૬. દુતિયકામભૂસુત્તવણ્ણના

૩૪૮. છટ્ઠે કતિ નુ ખો ભન્તે સઙ્ખારાતિ અયં કિર, ગહપતિ, નિરોધં વલઞ્જેતિ, તસ્મા ‘‘નિરોધપાદકે સઙ્ખારે પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. થેરોપિસ્સ અધિપ્પાયં ઞત્વા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ અનેકેસુ સઙ્ખારેસુ વિજ્જમાનેસુપિ કાયસઙ્ખારાદયોવ આચિક્ખન્તો તયો ખો ગહપતીતિઆદિમાહ. તત્થ કાયપ્પટિબદ્ધત્તા કાયેન સઙ્ખરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ કાયસઙ્ખારો. વાચાય સઙ્ખરોતિ નિબ્બત્તેતીતિ વચીસઙ્ખારો. ચિત્તપ્પટિબદ્ધત્તા ચિત્તેન સઙ્ખરીયતિ નિબ્બત્તીયતીતિ ચિત્તસઙ્ખારો.

કતમો પન ભન્તેતિ ઇધ કિં પુચ્છતિ? ‘‘ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞં મિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના. તથા હિ કાયદ્વારે આદાનગ્ગહણમુઞ્ચનચોપનાનિ પાપેત્વા ઉપ્પન્ના અટ્ઠ કામાવચરકુસલચેતના દ્વાદસ અકુસલચેતનાતિ એવં કુસલાકુસલા વીસતિ ચેતનાપિ, અસ્સાસપસ્સાસાપિ કાયસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. વચીદ્વારે હનુસઞ્ચોપનં વચીભેદં પાપેત્વા ઉપ્પન્ના વુત્તપ્પકારાવ વીસતિ ચેતનાપિ વિતક્કવિચારાપિ વચીસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનં અપત્વા રહો નિસિન્નસ્સ ચિન્તયતો ઉપ્પન્ના કુસલાકુસલા એકૂનતિંસચેતનાપિ, સઞ્ઞા ચ વેદના ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્માપિ ચિત્તસઙ્ખારોત્વેવ વુચ્ચન્તિ. એવં ઇમે સઙ્ખારા અઞ્ઞમઞ્ઞં મિસ્સા આલુળિતા અવિભૂતા દુદ્દીપના, તે પાકટે વિભૂતે કત્વા કથાપેસ્સામી’’તિ પુચ્છિ.

કસ્મા પન ભન્તેતિ ઇધ કાયસઙ્ખારાદિનામસ્સ પદત્થં પુચ્છતિ. તસ્સ વિસ્સજ્જને કાયપ્પટિબદ્ધાતિ કાયનિસ્સિતા. કાયે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ. ચિત્તપ્પટિબદ્ધાતિ ચિત્તનિસ્સિતા. ચિત્તે સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તિ.

ઇદાનિ ‘‘કિં નુ ખો એસ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં વલઞ્જેતિ, નો વલઞ્જેતિ, ચિણ્ણવસી વા તત્થ નો ચિણ્ણવસી’’તિ જાનનત્થં પુચ્છન્તો કથં પન ભન્તે સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ હોતીતિ આહ. તસ્સ વિસ્સજ્જને સમાપજ્જિસ્સન્તિ વા સમાપજ્જામીતિ વા પદદ્વયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિકાલો કથિતો. સમાપન્નોતિ પદેન અન્તોનિરોધો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન અચિત્તકકાલો.

પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ ‘‘એત્તકં કાલં અચિત્તકો ભવિસ્સામી’’તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદં ચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં પન એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય અચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ. વચીસઙ્ખારો પઠમં નિરુજ્ઝતીતિ સેસસઙ્ખારેહિ પઠમં દુતિયજ્ઝાનેયેવ નિરુજ્ઝતિ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં કાયસઙ્ખારો ચતુત્થજ્ઝાને નિરુજ્ઝતિ. તતો ચિત્તસઙ્ખારોતિ તતો પરં ચિત્તસઙ્ખારો અન્તોનિરોધે નિરુજ્ઝતિ. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં. વિપરિભિન્નાનીતિ ઉપહતાનિ વિનટ્ઠાનિ.

તત્થ કેચિ ‘‘નિરોધસમાપન્નસ્સ ‘ચિત્તસઙ્ખારો ચ નિરુદ્ધો’તિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં હોતિ, તસ્મા સચિત્તકાપિ અયં સમાપત્તી’’તિ વદન્તિ. તે વત્તબ્બા – ‘‘વચીસઙ્ખારોપિસ્સ નિરુદ્ધો’’તિ વચનતો વાચા અનિરુદ્ધા હોતિ, તસ્મા નિરોધસમાપન્નેન ધમ્મમ્પિ કથેન્તેન સજ્ઝાયમ્પિ કરોન્તેન નિસીદિતબ્બં સિયા. યો ચાયં મતો કાલઙ્કતો, તસ્સાપિ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુદ્ધોતિ વચનતો ચિત્તં અનિરુદ્ધં ભવેય્ય, તસ્મા કાલઙ્કતે માતાપિતરો વા અરહન્તે વા ઝાપેન્તેન આનન્તરિયકમ્મં કતં ભવેય્ય. ઇતિ બ્યઞ્જને અભિનિવેસં અકત્વા આચરિયાનં નયે ઠત્વા અત્થો ઉપપરિક્ખિતબ્બો. અત્થો હિ પટિસરણં, ન બ્યઞ્જનં.

ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાનીતિ કિરિયમયપવત્તસ્મિઞ્હિ વત્તમાને બહિદ્ધારમ્મણેસુ પસાદે ઘટ્ટેન્તેસુ ઇન્દ્રિયાનિ કિલમન્તિ, ઉપહતાનિ મક્ખિત્તાનિ વિય હોન્તિ વાતાદીહિ ઉટ્ઠિતરજેન ચતુમહાપથે ઠપિતઆદાસો વિય. યથા પન થવિકાય પક્ખિપિત્વા મઞ્જૂસાદીસુ ઠપિતો આદાસો અન્તોયેવ વિરોચતિ, એવં નિરોધસમાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો અન્તોનિરોધે પઞ્ચ પસાદા અતિવિય વિરોચન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્નાની’’તિ.

વુટ્ઠહિસ્સન્તિ વા વુટ્ઠહામીતિ વા પદદ્વયેન અન્તોનિરોધકાલો કથિતો, વુટ્ઠિતોતિ પદેન ફલસમાપત્તિકાલો. તથા પુરિમેહિ દ્વીહિ પદેહિ અચિત્તકકાલો કથિતો, પચ્છિમેન સચિત્તકકાલો. પુબ્બેવ તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ નિરોધસમાપત્તિતો પુબ્બે અદ્ધાનપરિચ્છેદકાલેયેવ ‘‘એત્તકં કાલં અચિત્તકો હુત્વા તતો પરં સચિત્તકો ભવિસ્સામી’’તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદં ચિત્તં ભાવિતં હોતિ. યં તં તથત્તાય ઉપનેતીતિ યં એવં ભાવિતં ચિત્તં, તં પુગ્ગલં તથત્તાય સચિત્તકભાવાય ઉપનેતિ. ઇતિ હેટ્ઠા નિરોધસમાપજ્જન્નકાલો ગહિતો, ઇધ નિરોધતો વુટ્ઠાનકાલો.

ઇદાનિ નિરોધકથં કથેતું કાલોતિ નિરોધકથા કથેતબ્બા સિયા. સા પનેસા ‘‘દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતત્તા તયો ચ સઙ્ખારાનં પટિપસ્સદ્ધિયા સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ વસીભાવતાપઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિયં ઞાણ’’ન્તિ માતિકં ઠપેત્વા સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતા, તસ્મા તત્થ કથિતનયેનેવ ગહેતબ્બા. કો પનાયં નિરોધો નામ? ચતુન્નં ખન્ધાનં પટિસઙ્ખા અપ્પવત્તિ. અથ કિમત્થમેતં સમાપજ્જન્તીતિ? સઙ્ખારાનં પવત્તે ઉક્કણ્ઠિતા સત્તાહં અચિત્તકા હુત્વા સુખં વિહરિસ્સામ, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં નામેતં યદિદં નિરોધોતિ એતદત્થં સમાપજ્જન્તિ.

ચિત્તસઙ્ખારો પઠમં ઉપ્પજ્જતીતિ નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ હિ ફલસમાપત્તિચિત્તં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ. તંસમ્પયુત્તં સઞ્ઞઞ્ચ વેદનઞ્ચ સન્ધાય ‘‘ચિત્તસઙ્ખારો પઠમં ઉપ્પજ્જતી’’તિ આહ. તતો કાયસઙ્ખારોતિ તતો પરં ભવઙ્ગસમયે કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ.

કિં પન ફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. ઇમસ્સ પન ચતુત્થજ્ઝાનિકા ફલસમાપત્તિ, સા ન સમુટ્ઠાપેતિ. કિં વા એતેન? ફલસમાપત્તિ પઠમજ્ઝાનિકા વા હોતુ દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનિકા વા, સન્તસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તિ, તેસં અબ્બોહારિકભાવો સઞ્જીવત્થેરવત્થુના વેદિતબ્બો. સઞ્જીવત્થેરસ્સ હિ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય કિંસુકપુપ્ફસદિસે વીતચ્ચિતઙ્ગારે મદ્દમાનસ્સ ગચ્છતો ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ ન ઝાયિ, ઉસ્માકારમત્તમ્પિ નાહોસિ. સમાપત્તિબલં નામેતન્તિ વદન્તિ. એવમેવ સન્તાય ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો અસ્સાસપસ્સાસા અબ્બોહારિકા હોન્તીતિ ભવઙ્ગસમયેનેવેતં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તતો વચીસઙ્ખારોતિ તતો પરં કિરિયમયપવત્તવલઞ્જનકાલે વચીસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ. કિં ભવઙ્ગં વિતક્કવિચારે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ? સમુટ્ઠાપેતિ. તંસમુટ્ઠાના પન વિતક્કવિચારા વાચં અભિસઙ્ખાતું ન સક્કોન્તીતિ કિરિયમયપવત્તવલઞ્જનકાલેનેવેતં કથિતં.

સુઞ્ઞતો ફસ્સોતિઆદયો સગુણેનાપિ આરમ્મણેનાપિ કથેતબ્બા. સગુણેન તાવ સુઞ્ઞતા નામ ફલસમાપત્તિ, તાય સહજાતફસ્સં સન્ધાય ‘‘સુઞ્ઞતો ફસ્સો’’તિ વુત્તં. અનિમિત્તપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો. આરમ્મણેન પન નિબ્બાનં રાગાદીહિ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતા નામ, રાગનિમિત્તાદીનં અભાવા અનિમિત્તં, રાગદોસમોહપ્પણિધીનં અભાવા અપ્પણિહિતં, સુઞ્ઞતં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નફલસમાપત્તિસમ્ફસ્સો સુઞ્ઞતો નામ. અનિમિત્તપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો.

અપરા આગમનિયકથા નામ હોતિ. સુઞ્ઞતઅનિમિત્તઅપ્પણિહિતાતિ હિ વિપસ્સનાપિ વુચ્ચતિ. તત્થ યો ભિક્ખુ સઙ્ખારે અનિચ્ચતો પરિગ્ગહેત્વા અનિચ્ચતો દિસ્વા અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અનિમિત્તા નામ હોતિ. યો દુક્ખતો પરિગ્ગહેત્વા દુક્ખતો દિસ્વા દુક્ખતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ અપ્પણિહિતા નામ. યો અનત્તતો પરિગ્ગહેત્વા અનત્તતો દિસ્વા અનત્તતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ સુઞ્ઞતા નામ. તત્થ અનિમિત્તવિપસ્સનાય મગ્ગો અનિમિત્તો નામ, અનિમિત્તમગ્ગસ્સ ફલં અનિમિત્તં નામ, અનિમિત્તફલસમાપત્તિસહજાતે ફસ્સે ફુસન્તે ‘‘અનિમિત્તો ફસ્સો ફુસતી’’તિ વુચ્ચતિ. અપ્પણિહિતસુઞ્ઞતેસુપિ એસેવ નયો. આગમનિયેન કથિતે પન સુઞ્ઞતો વા ફસ્સો અનિમિત્તો વા ફસ્સો અપ્પણિહિતો વા ફસ્સોતિ વિકપ્પો આપજ્જેય્ય, તસ્મા સગુણેન ચેવ આરમ્મણેન ચ કથેતબ્બં. એવઞ્હિ તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ સમેતિ.

વિવેકનિન્નન્તિઆદીસુ નિબ્બાનં વિવેકો નામ. તસ્મિં વિવેકે નિન્નં ઓનતન્તિ વિવેકનિન્નં. વિવેકપોણન્તિ અઞ્ઞતો અગન્ત્વા યેન વિવેકો, તેન વઙ્કં વિય હુત્વા ઠિતન્તિ વિવેકપોણં. યેન વિવેકો, તેન પતમાનં વિય ઠિતન્તિ વિવેકપબ્ભારં.