અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતીતિ યસ્મિં કાલે તવ કામરાગવસેન ઉક્કણ્ઠિતતા વિક્ખિત્તચિત્તતા ઉપ્પજ્જતિ. રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતીતિ કામરાગો ચિત્તં ધંસેતિ પધંસેતિ વિક્ખિપતિ ચેવ મિલાપેતિ ચ. તદા હત્થેન ઉપક્કમિત્વા અસુચિં મોચેહીતિ તસ્મિં કાલે હત્થેન વાયમિત્વા અસુચિમોચનં કરોહિ, એવઞ્હિ તે ચિત્તેકગ્ગતા ભવિસ્સતિ. ઇતિ તં ઉપજ્ઝાયો અનુસાસિ યથા તં બાલો બાલં મગો મગં.

૨૩૫. તેસં મુટ્ઠસ્સતીનં અસમ્પજાનાનં નિદ્દં ઓક્કમન્તાનન્તિ સતિસમ્પજઞ્ઞં પહાય નિદ્દં ઓતરન્તાનં. તત્થ કિઞ્ચાપિ નિદ્દં ઓક્કમન્તાનં અબ્યાકતો ભવઙ્ગવારો પવત્તતિ, સતિસમ્પજઞ્ઞવારો ગળતિ, તથાપિ સયનકાલે મનસિકારો કાતબ્બો. દિવા સુપન્તેન યાવ ન્હાતસ્સ ભિક્ખુનો કેસા ન સુક્ખન્તિ તાવ સુપિત્વા વુટ્ઠહિસ્સામીતિ સઉસ્સાહેન સુપિતબ્બં. રત્તિં સુપન્તેન એત્તકં નામ રત્તિભાગં સુપિત્વા ચન્દેન વા તારકાય વા ઇદં નામ ઠાનં પત્તકાલે વુટ્ઠહિસ્સામીતિ સઉસ્સાહેન સુપિતબ્બં. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદીસુ ચ દસસુ કમ્મટ્ઠાનેસુ એકં અઞ્ઞં વા ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ નિદ્દા ઓક્કમિતબ્બા. એવં કરોન્તો હિ સતો સમ્પજાનો સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ અવિજહિત્વાવ નિદ્દં ઓક્કમતીતિ વુચ્ચતિ. તે પન ભિક્ખૂ બાલા લોલા ભન્તમિગસપ્પટિભાગા ન એવમકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘તેસં મુટ્ઠસ્સતીનં અસમ્પજાનાનં નિદ્દં ઓક્કમન્તાન’’ન્તિ.

અત્થિ ચેત્થ ચેતના લબ્ભતીતિ એત્થ ચ સુપિનન્તે અસ્સાદચેતના અત્થિ ઉપલબ્ભતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, ચેતના; સા ચ ખો અબ્બોહારિકાતિ ભિક્ખવે એસા અસ્સાદચેતના અત્થિ, સા ચ ખો અવિસયે ઉપ્પન્નત્તા અબ્બોહારિકા, આપત્તિયા અઙ્ગં ન હોતિ. ઇતિ ભગવા સુપિનન્તે ચેતનાય અબ્બોહારિકભાવં દસ્સેત્વા ‘‘એવઞ્ચ પન ભિક્ખવે ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ, સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ સાનુપઞ્ઞત્તિકં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ.

૨૩૬-૨૩૭. તત્થ સંવિજ્જતિ ચેતના અસ્સાતિ સઞ્ચેતના, સઞ્ચેતનાવ સઞ્ચેતનિકા, સઞ્ચેતના વા અસ્સા અત્થીતિ સઞ્ચેતનિકા. યસ્મા પન યસ્સ સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ હોતિ સો જાનન્તો સઞ્જાનન્તો હોતિ, સા ચસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ ચેચ્ચ અભિવિતરિત્વા વીતિક્કમો હોતિ, તસ્મા બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘જાનન્તો સઞ્જાનન્તો ચેચ્ચ અભિવિતરિત્વા વીતિક્કમો’’તિ એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તં. તત્થ જાનન્તોતિ ઉપક્કમામીતિ જાનન્તો. સઞ્જાનન્તોતિ સુક્કં મોચેમીતિ સઞ્જાનન્તો, તેનેવ ઉપક્કમજાનનાકારેન સદ્ધિં જાનન્તોતિ અત્થો. ચેચ્ચાતિ મોચનસ્સાદચેતનાવસેન ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા. અભિવિતરિત્વાતિ ઉપક્કમવસેન મદ્દન્તો નિરાસઙ્કચિત્તં પેસેત્વા. વીતિક્કમોતિ એવં પવત્તસ્સ યો વીતિક્કમો અયં સઞ્ચેતનિકાસદ્દસ્સ સિખાપ્પત્તો અત્થોતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ સુક્કવિસ્સટ્ઠીતિ એત્થ યસ્સ સુક્કસ્સ વિસ્સટ્ઠિ તં તાવ સઙ્ખ્યાતો વણ્ણભેદતો ચ દસ્સેતું ‘‘સુક્કન્તિ દસ સુક્કાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુક્કાનં આસયભેદતો ધાતુનાનત્તતો ચ નીલાદિવણ્ણભેદો વેદિતબ્બો.

વિસ્સટ્ઠીતિ વિસ્સગ્ગો, અત્થતો પનેતં ઠાનાચાવનં હોતિ, તેનાહ – ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનતોચાવના વુચ્ચતી’’તિ. તત્થ વત્થિસીસં કટિ કાયોતિ તિધા સુક્કસ્સ ઠાનં પકપ્પેન્તિ, એકો કિરાચરિયો ‘‘વત્થિસીસં સુક્કસ્સ ઠાન’’ન્તિ આહ. એકો ‘‘કટી’’તિ, એકો ‘‘સકલો કાયો’’તિ, તેસુ તતિયસ્સ ભાસિતં સુભાસિતં. કેસલોમનખદન્તાનઞ્હિ મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનં ઉચ્ચારપસ્સાવખેળસિઙ્ઘાણિકાથદ્ધસુક્ખચમ્માનિ ચ વજ્જેત્વા અવસેસો છવિમંસલોહિતાનુગતો સબ્બોપિ કાયો કાયપ્પસાદભાવજીવિતિન્દ્રિયાબદ્ધપિત્તાનં સમ્ભવસ્સ ચ ઠાનમેવ. તથા હિ રાગપરિયુટ્ઠાનેનાભિભૂતાનં હત્થીનં ઉભોહિ કણ્ણચૂળિકાહિ સમ્ભવો નિક્ખમતિ, મહાસેનરાજા ચ રાગપરિયુટ્ઠિતો સમ્ભવવેગં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો સત્થેન બાહુસીસં ફાલેત્વા વણમુખેન નિક્ખન્તં સમ્ભવં દસ્સેસીતિ.

એત્થ પન પઠમસ્સ આચરિયસ્સ વાદે મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતો યત્તકં એકા ખુદ્દકમક્ખિકા પિવેય્ય તત્તકે અસુચિમ્હિ વત્થિસીસતો મુઞ્ચિત્વા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે બહિ નિક્ખન્તે વા અનિક્ખન્તે વા સઙ્ઘાદિસેસો. દુતિયસ્સ વાદે તથેવ કટિતો મુચ્ચિત્વા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે, તતિયસ્સ વાદે તથેવ સકલકાયં સઙ્ખોભેત્વા તતો મુચ્ચિત્વા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તે બહિ નિક્ખન્તે વા અનિક્ખન્તે વા સઙ્ઘાદિસેસો. દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થ અધિવાસેત્વા અન્તરા નિવારેતું અસક્કુણેય્યતાય વુત્તં, ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતિ. તસ્મા ઠાના ચાવનમત્તેનેવેત્થ આપત્તિ વેદિતબ્બા, સા ચ ખો નિમિત્તે ઉપક્કમન્તસ્સેવ હત્થપરિકમ્મપાદપરિકમ્મગત્તપરિકમ્મકરણેન સચેપિ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. અયં સબ્બાચરિયસાધારણવિનિચ્છયો.

અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિ એત્થ સુપિનો એવ સુપિનન્તો, તં ઠપેત્વા અપનેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તઞ્ચ પન સુપિનં પસ્સન્તો ચતૂહિ કારણેહિ પસ્સતિ ધાતુક્ખોભતો વા અનુભૂતપુબ્બતો વા દેવતોપસંહારતો વા પુબ્બનિમિત્તતો વાતિ.

તત્થ પિત્તાદીનં ખોભકરણપચ્ચયયોગેન ખુભિતધાતુકો ધાતુક્ખોભતો સુપિનં પસ્સતિ, પસ્સન્તો ચ નાનાવિધં સુપિનં પસ્સતિ – પબ્બતા પતન્તો વિય, આકાસેન ગચ્છન્તો વિય, વાળમિગહત્થીચોરાદીહિ અનુબદ્ધો વિય હોતિ. અનુભૂતપુબ્બતો પસ્સન્તો પુબ્બે અનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં પસ્સતિ. દેવતોપસંહારતો પસ્સન્તસ્સ દેવતા અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વા અત્થાય વા અનત્થાય વા નાનાવિધાનિ આરમ્મણાનિ ઉપસંહરન્તિ, સો તાસં દેવતાનં આનુભાવેન તાનિ આરમ્મણાનિ પસ્સતિ. પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સન્તો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેન ઉપ્પજ્જિતુકામસ્સ અત્થસ્સ વા અનત્થસ્સ વા પુબ્બનિમિત્તભૂતં સુપિનં પસ્સતિ, બોધિસત્તસ્સમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તં, બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને (અ. નિ. ૫.૧૯૬), કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિનેતિ.

તત્થ યં ધાતુક્ખોભતો અનુભૂતપુબ્બતો ચ સુપિનં પસ્સતિ ન તં સચ્ચં હોતિ. યં દેવતોપસંહારતો પસ્સતિ તં સચ્ચં વા હોતિ અલીકં વા, કુદ્ધા હિ દેવતા ઉપાયેન વિનાસેતુકામા વિપરીતમ્પિ કત્વા દસ્સેન્તિ. યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ તં એકન્તસચ્ચમેવ હોતિ. એતેસઞ્ચ ચતુન્નં મૂલકારણાનં સંસગ્ગભેદતોપિ સુપિનભેદો હોતિયેવ.

તઞ્ચ પનેતં ચતુબ્બિધમ્પિ સુપિનં સેક્ખપુથુજ્જનાવ પસ્સન્તિ અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા, અસેક્ખા પન ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા. કિં પનેતં પસ્સન્તો સુત્તો પસ્સતિ પટિબુદ્ધો, ઉદાહુ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધોતિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતિ, ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતિ તં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં રાગાદિસમ્પયુત્તં વા ન હોતિ, સુપિનં પસ્સન્તસ્સ ચ ઈદિસાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ વિનયવિરોધો આપજ્જતિ, યઞ્હિ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ તં સબ્બોહારિકચિત્તેન પસ્સતિ, સબ્બોહારિકચિત્તેન ચ કતે વીતિક્કમે અનાપત્તિ નામ નત્થિ. સુપિનં પસ્સન્તેન પન કતેપિ વીતિક્કમે એકન્તં અનાપત્તિ એવ. અથ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, કો નામ પસ્સતિ; એવઞ્ચ સતિ સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતીતિ, ન અભાવો. કસ્મા? યસ્મા કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતી’’તિ. કપિમિદ્ધપરેતોતિ મક્કટનિદ્દાય યુત્તો. યથા હિ મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ; એવં યા નિદ્દા પુનપ્પુનં કુસલાદિચિત્તવોકિણ્ણત્તા લહુપરિવત્તા, યસ્સા પવત્તિયં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગતો ઉત્તરણં હોતિ તાય યુત્તો સુપિનં પસ્સતિ, તેનાયં સુપિનો કુસલોપિ હોતિ અકુસલોપિ અબ્યાકતોપિ. તત્થ સુપિનન્તે ચેતિયવન્દનધમ્મસ્સવનધમ્મદેસનાદીનિ કરોન્તસ્સ કુસલો, પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ અકુસલો, દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણે અબ્યાકતોતિ વેદિતબ્બો. સ્વાયં દુબ્બલવત્થુકત્તા ચેતનાય પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું અસમત્થો, પવત્તે પન અઞ્ઞેહિ કુસલાકુસલેહિ ઉપત્થમ્ભિતો વિપાકં દેતિ. કિઞ્ચાપિ વિપાકં દેતિ? અથ ખો અવિસયે ઉપ્પન્નત્તા અબ્બોહારિકાવ સુપિનન્તચેતના. તેનાહ – ‘‘ઠપેત્વા સુપિનન્ત’’ન્તિ.

સઙ્ઘાદિસેસોતિ ઇમસ્સ આપત્તિનિકાયસ્સ નામં. તસ્મા યા અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસ્સટ્ઠિ, અયં સઙ્ઘાદિસેસો નામ આપત્તિનિકાયોતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. વચનત્થો પનેત્થ સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સાતિ સઙ્ઘાદિસેસો. કિં વુત્તં હોતિ? ઇમં આપત્તિં આપજ્જિત્વા વુટ્ઠાતુકામસ્સ યં તં આપત્તિવુટ્ઠાનં, તસ્સ આદિમ્હિ ચેવ પરિવાસદાનત્થાય આદિતો સેસે ચ મજ્ઝે માનત્તદાનત્થાય મૂલાય પટિકસ્સનેન વા સહ માનત્તદાનત્થાય અવસાને અબ્ભાનત્થાય સઙ્ઘો ઇચ્છિતબ્બો. ન હેત્થ એકમ્પિ કમ્મં વિના સઙ્ઘેન સક્કા કાતુન્તિ સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સાતિ સઙ્ઘાદિસેસોતિ. બ્યઞ્જનં પન અનાદિયિત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘોવ તસ્સા આપત્તિયા પરિવાસં દેતિ, મૂલાય પટિકસ્સતિ, માનત્તં દેતિ, અબ્ભેતિ ન સમ્બહુલા ન એકપુગ્ગલો, તેન વુચ્ચતિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ ઇદમસ્સ પદભાજનં –

‘‘સઙ્ઘાદિસેસોતિ યં વુત્તં, તં સુણોહિ યથાતથં;

સઙ્ઘોવ દેતિ પરિવાસં, મૂલાય પટિકસ્સતિ;

માનત્તં દેતિ અબ્ભેતિ, તેનેતં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ. (પરિ. ૩૩૯) –

પરિવારે વચનકારણઞ્ચ વુત્તં, તત્થ પરિવાસદાનાદીનિ સમુચ્ચયક્ખન્ધકે વિત્થારતો આગતાનિ, તત્થેવ નેસં સંવણ્ણનં કરિસ્સામ.

તસ્સેવ આપત્તિનિકાયસ્સાતિ તસ્સ એવ આપત્તિસમૂહસ્સ. તત્થ કિઞ્ચાપિ અયં એકાવ આપત્તિ, રૂળ્હિસદ્દેન પન અવયવે સમૂહવોહારેન વા ‘‘નિકાયો’’તિ વુત્તો – ‘‘એકો વેદનાક્ખન્ધો, એકો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ વિય.

એવં ઉદ્દિટ્ઠસિક્ખાપદં પદાનુક્કમેન વિભજિત્વા ઇદાનિ ઇમં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં આપજ્જન્તસ્સ ઉપાયઞ્ચ કાલઞ્ચ અધિપ્પાયઞ્ચ અધિપ્પાયવત્થુઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે મોચેતી’’તિઆદિમાહ. એત્થ હિ અજ્ઝત્તરૂપાદીહિ ચતૂહિ પદેહિ ઉપાયો દસ્સિતો, અજ્ઝત્તરૂપે વા મોચેય્ય બહિદ્ધારૂપે વા ઉભયત્થ વા આકાસે વા કટિં કમ્પેન્તો, ઇતો પરં અઞ્ઞો ઉપાયો નત્થિ. તત્થ રૂપે ઘટ્ટેત્વા મોચેન્તોપિ રૂપેન ઘટ્ટેત્વા મોચેન્તોપિ રૂપે મોચેતિચ્ચેવ વેદિતબ્બો. રૂપે હિ સતિ સો મોચેતિ ન રૂપં અલભિત્વા. રાગૂપત્થમ્ભાદીહિ પન પઞ્ચહિ કાલો દસ્સિતો. રાગૂપત્થમ્ભાદિકાલેસુ હિ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ, યસ્સ કમ્મનિયત્તે સતિ મોચેતિ. ઇતો પરં અઞ્ઞો કાલો નત્થિ, ન હિ વિના રાગૂપત્થમ્ભાદીહિ પુબ્બણ્હાદયો કાલભેદા મોચને નિમિત્તં હોન્તિ.

આરોગ્યત્થાયાતિઆદીહિ દસહિ અધિપ્પાયો દસ્સિતો, એવરૂપેન હિ અધિપ્પાયભેદેન મોચેતિ ન અઞ્ઞથા. નીલાદીહિ પન દસહિ નવમસ્સ અધિપ્પાયસ્સ વત્થુ દસ્સિતં, વીમંસન્તો હિ નીલાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સ વસેન વીમંસતિ ન તેહિ વિનિમુત્તન્તિ.

૨૩૮. ઇતો પરં પન ઇમેસંયેવ અજ્ઝત્તરૂપાદીનં પદાનં પકાસનત્થં ‘‘અજ્ઝત્તરૂપેતિ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્ને રૂપે’’તિઆદિ વુત્તં, તત્થ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્ને રૂપેતિ અત્તનો હત્થાદિભેદે રૂપે. બહિદ્ધા ઉપાદિન્નેતિ પરસ્સ તાદિસેયેવ. અનુપાદિન્નેતિ તાળચ્છિદ્દાદિભેદે. તદુભયેતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ રૂપે, ઉભયઘટ્ટનવસેનેતં વુત્તં. અત્તનો રૂપેન ચ અનુપાદિન્નરૂપેન ચ એકતો ઘટ્ટનેપિ લબ્ભતિ. આકાસે વાયમન્તસ્સાતિ કેનચિ રૂપેન અઘટ્ટેત્વા આકાસેયેવ કટિકમ્પનપયઓગેન અઙ્ગજાતં ચાલેન્તસ્સ.

રાગૂપત્થમ્ભેતિ રાગસ્સ બલવભાવે, રાગેન વા અઙ્ગજાતસ્સ ઉપત્થમ્ભે, થદ્ધભાવે સઞ્જાતેતિ વુત્તં હોતિ. કમ્મનિયં હોતીતિ મોચનકમ્મક્ખમં અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ ઉપક્કમારહં હોતિ.

ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠૂપત્થમ્ભેતિ ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠેન અઙ્ગજાતે ઉપત્થમ્ભે. ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકા નામ લોમસપાણકા હોન્તિ, તેસં લોમેહિ ફુટ્ઠં અઙ્ગજાતં કણ્ડું ગહેત્વા થદ્ધં હોતિ, તત્થ યસ્મા તાનિ લોમાનિ અઙ્ગજાતં ડંસન્તાનિ વિય વિજ્ઝન્તિ, તસ્મા ‘‘ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠેના’’તિ વુત્તં, અત્થતો પન ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકલોમવેધનેનાતિ વુત્તં હોતિ.

૨૩૯. અરોગો ભવિસ્સામીતિ મોચેત્વા અરોગો ભવિસ્સામિ. સુખં વેદનં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ મોચનેન ચ મુચ્ચનુપ્પત્તિયા મુત્તપચ્ચયા ચ યા સુખા વેદના હોતિ, તં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ અત્થો. ભેસજ્જં ભવિસ્સતીતિ ઇદં મે મોચિતં કિઞ્ચિદેવ ભેસજ્જં ભવિસ્સતિ. દાનં દસ્સામીતિ મોચેત્વા કીટકિપિલ્લિકાદીનં દાનં દસ્સામિ. પુઞ્ઞં ભવિસ્સતીતિ મોચેત્વા કીટાદીનં દેન્તસ્સ પુઞ્ઞં ભવિસ્સતિ. યઞ્ઞં યજિસ્સામીતિ મોચેત્વા કીટાદીનં યઞ્ઞં યજિસ્સામિ. કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ મન્તપદં વત્વા દસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. સગ્ગં ગમિસ્સામીતિ મોચેત્વા કીટાદીનં દિન્નદાનેન વા પુઞ્ઞેન વા યઞ્ઞેન વા સગ્ગં ગમિસ્સામિ. બીજં ભવિસ્સતીતિ કુલવંસઙ્કુરસ્સ દારકસ્સ બીજં ભવિસ્સતિ, ‘‘ઇમિના બીજેન પુત્તો નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન મોચેતીતિ અત્થો. વીમંસત્થાયાતિ જાનનત્થાય. નીલં ભવિસ્સતીતિઆદીસુ જાનિસ્સામિ તાવ કિં મે મોચિતં નીલં ભવિસ્સતિ પીતકાદીસુ અઞ્ઞતરવણ્ણન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ખિડ્ડાધિપ્પાયોતિ ખિડ્ડાપસુતો, તેન તેન અધિપ્પાયેન કીળન્તો મોચેતીતિ વુત્તં હોતિ.

૨૪૦. ઇદાનિ યદિદં ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે મોચેતી’’તિઆદિ વુત્તં તત્થ યથા મોચેન્તો આપત્તિં આપજ્જતિ, તેસઞ્ચ પદાનં વસેન યત્તકો આપત્તિભેદો હોતિ, તં સબ્બં દસ્સેન્તો ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે ચેતેતિ ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ચેતેતીતિ મોચનસ્સાદસમ્પયુત્તાય ચેતનાય મુચ્ચતૂતિ ચેતેતિ. ઉપક્કમતીતિ તદનુરૂપં વાયામં કરોતિ. મુચ્ચતીતિ એવં ચેતેન્તસ્સ તદનુરૂપેન વાયામેન વાયમતો સુક્કં ઠાના ચવતિ. આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સાતિ ઇમેહિ તીહિ અઙ્ગેહિ અસ્સ પુગ્ગલસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો નામ આપત્તિનિકાયો હોતીતિ અત્થો. એસ નયો બહિદ્ધારૂપેતિઆદીસુપિ અવસેસેસુ અટ્ઠવીસતિયા પદેસુ.

એત્થ પન દ્વે આપત્તિસહસ્સાનિ નીહરિત્વા દસ્સેતબ્બાનિ. કથં? અજ્ઝત્તરૂપે તાવ રાગૂપત્થમ્ભે આરોગ્યત્થાય નીલં મોચેન્તસ્સ એકા આપત્તિ, અજ્ઝત્તરૂપેયેવ રાગૂપત્થમ્ભે આરોગ્યત્થાય પીતાદીનં મોચનવસેન અપરા નવાતિ દસ. યથા ચ આરોગ્યત્થાય દસ, એવં સુખાદીનં નવન્નં પદાનં અત્થાય એકેકપદે દસ દસ કત્વા નવુતિ, ઇતિ ઇમા ચ નવુતિ પુરિમા ચ દસાતિ રાગૂપત્થમ્ભે તાવ સતં. યથા પન રાગૂપત્થમ્ભે એવં વચ્ચૂપત્થમ્ભાદીસુપિ ચતૂસુ એકેકસ્મિં ઉપત્થમ્ભે સતં સતં કત્વા ચત્તારિ સતાનિ, ઇતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પુરિમઞ્ચ એકન્તિ અજ્ઝત્તરૂપે તાવ પઞ્ચન્નં ઉપત્થમ્ભાનં વસેન પઞ્ચ સતાનિ. યથા ચ અજ્ઝત્તરૂપે પઞ્ચ, એવં બહિદ્ધારૂપે પઞ્ચ, અજ્ઝત્તબહિદ્ધારૂપે પઞ્ચ, આકાસે કટિં કમ્પેન્તસ્સ પઞ્ચાતિ સબ્બાનિપિ ચતુન્નં પઞ્ચકાનં વસેન દ્વે આપત્તિસહસ્સાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ઇદાનિ આરોગ્યત્થાયાતિઆદીસુ તાવ દસસુ પદેસુ પટિપાટિયા વા ઉપ્પટિપાટિયા વા હેટ્ઠા વા ગહેત્વા ઉપરિ ગણ્હન્તસ્સ, ઉપરિ વા ગહેત્વા હેટ્ઠા ગણ્હન્તસ્સ, ઉભતો વા ગહેત્વા મજ્ઝે ઠપેન્તસ્સ, મજ્ઝે વા ગહેત્વા ઉભતો હરન્તસ્સ, સબ્બમૂલં વા કત્વા ગણ્હન્તસ્સ ચેતનૂપક્કમમોચને સતિ વિસઙ્કેતો નામ નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘આરોગ્યત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચા’’તિ ખણ્ડચક્કબદ્ધચક્કાદિભેદવિચિત્તં પાળિમાહ.

તત્થ આરોગ્યત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ આરોગ્યત્થઞ્ચ ભેસજ્જત્થઞ્ચા તિ એવં આરોગ્યપદં સબ્બપદેહિ યોજેત્વા વુત્તમેકં ખણ્ડચક્કં. સુખપદાદીનિ સબ્બપદેહિ યોજેત્વા યાવ અત્તનો અત્તનો અતીતાનન્તરપદં તાવ આનેત્વા વુત્તાનિ નવ બદ્ધચક્કાનીતિ એવં એકેકમૂલકાનિ દસ ચક્કાનિ હોન્તિ, તાનિ દુમૂલકાદીહિ સદ્ધિં અસમ્મોહતો વિત્થારેત્વા વેદિતબ્બાનિ. અત્થો પનેત્થ પાકટોયેવ.

યથા ચ આરોગ્યત્થાયાતિઆદીસુ દસસુ પદેસુ, એવં નીલાદીસુપિ ‘‘નીલઞ્ચ પીતકઞ્ચ ચેતેતિ ઉપક્કમતી’’તિઆદિના નયેન દસ ચક્કાનિ વુત્તાનિ, તાનિપિ અસમ્મોહતો વિત્થારેત્વા વેદિતબ્બાનિ. અત્થો પનેત્થ પાકટોયેવ.

પુન આરોગ્યત્થઞ્ચ નીલઞ્ચ આરોગ્યત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ નીલઞ્ચ પીતકઞ્ચાતિ એકેનેકં દ્વીહિ દ્વે…પે… દસહિ દસાતિ એવં પુરિમપદેહિ સદ્ધિં પચ્છિમપદાનિ યોજેત્વા એકં મિસ્સકચક્કં વુત્તં.

ઇદાનિ યસ્મા ‘‘નીલં મોચેસ્સામી’’તિ ચેતેત્વા ઉપક્કમન્તસ્સ પીતકાદીસુ મુત્તેસુપિ પીતકાદિવસેન ચેતેત્વા ઉપક્કમન્તસ્સ ઇતરેસુ મુત્તેસુપિ નેવત્થિ વિસઙ્કેતો, તસ્મા એતમ્પિ નયં દસ્સેતું ‘‘નીલં મોચેસ્સામીતિ ચેતેતિ ઉપક્કમતિ પીતકં મુચ્ચતી’’તિઆદિના નયેન ચક્કાનિ વુત્તાનિ. તતો પરં સબ્બપચ્છિમપદં નીલાદીહિ નવહિ પદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા કુચ્છિચક્કં નામ વુત્તં. તતો પીતકાદીનિ નવ પદાનિ એકેન નીલપદેનેવ સદ્ધિં યોજેત્વા પિટ્ઠિચક્કં નામ વુત્તં. તતો લોહિતકાદીનિ નવ પદાનિ એકેન પીતકપદેનેવ સદ્ધિં યોજેત્વા દુતિયં પિટ્ઠિચક્કં વુત્તં. એવં લોહિતકપદાદીહિ સદ્ધિં ઇતરાનિ નવ નવ પદાનિ યોજેત્વા અઞ્ઞાનિપિ અટ્ઠ ચક્કાનિ વુત્તાનીતિ એવં દસગતિકં પિટ્ઠિચક્કં વેદિતબ્બં.

એવં ખણ્ડચક્કાદીનં અનેકેસં ચક્કાનં વસેન વિત્થારતો ગરુકાપત્તિમેવ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઙ્ગવસેનેવ ગરુકાપત્તિઞ્ચ લહુકાપત્તિઞ્ચ અનાપત્તિઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘ચેતેતિ ઉપક્કમતિ મુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમનયેન અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ રાગાદિઉપત્થમ્ભે સતિ આરોગ્યાદીનં અત્થાય ચેતેન્તસ્સ ઉપક્કમિત્વા અસુચિમોચને તિવઙ્ગસમ્પન્ના ગરુકાપત્તિ વુત્તા. દુતિયેન નયેન ચેતેન્તસ્સ ઉપક્કમન્તસ્સ ચ મોચને અસતિ દુવઙ્ગસમ્પન્ના લહુકા થુલ્લચ્ચયાપત્તિ. ‘‘ચેતેતિ ન ઉપક્કમતિ મુચ્ચતી’’તિઆદીહિ છહિ નયેહિ અનાપત્તિ.

અયં પન આપત્તાનાપત્તિભેદો સણ્હો સુખુમો, તસ્મા સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેતબ્બો. સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વા કુક્કુચ્ચં પુચ્છિતેન આપત્તિ વા અનાપત્તિ વા આચિક્ખિતબ્બા, વિનયકમ્મં વા કાતબ્બં. અસલ્લક્ખેત્વા કરોન્તો હિ રોગનિદાનં અજાનિત્વા ભેસજ્જં કરોન્તો વેજ્જો વિય વિઘાતઞ્ચ આપજ્જતિ, ન ચ તં પુગ્ગલં તિકિચ્છિતું સમત્થો હોતિ. તત્રાયં સલ્લક્ખણવિધિ – કુક્કુચ્ચેન આગતો ભિક્ખુ યાવતતિયં પુચ્છિતબ્બો – ‘‘કતરેન પયોગેન કતરેન રાગેન આપન્નોસી’’તિ. સચે પઠમં અઞ્ઞં વત્વા પચ્છા અઞ્ઞં વદતિ ન એકમગ્ગેન કથેતિ, સો વત્તબ્બો – ‘‘ત્વં ન એકમગ્ગેન કથેસિ પરિહરસિ, ન સક્કા તવ વિનયકમ્મં કાતું ગચ્છ સોત્થિં ગવેસા’’તિ. સચે પન તિક્ખત્તુમ્પિ એકમગ્ગેનેવ કથેતિ, યથાભૂતં અત્તાનં આવિકરોતિ, અથસ્સ આપત્તાનાપત્તિગરુકલહુકાપત્તિવિનિચ્છયત્થં એકાદસન્નં રાગાનં વસેન એકાદસ પયોગા સમવેક્ખિતબ્બા.

તત્રિમે એકાદસ રાગા – મોચનસ્સાદો, મુચ્ચનસ્સાદો, મુત્તસ્સાદો, મેથુનસ્સાદો, ફસ્સસ્સાદો, કણ્ડુવનસ્સાદો, દસ્સનસ્સાદો, નિસજ્જસ્સાદો, વાચસ્સાદો, ગેહસ્સિતપેમં, વનભઙ્ગિયન્તિ. તત્થ મોચેતું અસ્સાદો મોચનસ્સાદો, મુચ્ચને અસ્સાદો મુચ્ચનસ્સાદો, મુત્તે અસ્સાદો મુત્તસ્સાદો, મેથુને અસ્સાદો મેથુનસ્સાદો, ફસ્સે અસ્સાદો ફસ્સસ્સાદો, કણ્ડુવને અસ્સાદો કણ્ડુવનસ્સાદો, દસ્સને અસ્સાદો દસ્સનસ્સાદો, નિસજ્જાય અસ્સાદો નિસજ્જસ્સાદો, વાચાય અસ્સાદો વાચસ્સાદો, ગેહસ્સિતં પેમં ગેહસ્સિતપેમં, વનભઙ્ગિયન્તિ યંકિઞ્ચિ પુપ્ફફલાદિ વનતો ભઞ્જિત્વા આહટં. એત્થ ચ નવહિ પદેહિ સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેન રાગો વુત્તો. એકેન પદેન સરૂપેનેવ, એકેન પદેન વત્થુના વુત્તો, વનભઙ્ગો હિ રાગસ્સ વત્થુ ન રાગોયેવ.

એતેસં પન રાગાનં વસેન એવં પયોગા સમવેક્ખિતબ્બા – મોચનસ્સાદે મોચનસ્સાદચેતનાય ચેતેન્તો ચેવ અસ્સાદેન્તો ચ ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ સઙ્ઘાદિસેસો. તથેવ ચેતેન્તો ચ અસ્સાદેન્તો ચ ઉપક્કમતિ ન મુચ્ચતિ થુલ્લચ્ચયં. સચે પન સયનકાલે રાગપરિયુટ્ઠિતો હુત્વા ઊરુના વા મુટ્ઠિના વા અઙ્ગજાતં ગાળ્હં પીળેત્વા મોચનત્થાય સઉસ્સાહોવ સુપતિ, સુપન્તસ્સ ચસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ સઙ્ઘાદિસેસો. સચે રાગપરિયુટ્ઠાનં અસુભમનસિકારેન વૂપસમેત્વા સુદ્ધચિત્તો સુપતિ, સુપન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ.

મુચ્ચનસ્સાદે અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચમાનં અસ્સાદેતિ ન ઉપક્કમતિ અનાપત્તિ. સચે પન મુચ્ચમાનં અસ્સાદેન્તો ઉપક્કમતિ, તેન ઉપક્કમેન મુત્તે સઙ્ઘાદિસેસો. અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચમાને ‘‘મા કાસાવં વા સેનાસનં વા દુસ્સી’’તિ અઙ્ગજાતં ગહેત્વા જગ્ગનત્થાય ઉદકટ્ઠાનં ગચ્છતિ વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં.

મુત્તસ્સાદે અત્તનો ધમ્મતાય મુત્તે ઠાના ચુતે અસુચિમ્હિ પચ્છા અસ્સાદેન્તસ્સ વિના ઉપક્કમેન મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે અસ્સાદેત્વા પુન મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

મેથુનસ્સાદે મેથુનરાગેન માતુગામં ગણ્હાતિ, તેન પયોગેન અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મેથુનધમ્મસ્સ પયોગત્તા પન તાદિસે ગહણે દુક્કટં, સીસં પત્તે પારાજિકં. સચે મેથુનરાગેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

ફસ્સસ્સાદે દુવિધો ફસ્સો – અજ્ઝત્તિકો, બાહિરો ચ. અજ્ઝત્તિકે તાવ અત્તનો નિમિત્તં થદ્ધં મુદુકન્તિ જાનિસ્સામીતિ વા લોલભાવેન વા કીળાપયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે કીળાપેન્તો અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. બાહિરફસ્સે પન કાયસંસગ્ગરાગેન માતુગામસ્સ અઙ્ગમઙ્ગાનિ પરામસતો ચેવ આલિઙ્ગતો ચ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસં પન આપજ્જતિ. સચે કાયસંસગ્ગરાગેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ વિસટ્ઠિપચ્ચયાપિ સઙ્ઘાદિસેસો.

કણ્ડુવનસ્સાદે દદ્દુકચ્છુપિળકપાણકાદીનં અઞ્ઞતરવસેન કણ્ડુવમાનં નિમિત્તં કણ્ડુવનસ્સાદે નેવ કણ્ડુવતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. કણ્ડુવનસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

દસ્સનસ્સાદે દસ્સનસ્સાદેન પુનપ્પુનં માતુગામસ્સ અનોકાસં ઉપનિજ્ઝાયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. માતુગામસ્સ અનોકાસુપનિજ્ઝાને પન દુક્કટં. સચે દસ્સનસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

નિસજ્જસ્સાદે માતુગામેન સદ્ધિં રહો નિસજ્જસ્સાદરાગેન નિસિન્નસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. રહો નિસજ્જપચ્ચયા પન આપન્નાય આપત્તિયા કારેતબ્બો. સચે નિસજ્જસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

વાચસ્સાદે વાચસ્સાદરાગેન માતુગામં મેથુનસન્નિસ્સિતાહિ વાચાહિ ઓભાસન્તસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસં પન આપજ્જતિ. સચે વાચસ્સાદેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

ગેહસ્સિતપેમે માતરં વા માતુપેમેન ભગિનિં વા ભગિનિપેમેન પુનપ્પુનં પરામસતો ચેવ આલિઙ્ગતો ચ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. ગેહસ્સિતપેમેન પન ફુસનપચ્ચયા દુક્કટં. સચે ગેહસ્સિતપેમેન રત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો.

વનભઙ્ગે ઇત્થિપુરિસા અઞ્ઞમઞ્ઞં કિઞ્ચિદેવ તમ્બૂલગન્ધપુપ્ફવાસાદિપ્પકારં પણ્ણાકારં મિત્તસન્થવભાવસ્સ દળ્હભાવત્થાય પેસેન્તિ અયં વનભઙ્ગો નામ. તઞ્ચે માતુગામો કસ્સચિ સંસટ્ઠવિહારિકસ્સ કુલૂપકભિક્ખુનો પેસેતિ, તસ્સ ચ ‘‘અસુકાય નામ ઇદં પેસિત’’ન્તિ સારત્તસ્સ પુનપ્પુનં હત્થેહિ તં વનભઙ્ગં કીળાપયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે વનભઙ્ગે સારત્તો પુન અસ્સાદેત્વા મોચનત્થાય નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. સચે ઉપક્કમન્તેપિ ન મુચ્ચતિ, થુલ્લચ્ચયં.

એવમેતેસં એકાદસન્નં રાગાનં વસેન ઇમે એકાદસ પયોગે સમેવેક્ખિત્વા આપત્તિ વા અનાપત્તિ વા સલ્લક્ખેતબ્બા. સલ્લક્ખેત્વા સચે ગરુકા હોતિ ‘‘ગરુકા’’તિ આચિક્ખિતબ્બા. સચે લહુકા હોતિ ‘‘લહુકા’’તિ આચિક્ખિતબ્બા. તદનુરૂપઞ્ચ વિનયકમ્મં કાતબ્બં. એવઞ્હિ કતં સુકતં હોતિ રોગનિદાનં ઞત્વા વેજ્જેન કતભેસજ્જમિવ, તસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ સોત્થિભાવાય સંવત્તતિ.

૨૬૨. ચેતેતિ ન ઉપક્કમતીતિઆદીસુ મોચનસ્સાદચેતનાય ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મોચનસ્સાદપીળિતો ‘‘અહો વત મુચ્ચેય્યા’’તિ ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, ન મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મોચનસ્સાદેન ન ચેતેતિ, ફસ્સસ્સાદેન કણ્ડુવનસ્સાદેન વા ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. તથેવ ન ચેતેતિ, ઉપક્કમતિ, ન મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. કામવિતક્કં વિતક્કેન્તો મોચનત્થાય ન ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. સચે પનસ્સ વિતક્કયતોપિ ન મુચ્ચતિ ઇદં આગતમેવ હોતિ, ‘‘ન ચેતેતિ, ન ઉપક્કમતિ, ન મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ.

અનાપત્તિ સુપિનન્તેનાતિ સુત્તસ્સ સુપિને મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ વિય કાયસંસગ્ગાદીનિ આપજ્જન્તસ્સ વિય સુપિનન્તેનેવ કારણેન યસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. સુપિને પન ઉપ્પન્નાય અસ્સાદચેતનાય સચસ્સ વિસયો હોતિ, નિચ્ચલેન ભવિતબ્બં, ન હત્થેન નિમિત્તં કીળાપેતબ્બં, કાસાવપચ્ચત્થરણરક્ખણત્થં પન હત્થપુટેન ગહેત્વા જગ્ગનત્થાય ઉદકટ્ઠાનં ગન્તું વટ્ટતિ.

નમોચનાધિપ્પાયસ્સાતિ યસ્સ ભેસજ્જેન વા નિમિત્તં આલિમ્પન્તસ્સ ઉચ્ચારાદીનિ વા કરોન્તસ્સ નમોચનાધિપ્પાયસ્સ મુચ્ચતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિ. ઉમ્મત્તકસ્સ દુવિધસ્સાપિ અનાપત્તિ. ઇધ સેય્યસકો આદિકમ્મિકો, તસ્સ અનાપત્તિ આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. કિરિયા, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનં, સુખમજ્ઝત્તદ્વયેનાતિ.

૨૬૩. વિનીતવત્થૂસુ સુપિનવત્થુ અનુપઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયમેવ. ઉચ્ચારપસ્સાવવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

વિતક્કવત્થુસ્મિં કામવિતક્કન્તિ ગેહસ્સિતકામવિતક્કં. તત્થ કિઞ્ચાપિ અનાપત્તિ વુત્તા, અથ ખો વિતક્કગતિકેન ન ભવિતબ્બં. ઉણ્હોદકવત્થૂસુ પઠમં ઉત્તાનમેવ. દુતિયે સો ભિક્ખુ મોચેતુકામો ઉણ્હોદકેન નિમિત્તં પહરિત્વા પહરિત્વા ન્હાયિ, તેનસ્સ આપત્તિ વુત્તા. તતિયે ઉપક્કમસ્સ અત્થિતાય થુલ્લચ્ચયં. ભેસજ્જકણ્ડુવનવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૨૬૪. મગ્ગવત્થૂસુ પઠમસ્સ થુલઊરુકસ્સ મગ્ગં ગચ્છન્તસ્સ સમ્બાધટ્ઠાને ઘટ્ટનાય અસુચિ મુચ્ચિ, તસ્સ નમોચનાધિપ્પાયત્તા અનાપત્તિ. દુતિયસ્સ તથેવ મુચ્ચિ, મોચનાધિપ્પાયત્તા પન સઙ્ઘાદિસેસો. તતિયસ્સ ન મુચ્ચિ, ઉપક્કમસબ્ભાવતો પન થુલ્લચ્ચયં. તસ્મા મગ્ગં ગચ્છન્તેન ઉપ્પન્ને પરિળાહે ન ગન્તબ્બં, ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા અસુભાદિમનસિકારેન ચિત્તં વૂપસમેત્વા સુદ્ધચિત્તેન કમ્મટ્ઠાનં આદાય ગન્તબ્બં. સચે ઠિતો વિનોદેતું ન સક્કોતિ, મગ્ગા ઓક્કમ્મ નિસીદિત્વા વિનોદેત્વા કમ્મટ્ઠાનં આદાય સુદ્ધચિત્તેનેવ ગન્તબ્બં.

વત્થિવત્થૂસુ તે ભિક્ખૂ વત્થિં દળ્હં ગહેત્વા પૂરેત્વા પૂરેત્વા વિસ્સજ્જેન્તા ગામદારકા વિય પસ્સાવમકંસુ. જન્તાઘરવત્થુસ્મિં ઉદરં તાપેન્તસ્સ મોચનાધિપ્પાયસ્સાપિ અમોચનાધિપ્પાયસ્સાપિ મુત્તે અનાપત્તિયેવ. પરિકમ્મં કરોન્તસ્સ નિમિત્તચાલનવસેન અસુચિ મુચ્ચિ, તસ્મા આપત્તિટ્ઠાને આપત્તિ વુત્તા.

૨૬૫. ઊરુઘટ્ટાપનવત્થૂસુ યેસં આપત્તિ વુત્તા તે અઙ્ગજાતમ્પિ ફુસાપેસુન્તિ વેદિતબ્બાતિ એવં કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં. સામણેરાદિવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૨૬૬. કાયત્થમ્ભનવત્થુસ્મિં કાયં થમ્ભેન્તસ્સાતિ ચિરં નિસીદિત્વા વા નિપજ્જિત્વા વા નવકમ્મં વા કત્વા આલસિયવિમોચનત્થં વિજમ્ભેન્તસ્સ.

ઉપનિજ્ઝાયનવત્થુસ્મિં સચેપિ પટસતં નિવત્થા હોતિ પુરતો વા પચ્છતો વા ઠત્વા ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે નિમિત્ત’’ન્તિ ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ દુક્કટમેવ. અનિવત્થાનં ગામદારિકાનં નિમિત્તં ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ પન કિમેવ વત્તબ્બં. તિરચ્છાનગતાનમ્પિ નિમિત્તે એસેવ નયો. ઇતો ચિતો ચ અવિલોકેત્વા પન દિવસમ્પિ એકપયોગેન ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ એકમેવ દુક્કટં. ઇતો ચિતો ચ વિલોકેત્વા પુનપ્પુનં ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ પયોગે પયોગે દુક્કટં. ઉમ્મીલનનિમીલનવસેન પન ન કારેતબ્બો. સહસા ઉપનિજ્ઝાયિત્વા પુન પટિસઙ્ખાય સંવરે તિટ્ઠતો અનાપત્તિ, તં સંવરં પહાય પુન ઉપનિજ્ઝાયતો દુક્કટમેવ.

૨૬૭. તાળચ્છિદ્દાદિવત્થૂનિ ઉત્તાનત્થાનેવ. ન્હાનવત્થૂસુ યે ઉદકસોતં નિમિત્તેન પહરિંસુ તેસં આપત્તિ વુત્તા. ઉદઞ્જલવત્થૂસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ઉદઞ્જલન્તિ ઉદકચિક્ખલ્લો વુચ્ચતિ. એતેનેવ ઉપાયેન ઇતો પરાનિ સબ્બાનેવ ઉદકે ધાવનાદિવત્થૂનિ વેદિતબ્બાનિ. અયં પન વિસેસો. પુપ્ફાવળિયવત્થૂસુ સચેપિ નમોચનાધિપ્પાયસ્સ અનાપત્તિ, કીળનપચ્ચયા પન દુક્કટં હોતીતિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.